Η Πεντηκοστή στην Καινή Διαθήκη και στις Αρχαίες Λειτουργικές Πηγές

visit counter

Έρευνα: πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου 

Η Πεντηκοστή στην Καινή Διαθήκη

Είναι αξιοσημείωτο ότι η Καινή Διαθήκη περιέχει περιορισμένες άμεσες αναφορές στον όρο «Πεντηκοστή». Πέραν της λεπτομερούς περιγραφής της καθόδου του Αγίου Πνεύματος στο δεύτερο κεφάλαιο των Πράξεων των Αποστόλων, ο όρος εμφανίζεται μόνο δύο ακόμη φορές. Συγκεκριμένα, στις Πράξεις 20:16 αναφέρεται η επιθυμία του Αποστόλου Παύλου να βρίσκεται στην Ιερουσαλήμ την ημέρα της Πεντηκοστής, ενώ στην Α’ Επιστολή προς Κορινθίους 16:8, ο Παύλος δηλώνει την πρόθεσή του να παραμείνει στην Έφεσο μέχρι την εορτή της Πεντηκοστής.

Στην περιγραφή του γεγονότος της Πεντηκοστής που κάνει ο Ευαγγελιστής Λουκάς, θέλει να δείξει τον δεσμό που υπάρχει μεταξύ της ιουδαϊκής και της χριστιανικής Πεντηκοστής. Η Πεντηκοστή, κατά τη γνώμη του, είναι η εκπλήρωση της επαγγελίας του Θεού στον Δαυίδ:

«Και όταν συμπληρωθούν οι ημέρες σου και κοιμηθείς μαζί με τους πατέρες σου, θα αναστήσω το σπέρμα σου μετά από εσένα, το οποίο θα προέρχεται από την κοιλιά σου, και θα ετοιμάσω τη βασιλεία του. Αυτός θα οικοδομήσει για μένα οίκο στο όνομά μου, και θα στερεώσω τον θρόνο του για πάντα. Εγώ θα είμαι σε αυτόν πατέρας, και αυτός θα είναι σε μένα υιός. Και αν διαπράξει αδικία, θα τον ελέγξω με ράβδο ανδρών και με πληγές υιών ανθρώπων. Όμως το έλεός μου δεν θα το αποσύρω από αυτόν, όπως το απέσυρα από εκείνους που το απέσυρα από μπροστά μου. Και θα στερεωθεί ο οίκος του και η βασιλεία του για πάντα ενώπιόν μου. Και ο θρόνος του θα είναι στερεωμένος για πάντα.» (Β’ Βασ. 7, 12-16)

 

Η φαινομενική αυτή έλλειψη αναφορών εξηγείται από το γεγονός ότι η Καινή Διαθήκη εστιάζει πρωτίστως στη δράση και τη διδασκαλία του Ιησού Χριστού, με τα Ευαγγέλια να ολοκληρώνονται με την Ανάσταση, τις μεταναστατικές εμφανίσεις και την Ανάληψή Του. Οι πληροφορίες για την πρώιμη ζωή της Εκκλησίας, συμπεριλαμβανομένης της Πεντηκοστής, παρέχονται κυρίως από άλλα βιβλία της Καινής Διαθήκης, με το βιβλίο των Πράξεων να κατέχει κεντρική θέση. Το βιβλίο αυτό κυριαρχείται από την ενέργεια και τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος, περιγράφοντας την Ανάληψη του Κυρίου και την εντολή προς τους μαθητές να περιμένουν την επαγγελία του Πατρός στην Ιερουσαλήμ (Πράξεις 1:4-5).

 

Το γεγονός της καθόδου του Αγίου Πνεύματος σηματοδοτεί την ίδρυση της Εκκλησίας και την έναρξη μιας νέας περιόδου της Θείας Οικονομίας, κατά την οποία το Άγιο Πνεύμα συνεχίζει το έργο του Χριστού για τη σωτηρία του κόσμου. Η Καινή Διαθήκη παρουσιάζει αυτό το γεγονός με όλο του το μεγαλείο στις Πράξεις 2:1-11, περικοπή που αναγιγνώσκεται στη Θεία Λειτουργία της Κυριακής της Πεντηκοστής.

