Η θεολογία των απολυτικίων των εορτών της Περιτομής του Χριστού και του Μεγάλου Βασιλείου

visit counter

πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθνασίου

ΑΠΟΛΥΤΙΚΟ ΠΕΡΙΤΟΜΗΣ
Μορφὴν ἀναλλοιώτως ἀνθρωπίνην προσέλαβες, Θεὸς ὢν κατ' οὐσίαν, πολυεύσπλαγχνε Κύριε• καὶ Νόμον ἐκπληρῶν, περιτομήν, θελήσει καταδέχῃ σαρκικήν, ὅπως παύσῃς τὰ σκιώδη, καὶ περιέλῃς τὸ κάλυμμα τῶν παθῶν ἡμῶν. Δόξα τῇ ἀγαθότητι τῇ σῇ, δόξᾳ τῇ εὐσπλαγχνίᾳ σου, δόξα τῇ ἀνεκφράστῳ Λόγε συγκαταβάσει σου.	«Εσύ, που είσαι αληθινά Θεός, πήρες την ανθρώπινη φύση χωρίς να αλλάξεις. Με μεγάλη αγάπη τήρησες τον Νόμο και δέχθηκες με τη θέλησή Σου την περιτομή, για να τελειώσουν όσα ήταν μόνο σύμβολα και να ελευθερωθούμε από τα πάθη μας. Σε δοξάζουμε για την καλοσύνη Σου,για το έλεός Σου και για την απερίγραπτη ταπείνωση και αγάπη Σου.»

 

Θεολογικός σχολιασμός

Το εξεταζόμενο τροπάριο της εορτής της Περιτομής του Κυρίου αποτελεί συμπυκνωμένη θεολογική ομολογία, όπου η υμνογραφία λειτουργεί ως φορέας δογματικής διδασκαλίας. Μέσα σε ελάχιστους στίχους εκφράζονται θεμελιώδεις αλήθειες της ορθόδοξης Χριστολογίας, της σχέσης Παλαιάς και Καινής Διαθήκης και της σωτηριολογικής σημασίας της θείας συγκαταβάσεως.

1. Η ἀναλλοίωτη πρόσληψη της ανθρώπινης φύσεως

Η φράση «μορφὴν ἀναλλοιώτως ἀνθρωπίνην προσέλαβες» παραπέμπει ευθέως στη δογματική διατύπωση της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου (Χαλκηδόνα, 451), σύμφωνα με την οποία ο Χριστός είναι «τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος», με τις δύο φύσεις ενωμένες «ἀσυγχύτως, ἀτρέπτως, ἀδιαιρέτως, ἀχωρίστως». Η ανθρώπινη φύση προσλαμβάνεται πλήρως, χωρίς να αλλοιώνεται ή να απορροφάται από τη θεία. Έτσι, η υμνογραφία αποκλείει τόσο τον δοκητισμό όσο και τον μονοφυσιτισμό.

2. «Θεὸς ὢν κατ’ οὐσίαν»: η ομοουσιότητα του Υιού

Η ρητή αναφορά στη θεότητα του Χριστού «κατ’ οὐσίαν» έχει σαφή αντιαιρετικό χαρακτήρα. Ο Υιός δεν είναι Θεός κατά χάριν ή αξίωμα, αλλά ομοούσιος τῷ Πατρί. Η υποταγή Του στον Νόμο δεν προκύπτει από ontological αναγκαιότητα, αλλά από ελεύθερη συγκατάβαση. Ο Νομοθέτης γίνεται υπήκοος του Νόμου για τη σωτηρία του ανθρώπου.

3. Η περιτομή ως πράξη κενωτικής υπακοής

Η αποδοχή της περιτομής «θελήσει» εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της κενώσεως (πρβλ. Φιλιπ. 2,7). Ο αναμάρτητος Χριστός προσλαμβάνει σημείο που συνδέεται με την πτώση και τη φθορά, όχι για να αγιασθεί ο ίδιος, αλλά για να αγιάσει την ανθρώπινη φύση. Η πράξη αυτή προεικονίζει τη σταυρική υπακοή και φανερώνει ότι η σωτηρία επιτελείται δια της ελεύθερης υπακοής του Νέου Αδάμ.

4. Τα «σκιώδη» και η πλήρωση της Παλαιάς Διαθήκης

Ο όρος «σκιώδη» αναφέρεται στους τύπους και τις προτυπώσεις του Μωσαϊκού Νόμου. Κατά την πατερική θεολογία, ο Νόμος λειτουργεί παιδαγωγικά μέχρι την έλευση της αλήθειας. Με την ενανθρώπηση του Λόγου, οι τύποι παύουν να έχουν αυτοτελή σωτηριολογική ισχύ, καθώς αντικαθίστανται από τη χάρη. Η σαρκική περιτομή παραχωρεί τη θέση της στην πνευματική περιτομή της καρδιάς.

5. Η άρση του καλύμματος των παθών και η θεραπεία της φύσεως

Η φράση «περιέλῃς τὸ κάλυμμα τῶν παθῶν» εκφράζει τη θεραπευτική διάσταση της σωτηρίας. Η αμαρτία νοείται όχι μόνο νομικά, αλλά και οντολογικά, ως ασθένεια της ανθρώπινης φύσης. Ο Χριστός, προσλαμβάνοντας και θεραπεύοντας τη φύση εκ των έσω, καθιστά δυνατή τη θέωση του ανθρώπου.

6. Δοξολογία και οἰκονομία της συγκαταβάσεως

Η καταληκτική δοξολογία δεν αποτελεί απλώς συναισθηματική έκφραση, αλλά θεολογική σύνοψη της θείας οικονομίας. Η αγαθότητα, η ευσπλαχνία και κυρίως η συγκατάβαση του Λόγου συνιστούν τον πυρήνα του σωτηριολογικού γεγονότος: ο Θεός κατέρχεται, ώστε ο άνθρωπος να ανυψωθεί.

Συμπέρασμα

Το τροπάριο της Περιτομής του Κυρίου λειτουργεί ως μικρή δογματική πραγματεία σε υμνογραφική μορφή. Ενσωματώνει τη διδασκαλία των Οικουμενικών Συνόδων, την πατερική ερμηνεία της Παλαιάς Διαθήκης και τη σωτηριολογία της Εκκλησίας, αποδεικνύοντας ότι η ορθόδοξη υμνογραφία δεν είναι απλώς λατρευτική ποίηση, αλλά φορέας αυθεντικής θεολογίας.

ΑΠΟΛΥΤΙΚΟ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

ΑΠΟΛΥΤΙΚΟ ΜΕΓΑΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος σου, ὡς δεξαμένην τὸν λόγον σου, δι' οὗ θεοπρεπῶς ἐδογμάτισας, τὴν φύσιν τῶν ὄντων ἐτράνωσας, τὰ τῶν ἀνθρώπων ἤθη κατεκόσμησας, Βασίλειον Ἱεράτευμα, Πάτερ Ὅσιε, Χριστὸν τὸν Θεὸν ἱκέτευε, δωρήσασθαι ἡμῖν τὸ μέγα ἔλεος.	«Σε όλη τη γη διαδόθηκε η φήμη σου· σαν δεχόμενος τον λόγο του Θεού, με θεοπρεπή τρόπο δόξασες τη φύση των όντων· στόλισες τα ήθη των ανθρώπων,  εσύ που είσαι "βασίλειον ιεράτευμα. Όσιε Πατέρα· ικέτευε τον Χριστό τον Θεό να μας χαρίσει το μέγα έλεος.»

 

ΣΧΟΛΙΟ: «Βασίλειον ἱεράτευμα» σημαίνει: «Ιερατική βασιλεία» ή «Βασίλειο ιερέων», δηλαδή η πνευματική κατάσταση του Αγίου ως ηγέτη και καθοδηγητή του λαού του Θεού, που έζησε κατά Χριστόν και καθιστά τον λαό του «βασίλειον ἱεράτευμα» (όπως λέει και η Πέτρου Α΄ 2:9 για το εκκλησιαστικό σώμα των πιστών).

Θεολογικός σχολιασμός του Απολυτικίου

Το Απόλυτίκιο του Αγίου Μεγάλου Βασιλείου αποτελεί ύμνο που αποτυπώνει όχι μόνο τη ζωή του Αγίου αλλά και την πνευματική αποστολή του στην Εκκλησία. Η φράση «Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθε ὁ φθόγγος σου» τονίζει ότι η διδασκαλία και η φήμη του Αγίου εξαπλώθηκαν σε όλο τον κόσμο, όχι μέσω κοσμικής δύναμης, αλλά χάρη στην ακτινοβολία της θείας χάρης. Όπως αναφέρει ο Απόστολος Παύλος, «ἡ ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ φανερῶται ἐν παντὶ τόπῳ» (Ρωμ. 1:18), και οι Πατέρες της Εκκλησίας βλέπουν τους Αγίους ως φορείς του φωτός του Χριστού, που καθιστούν τον κόσμο μάρτυρα της αλήθειας.