 

Η Περικοπή των Πράξεων 2:1-11

Η περικοπή αυτή διακρίνεται σε δύο μέρη:

 

•         Πράξεις 2:1-4: Περιγράφεται η επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος πενήντα ημέρες μετά το Πάσχα, εκπληρώνοντας την υπόσχεση του Κυρίου. Η κάθοδος έγινε με ιδιαίτερο τρόπο, με «ήχον ωσπέρ φερομένης πνοής βιαίας» και την εμφάνιση «διαμεριζομένων γλωσσών ωσεί πυρός» που κάθισαν στον καθένα από τους μαθητές. Πολλοί θεολόγοι θεωρούν αυτό το γεγονός ως το βάπτισμα των Αποστόλων και την επίσημη καθιέρωσή τους ως κηρύκων του Ευαγγελίου και οικονόμων των ιερών μυστηρίων.

•         Πράξεις 2:5-11: Αναφέρεται στη «συναγωγή της Διασποράς» στην Ιερουσαλήμ, όπου Ιουδαίοι από «παντός έθνους των υπό τον ουρανόν» ήταν παρόντες για την εορτή. Αυτοί οι μάρτυρες θαύμασαν ακούγοντας τους Αποστόλους να ομιλούν στις δικές τους γλώσσες, γεγονός που υπογραμμίζει τον οικουμενικό χαρακτήρα της νέας πίστης.

 

Η Πεντηκοστή στις Αρχαίες Λειτουργικές Πηγές

Η Πεντηκοστή, μαζί με την Κυριακή και το Πάσχα, συγκαταλέγεται στις αρχαιότερες χριστιανικές εορτές, γεγονός που επιβεβαιώνεται από τις μαρτυρίες των πρώτων χριστιανικών αιώνων. Η σημασία της προκύπτει από την ιδιαίτερη προσοχή που της απέδωσαν οι χριστιανοί διαχρονικά.

 

«Διαταγαί των Αγίων Αποστόλων» (4ος αιώνας)

Στο έργο αυτό, η Πεντηκοστή περιγράφεται ως «εορτή μεγάλη» που λαμβάνει χώρα δέκα ημέρες μετά την Ανάληψη. Αναφέρεται ότι κατά την τρίτη ώρα της ημέρας αυτής, ο Κύριος Ιησούς απέστειλε το Άγιο Πνεύμα, με αποτέλεσμα οι μαθητές να πληρωθούν από την ενέργειά Του και να λαλήσουν σε νέες γλώσσες. Το κείμενο τονίζει επίσης την ανάγκη εορτασμού μιας εβδομάδας μετά την Πεντηκοστή και την απαγόρευση της νηστείας την Κυριακή ή την Πεντηκοστή, καθώς αυτές είναι ημέρες χαράς και όχι πένθους.

 

«Αιθερίας Οδοιπορικόν των Αγίων Τόπων και Σινά» (4ος αιώνας)

Το «Οδοιπορικόν» της Αιθερίας παρέχει μια λεπτομερή περιγραφή της λειτουργικής ζωής στα Ιεροσόλυμα κατά τον 4ο αιώνα. Η Αιθερία περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο οι χριστιανοί εόρταζαν την Πεντηκοστή, συμπεριλαμβανομένων αγρυπνιών, λιτανειών και τελετών σε διάφορους ιερούς τόπους, όπως το Όρος των Ελαιών  και την Εκκλησία της Αναστάσεως, καταλήγοντας στη Σιών. Ο εορτασμός στους τόπους όπου συνέβησαν τα κοσμοσωτήρια γεγονότα επέτρεπε στους πιστούς να βιώσουν και να κατανοήσουν βαθύτερα τις βιβλικές περικοπές.

Οι ιεροί κανόνες της Εκκλησίας αποτελούν επίσης σημαντικές λειτουργικές πηγές, καθώς ρυθμίζουν τη λατρεία και τη χριστιανική συμπεριφορά.

 

Ο 20ος Κανόνας της Α’ Οικουμενικής Συνόδου: Απαγορεύει το γονάτισμα κατά την πασχαλινή περίοδο, συμπεριλαμβανομένης της Πεντηκοστής, λόγω της χαράς της Αναστάσεως και για την επίτευξη λειτουργικής ενότητας σε όλη την Εκκλησία.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ.