Η συνέχεια «ὡς δεξαμένην τὸν λόγον σου» δείχνει ότι ο Άγιος δεν ενεργεί από προσωπική σοφία, αλλά ως δέκτης και διανομέας της θείας Αποκάλυψης. Αυτή η έννοια συνδέεται με τη διδασκαλία του Αγίου Ιωάννη της Κλίμακος, που υπογραμμίζει ότι ο άνθρωπος που ζει κατά Χριστόν γίνεται «κάτοχος και φανερωτής της θείας σοφίας», συμμετέχοντας στη θεία φύση (Β’ Πέτρου 1:4). Ο Άγιος Βασίλειος ενσαρκώνει την έννοια της μυστηριακής κοινωνίας με τον Θεό, αφού η ζωή του καθρεφτίζει τον Λόγο του Θεού.

Στο «δι’ οὗ θεοπρεπῶς ἐδογμάτισας» αναδεικνύεται η σωτηριολογική και θεολογική διάσταση της διδασκαλίας του: η θεοπρέπεια σημαίνει ότι η διδασκαλία του είναι σύμφωνη με το θέλημα του Θεού και την ορθόδοξη πίστη. Οι Πατέρες επισημαίνουν ότι ο σωστός λόγος πρέπει να οδηγεί στην θέωση (Γρηγόριος Νύσσης, De Vita Moysis), καθώς η σωστή διδασκαλία αποτελεί εργαλείο για την πνευματική ανύψωση των ανθρώπων και την καταπολέμηση της πλάνης.

Η φράση «τὴν φύσιν τῶν ὄντων ἐτράνωσας, τὰ τῶν ἀνθρώπων ἤθη κατεκόσμησας» αναδεικνύει την εκκλησιολογική διάσταση του έργου του Αγίου: η Εκκλησία, ως σώμα Χριστού, καλεί τον άνθρωπο στη θέωση, δηλαδή στην πλήρη ενότητα με τον Θεό. Ο Άγιος Βασίλειος μέσω της παιδείας, της ιερατικής καθοδήγησης και της ηθικής τελείωσης αναδεικνύει το ανθρώπινο πρόσωπο στην εικόνα του Θεού (Γένεσις 1:27), ενώ ταυτόχρονα διαμορφώνει τα ήθη των πιστών σύμφωνα με την αρετή και τη σοφία του Χριστού.

Η κορυφαία φράση «Βασίλειον ἱεράτευμα, Πάτερ Ὅσιε» παρουσιάζει τον Άγιο ως πρότυπο ιερατικής και βασιλικής διάστασης της Εκκλησίας. Οι πιστοί, συμμετέχοντας στη ζωή και στη διδασκαλία του, καλούνται να γίνουν «βασίλειον ἱεράτευμα» (Α’ Πέτρου 2:9), δηλαδή να συμμετέχουν στην ιερατεία του Χριστού και στην Εκκλησία ως κοινότητα ιερέων και βασιλέων. Ο Άγιος γίνεται ζωντανό παράδειγμα ότι η Εκκλησία δεν περιορίζεται σε θεσμικό επίπεδο, αλλά αποτελεί πνευματική κοινότητα που οδηγεί τα μέλη της στη θέωση.

Η φράση «Χριστὸν τὸν Θεὸν ἱκέτευε, δωρήσασθαι ἡμῖν τὸ μέγα ἔλεος» τονίζει την μεσιτεία των Αγίων υπέρ του λαού. Οι Άγιοι, με τη χάρη του Θεού, συμμετέχουν ενεργά στη σωτηρία των πιστών, προσευχόμενοι και μεταφέροντας την πνευματική δύναμη του Χριστού. Η λειτουργική διάσταση αυτής της μεσιτείας συνδέεται με την έννοια της Εκκλησίας ως μυσταγωγικού σώματος, όπου η προσευχή των Αγίων καθιστά την παρουσία του Θεού ενεργό στη ζωή των πιστών.

Συνολικά, το Απόλυτίκιο του Αγίου Βασιλείου αναδεικνύει τη ζωή του ως υπόδειγμα πνευματικής τελείωσης, θεώσεως και καθοδήγησης. Συνδέει τη διδασκαλία, τη ζωή και τη μεσιτεία του Αγίου με τη σωτηρία των πιστών και τη διάχυση της χάρης του Θεού. Η Εκκλησία, ως «βασίλειον ἱεράτευμα», συμμετέχει ενεργά στη σωτηρία και στη θέωση, ενώ οι Άγιοι διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στη μετάδοση του μέγα ελέους του Θεού, οδηγώντας τους πιστούς στην τελειότητα και στην ένωση με τον Χριστό.