 

1.      Βασιλείου ΣΤΟΓΙΑΝΝΟΥ, Η Πεντηκοστή (Πρ. 2, 1-13), στην «Επιστηµονική Επετηρίδα Θεολογικής Σχολής», τόµ. 24, Θεσσαλονίκη 1979, σ. 171.

2.      Αιθερίας Οδοιπορικόν των Αγίων Τόπων και Σινά, έκδ. «Τήνος», Αθήνα 1989.( µετάφρασή του από τον Ιεροµον. Νικόδηµο Μπαρούση)

      3.Η ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΗ ΚΑΙ Ο ΕΟΡΤΑΣΤΙΚΟΣ ΤΗΣ ΚΥΚΛΟΣ (ΙΣΤΟΡΙΚΟ-ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ(Călin-Rareş Raţ-Θεσσαλονίκη 2008

Τα Ψυχοσάββατα και η Μνημόνευση των Κεκοιμημένων

visit counter

Το Σάββατο επιλέχτηκε ως εβδομαδιαία ημέρα της μνημόνευσης των κεκοιμημένων ακόμη από την χριστιανική αρχαιότητα. Αυτή την ημέρα η Εκκλησία ενθυμείται και τιμά τους μάρτυρες, τους ομολογητές, μνημονεύοντας “τους αγίους, ενδόξους και πανευφήμους αποστόλους, του αγίους, ενδόξους και καλλινίκους μάρτυρες, τους οσίους και θεοφόρους πατέρες ημών”, αλλά και τους εν ορθή τη πίστη κεκοιμημένους. Αργότερα με το ίδιο σκεπτικό, δηλαδή ως σημείο σεβασμού προς την ημέρα της ανάπαυσης και γνωστό όντως ότι οι κεκοιμημένοι αναπαύονται σε σχέση με όλα τα επίγεια πράγματα, οι Άγιοι Πατέρες όρισαν το Σάββατο ως ημέρα μνημόνευσης αυτών που ολοκλήρωσαν την επίγεια ζωή τους: “Ἐν Σαββάτῳ δὲ ἀεὶ τὴν τῶν ψυχῶν μνείαν ποιούμεθα, ὅτι τὸ Σάββατον, κατάπαυσιν σημαίνει Ἑβραϊστί καὶ τῶν τεθνεώτων τοίνυν ὡς τῶν βιωτικών καὶ τῶν λοιπών ἁπάντων καταπαυσαμένων κἂν τῇ καταπαυσίμῳ τῶν ἡμερῶν, τὰς ὑπὲρ αὐτῶν δεήσεις ποιούμεθα, ὃ δὴ καὶ ἐπὶ πᾶν κεκράτηται γίνεσθαι Σάββατον”.

Παρότι κάθε Σάββατο τελούνται ακολουθίες για τους κεκοιμημένους, η Εκκλησία κανόνισε ειδικές ημέρες του εκκλησιαστικού έτους στις οποίες τελείται ειδικά η μνημόνευση των απ' αιώνος κεκοιμημένων και τις τοποθέτησε στο πλαίσιο του κινητού λειτουργικού κύκλου. Αυτές οι ημέρες είναι το Ψυχοσάββατο της Απόκρεω, την περίοδο του Τριωδίου, και το Ψυχοσάββατο της Πεντηκοστής, την περίοδο του Πεντηκοσταρίου, έχοντας τα δύο Σάββατα ένα στενό δεσμό μεταξύ τους. Σχετικά με το Ψυχοσάββατο της Απόκρεω, ο χριστιανός “προτού να ταυτιστεί με τον Αδάμ, ώστε να παρασύρει στην κίνηση της μεταπτώσεώς του ολόκληρη την ανθρώπινη φύση, πρέπει να προενεργεί αυτή τη διάβαση από την υπόσταση στη φύση διά “της λειτουργικής μνήμης”, συνοψίζοντας, σε μία ημέρα, το αμέτρητο πλήθος των πιστών που με την ύπαρξή τους έχουν σημαδέψει την πορεία του χρόνου”.

Όσον αφορά το Ψυχοσάββατο της Πεντηκοστής, τοποθετημένο πριν την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος, μας κάνει να συνειδητοποιήσουμε ότι όλοι είμαστε σεσωσμένοι διά της θυσίας του Χριστού. Και τούτο γιατί γεννηθήκαμε εν Χριστώ μέσω του Βαπτίσματος και ενδυναμωθήκαμε στην εν Χριστώ ζωή διά των άλλων Ιερών Μυστηρίων της Εκκλησίας. Όλοι μαζί, λοιπόν, ζώντες και κεκοιμημένοι είμαστε μέλη της Εκκλησίας, διά της κοινωνίας με το Θεό, και όλοι δικαιούμαστε να λάβουμε την Πεντηκοστή το περίσσευμα των δώρων του Αγίου Πνεύματος. Συνεχίζοντας τη σκέψη μας πάνω σ' αυτή την ιδέα λέμε ότι αυτή η ημέρα θυμίζει σε μας που ζούμε ακόμα στη γη και την υποχρέωση που έχουμε, να προσευχόμαστε ο ένας για τον άλλον, όπως συμβουλεύει και ο Απόστολος Ιάκωβος και είναι σαφές ότι με τον όρο “άλλον” εννοούμε τόσο τους ζωντανούς όσο τους κεκοιμημένους, επειδή και αυτοί είναι οι “εν Χριστώ” αδελφοί μας. Μένοντας στη σημασία της ίδιας εορτής, παραθέταμε τη σχετική αναφορά στο Πεντηκοστάριο, όπου, ευθύς εξ' αρχής, πριν να καταγραφούν όπως συνήθως οι τυπικές διατάξεις, αναφέρεται: “Μνήμην ἐπιτελοῦμεν πάντων τῶν ἀπ' αἰῶνος κοιμηθέντων εὐσεβῶς, ἐπ' ἐλπίδι ἀναστάσεως ζωῆς αἰωνίου”.

Η αναγκαιότητα των προσευχών της Εκκλησίας για τους κεκοιμημένους, συνδεδεμένες με αυτή την ημέρα της ευσεβούς ανάμνησης, αιτιολογείται από τους Αγίους Πατέρες με ένα τρόπο εντυπωσιακό: “Ἐπειδή τινες ἄωρον πολλάκις ἐπὶ ξένης ὑπέστησαν θάνατον ἐν θαλάσσῃ τε, καὶ ἀβάτοις ὄρεσι, κρημνοῖς τε καὶ χάσμασι, καὶ λοιμοῖς, καὶ λιμοῖς, καὶ πολέμοις, καὶ ἐμπρησμοῖς, καὶ κρημνοῖς, καὶ ἄλλους παντοίους θανάτους ὑπομεμενηκότες ἴσως δέ, καὶ πένητες ὄντες καὶ ἄποροι, καὶ τῶν νενομισμένων ψαλμῳδιῶν, καὶ μνημοσύνων οὐκ ἔτυχον φιλανθρώπως οἱ θεῖοι Πατέρες κινούμενοι, κοινώς μνείαν τούτων ἁπάντων τὴν καθολικὴν Ἐκκλησίαν ποιεῖσθαι ἐθέσπισαν, ἀπὸ τῶν ἱερῶν Ἀποστόλων διαδεξάμενοι, ἵνα καὶ οἱ μὴ τῶν νενομισμένων ἀνὰ μέρος, διά τινος συμβάματος τετυχηκότες, τῇ νῦν κοινῇ μνείᾳ κἀκεῖνοι περιλαμβάνοιντο δεικνῦντες, ὡς καὶ τὰ ὑπὲρ αὐτῶν γινόμενα, μεγάλην αὐτοῖς προξενεῖ τὴν ὠφέλειαν”.

(ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ.«Επειδή πολλοί υπέστησαν συχνά πρόωρο θάνατο σε ξένη χώρα, στη θάλασσα, σε δυσπρόσιτα βουνά, σε γκρεμούς και χάσματα, από επιδημίες, από πείνα, από πολέμους, από πυρκαγιές, καθώς και από κάθε είδους άλλους θανάτους, και ίσως, επειδή ήταν φτωχοί και άποροι, δεν αξιώθηκαν τις καθιερωμένες ψαλμωδίες και τα μνημόσυνα, οι θείοι Πατέρες, κινούμενοι από φιλανθρωπία, θέσπισαν να τελεί η καθολική Εκκλησία κοινό μνημόσυνο για όλους αυτούς, παραλαμβάνοντας την παράδοση από τους ιερούς Αποστόλους, ώστε και εκείνοι που δεν έλαβαν τις καθιερωμένες τιμές χωριστά λόγω κάποιου συμβάντος, να περιλαμβάνονται στο παρόν κοινό μνημόσυνο, δείχνοντας έτσι ότι και οι τελετές που γίνονται υπέρ αυτών, τους προσφέρουν μεγάλη ωφέλεια»)

Αν αναρωτιόμαστε γιατί επιλέχτηκε αυτό το Σάββατο, και όχι άλλο, για τη μνημόνευση των απ' αιώνος κεκοιμημένων, η απάντηση είναι η εξής. Το εν λόγω Σάββατο προηγείται την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος. Η μνημόνευσή τους τελείται σε συνδυασμό με την εορτή της ημέρας προκειμένου να απολαμβάνουν και οι κεκοιμημένοι τα δώρα του Αγίου Πνεύματος. Όπως ήδη αναφερθήκαμε το Άγιο Πνεύμα είναι Αυτό που συνεχίζει το σωτηριολογικό έργο του Χριστού και το έργο του Αγίου Πνεύματος δεν περιορίζεται μονάχα στους ζωντανούς, αλλά εκχέεται και στους κεκοιμημένους, καθόσον και αυτοί είναι μέλη της Εκκλησίας του Χριστού. Βέβαια δεν παύουν οι ακολουθίες αυτής της ημέρας να έχουν και ένα πένθιμο και νεκρώσιμο χαρακτήρα όπως συμβαίνει γενικά με όλα τα νεκρώσιμα της λατρείας της Εκκλησίας μας.

πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Ήρωας ή Άγιος;

visit counter

(Με αφορμή την επέτειο της Αλώσεως)


Δύο Αυτοκρατορίες, δύο Ηγέτες και δύο τελείως διαφορετικές ιστορίες.

Τόσο ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος -βασιλιάς της Κωνσταντινούπολης- όσο και ο Δαβίδ Μεγάλος Κομνηνός -βασιλιάς της Τραπεζούντας- βρέθηκαν αντιμέτωποι με τους Τούρκους και έναν άνθρωπο, τον Μωάμεθ τον Β' τον Πορθητή. Τους νίκησε και τους δύο, αλλά το τέλος τους ήταν εντελώς διαφορετικό.

22 Μαΐου 1453
Ο Μωάμεθ μέσω απεσταλμένου του μηνύει στον Κωνσταντίνο:
" ..Τί λέγεις; Βούλει καταλείπειν τήν πόλιν, καί ἀπελθεῖν ἔνθα καί βούλει μετά καί τῶν σῶν ἀρχόντων καί τῶν ὑπαρχόντων αὐτοῖς, καταλιπών τόν δῆμον ἀζήμιον εἶναι καί παρ' ἡμῶν καί παρά σοῦ, ἤ ἀντιστῆναι, καί σύν τῇ ζωή καί τά ὑπάρχοντα ἀπολέσεις, σύ τε καί οἱ μετά σοῦ, ὁ δε δήμος αἰχμαλωτισθείς παρά τῶν Τούρκων διασπαρῶσιν ἐν πάσῃ τῇ γῇ..."
και ο Αυτοκράτωρ απαντά το ιστορικό:
"Το δέ τήν πόλιν σοί δοῦναι οὔτ' ἐμόν ἐστί οὔτ' ἄλλου τῶν κατοικούντων ἐν ταύτῃ· κοινή γάρ γνώμη πᾶντες αὐτοπροαιρέτως ἀποθανοῦμεν καί οὐ φεισόμεθα τῆς ζωῆς ἡμῶν" [1]

("Το να σου παραδώσω την πόλη, δεν είναι δικαίωμα ούτε δικό μου ούτε άλλου από τους κατοικούντες σε αυτή. Γιατί απόφαση όλων μας είναι να πέσουμε, αμυνόμενοι, με τη θέλησή μας και δεν θα λυπηθούμε τη ζωή μας")

Επτά ημέρες αργότερα, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος πέφτει μαχόμενος στην πύλη του Αγίου Ρωμανού.

Έχουν προηγηθεί οι απέλπιδες προσπάθειες να εξασφαλιστεί βοήθεια από τη Δύση, στο πλαίσιο των οποίων ο Αυτοκράτωρ επικύρωσε την απόφαση της Συνόδου της Φλωρεντίας (1439) για Ένωση των Εκκλησιών.
Αυτό αυτομάτως σημαίνει πως ο Κωνσταντίνος ήταν "αιρετικός" και "Ουνίτης" για την εκκλησία με σημερινούς όρους, ασχέτως αν το διοικόν ιερατείο της εποχής δεν τον αποκήρυξε ως τέτοιο.
Αν και πλέον οι περισσότεροι εκπρόσωποι της Εκκλησίας της Ελλάδος, μόνο εγκώμια έχουν να πλέξουν για τον αυτοκράτορα και ακόμη έχουν φιλοτεχνηθεί και κάποιες εικόνες που τον απεικονίζουν ως άγιο-μάρτυρα, ο Κωνσταντίνος δεν έχει ανακηρυχθεί άγιος.
Εκτός του αμαρτήματος της συνεννόησης με τον Πάπα, οι μάρτυρες του χριστιανισμού δεν πεθαίνουν στη μάχη, ακόμη κι όταν είναι στρατιώτες.

 Φορητή εικόνα του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου (20ος αι.)   -   Άγιος (Μέγας) Κωνσταντίνος.Τοιχογραφία από το Πρωτάτο, πρότυπο της προηγούμενης εικόνας

Αύγουστος 1461.
Ο Δαβίδ Μεγάλος Κομνηνός παραδίδει την Τραπεζούντα στον Μωάμεθ, μετά από πολυήμερη πολιορκία κι αφού ηττήθηκαν οι σύμμαχοί του και ναυάγησαν οι εκκλήσεις του για σταυροφορία από τη Δύση.
Το κράτος του Πόντου καταλύεται και υπογράφεται συνθήκη παράδοσης. Σύμφωνα με αυτήν, η πόλη και ο πληθυσμός δε θα πειραχτούν, ενώ ο -πρώην- αυτοκράτορας διατηρεί ακέραια την κινητή περιουσία του και επιπλέον του παραχωρούνται μεγάλες εκτάσης γης και του εξασφαλίζονται υψηλά εισοδήματα για αυτόν και την οικογένειά του. Η γη βρισκόταν στον κάμπο των Σερρών, μεταξύ του οποίου και της Αδριανούπολης μοιραζόταν πλέον το χρόνο του ο Δαβίδ.

Δύο χρόνια αργότερα όμως, στις 26 Μαρτίου του 1463, ο Δαβίδ Μέγας Κομνηνός και οι άρρενες απόγονοι του αυτοκρατορικού οίκου της Τραπεζούντας, συνελήφθησαν και μεταφέρθηκαν στην Κωνσταντινούπολη όπου περιορίστηκαν, στο Επταπύργιο. 
Εκτελέστηκαν την 1η Νοεμβρίου 1463, κατηγορούμενοι για συνωμοσία εναντίον του Σουλτάνου.
Τα σώματά τους, ύστερα από διαταγή του Μωάμεθ Β', πετάχτηκαν έξω από τα τείχη της Κωνσταντινούπολης. Στη συνέχεια περισυνελέγησαν και ενταφιάστηκαν κρυφά από την Ελένη Καντακουζηνή Μεγάλη Κομνηνή, η οποία ήταν παρούσα στις εκτελέσεις του συζύγου της και των παιδιών της. Ο Γεώργιος Μέγας Κομνηνός, γιος του Δαβίδ, δεν εκτελέστηκε τη μέρα εκείνη λόγω του νεαρού της ηλικίας του, όμως ακολούθησε τη μοίρα των δικών του αργότερα.

Αφορμή για να προχωρήσει ο σουλτάνος στην εξόντωση του έκπτωτου Μεγάλου Κομνηνού στάθηκε η αλληλογραφία του με τη Θεοδώρα Μεγάλη Κομνηνή, στην οποία η Θεοδώρα εξέφραζε την επιθυμία της να σταλεί στη Μεσοποταμία κάποιος από τους γιους του Δαβίδ ή ο Αλέξιος Ε' Μέγας Κομνηνός. Οι επιστολές τέθηκαν υπόψιν του σουλτάνου, ενισχύοντας τις υπόνοιές του για μυστικές συνεννοήσεις ανάμεσα στον Δαβίδ και τη Θεοδώρα, με σκοπό την οργάνωση εκστρατείας εναντίον των Οθωμανών. [2]

Σύμφωνα με μία παράδοση όμως, ο Δαβίδ και οι γιοί του εκτελέστηκαν γιατί αρνήθηκαν να ασπασθούν το Ισλάμ. Σε αυτήν την παράδοση ακριβώς (μαζί με ενδεχομένως "εθνικούς" λόγους "δικαίωσης" του ποντιακού ελληνισμού για κάποιους..)  στηρίχθηκε και η πρόσφατη Αγιοποίηση του Δαβίδ Κομνηνού:
2 Αυγούστου 2013:
 "Μετά από σχετική εισήγηση του Σεβ. Μητροπολίτου Δράμας κ. Παύλου προς τη Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος και εν συνεχεία στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, πραγματοποιήθηκε η επίσημη Αγιοκατάταξη στο αγιολόγιο της Ορθοδόξου Εκκλησία του τελευταίου Αυτοκράτορος της Τραπεζούντος Δαβίδ του Μεγάλου Κομνηνού."

Σύγχρονη εικόνα που απεικονίζει τον Δαβίδ Μεγάλο Κομνηνό, τους 3 γιους και το ανιψιό του, ως Αγίους

Η αμφιλεγόμενη αυτή παράδοση δεν υποστηρίζεται από τις σύγχρονες πηγές της Αλώσεως. Η μόνη σχετική αναφορά βρίσκεται σε σημειώσεις Ευαγγελισταρίου από τη Μονή Θεοτόκου της Χάλκης όπου αναφέρεται "Κατά τήν 26ην τοῦ μηνός Μαρτίου τῆς ΙΑ΄ Ἰνδικτιῶνος τοῦ 1463 ἔτους, ἡμέρα Σαββάτω, πικροτάτη, ὥρα γ΄ ἐκρατήθη ὁ Ἅγιος ἡμῶν Αὐθέντης καί Βασιλεύς Τραπεζοῦντος κύριος Δαβίδ ὁ Μέγας Κομνηνός ἐν Ἀνδριανουπόλει καθειρχθείς σύν ἁλύσεσι ἐν τῷ Πύργῳ . Ἐν δέ τῇ πρώτῃ Νοεμβρίου, ἡμέρα Κυριακή καί ὥρα τετάρτη τῆς νυκτός ἐτελειώθη τῷ ξίφει ὁ αὐτός σύν ἅμα τοῖς τρισίν αὐτοῦ υἱοῖς καί τῷ ἀνεψιῷ, τῷ 1463 ἰνδικτιῶνος ΙΒ΄ ἐν Κωνσταντινουπόλει" .
Η συναξαριακή σημείωση ίσως υπονοεί μαρτυρικό θάνατο, αλλά δεν υπάρχει σαφής αναφορά για άρνηση προσχώρησης στο Ισλαμ, η δε αξιοπιστία της ανώνυμης και μεταγενέστερης πηγής είναι περιορισμένη.
Ακόμη, το γεγονός πως επί 2 έτη δεν υπήρξε πίεση για εξισλαμισμό, αν και άλλα μέλη της οικογένειας είχαν προσχωρήσει στο Ισλάμ, μας οδηγεί στο συμπέρασμα πως οι λόγοι της εκτέλεσης ήταν άλλοι.

Ήρωας ή Άγιος λοιπόν; Γενναίος ή δειλός; Πατριώτης ή προδότης; 
Τα μεγάλα γεγονότα οδηγούν σε μεγάλα διλήμματα κι αυτά με τη σειρά τους σε μεγάλες αποφάσεις. Διαχρονικά.


ΠΗΓΕΣ:
1. Δούκας, εκδ. Βόννης, σελ. 279-280. Παρά Ν. Β. Τωμαδάκη, Δούκα-Κριτοβούλου-Σφραντζή-Χαλκοκονδύλη, Περί αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως, ’Αθηναι 1953, σελ. 60.
2.Βουγιουκλάκη Πηνελόπη, «Δαβίδ Μέγας Κομνηνός», 2003, Encyclopaedia of the Hellenic World, Asia Minor,  http://asiaminor.ehw.gr

 ΠΗΓΗ. https://protostrator.blogspot.com/2

«Η Πόλις Εάλω – Εάλω η Πόλις» (Λόγος Επιμνημόσυνος)-Μητροπολίτου Τραπεζούντος Χρυσάνθου

visit counter

Μητροπολίτου Τραπεζούντος Χρυσάνθου

Λόγος Επιμνημόσυνος, που εκφωνήθηκε την 29η Μαΐου του 1916

 ---------------------------------------------

Η εορτή της Πεντηκοστής του έτους 1916 συνέπεσε να είναι την 29η Μαΐου, αποφράδα ημέρα της αλώσεως της των πόλεων Βασιλίδος, της «Θεοτοκουπόλεως και Αγιοτόκου» Κωνσταντινουπόλεως. Ο εκ Κομοτηνής καταγόμενος και ορμώμενος, αοίδιμος Μητροπολίτης Τραπεζούντος Χρύσανθος (μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος Αθηνών) κατ’ εκείνη την μεγάλη Κυριακή της Πεντηκοστής λειτουργούσε στον Μητροπολιτικό ναό της Τραπεζούντος και εκφώνησε εμπνευσμένο  λόγο για την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως, εν είδει «ἐπιμνημοσύνου προσλαλιᾶς  ὑπὲρ ἀναπαύσεως τῶν ψυχῶν τῶν βιαίῳ καί μαρτυρικῷ τῷ τρόπῳ πεσόντων καὶ τελειωθέντων ὑπερασπιστῶν τῆς Κωνσταντίνου Πόλεως καὶ ἰδιαιτέρως τοῦ τελευταίου μάρτυρος καὶ μεγαλομάρτυρος Αὐτοκράτορος αὐτῆς, τοῦ Κωνσταντίνου ΙΑ΄ τοῦ Παλαιολόγου».

Η ομιλία αυτή δημοσιεύτηκε  στο περιοδικό «Κομνηνοί» του έτους 1916, υπό τον τίτλο: «Λόγος Ἐπιμνημόσυνος, ῥηθεὶς τῇ 29ῃ Μαΐου». Ο μνημειώδης αυτός λόγος του Τραπεζούντος Χρυσάνθου άρχεται με το ρητό: «Ἀνδρῶν ἐπιφανῶν πᾶσα γῆ τάφος» (Θουκ. Βιβλ. Β΄. Κεφ. 43 εδαφ. 3). Ακολουθούν κάποια αποσπάσματά του.

«Ὅταν ὁ μέγας τῆς ἑλληνικῆς κλασσικῆς ἀρχαιότητος ρήτωρ καί πολιτικός Περικλῆς ἐξεφώνησε τόν λαμπρό ἐκεῖνο ἐπιτάφιο λόγο στούς πεσόντες ὑπέρ πατρίδος Ἀθηναίους κατά τόν Πελοποννησιακό πόλεμο εἶπε πλήν ἄλλων καί τούς ὑψηλούς τούτους λόγους: «Ἀνδρῶν ἐπιφανῶν πᾶσα γῆ τάφος», ὅτι δηλαδή τάφος τῶν ἡρώων εἶναι πᾶσα γῆ καί χώρα καί ὄχι κάτωθεν στηλῶν καί μαρμάρων φορτωμένων ἀπό μεγαλοπρεπεῖς καί πολυτελεῖς ἐπιγραφές.  Καί στά πέρατα τῆς οἰκουμένης ἡ ἀνάμνηση τῶν κατορθωμάτων τους χαράσσεται στόν νοῦ καί τίς καρδιές τῶν ἀνθρώπων βαθύτερα, παρά στούς τάφους καί στά μνημεῖα.

Ἄν ὑπάρχει περίσταση κατά τήν ὁποία ἐφαρμόζεται τό ρητό τοῦτο σέ ὅλη του τήν ἔννοια, εἶναι ἀκριβῶς ἡ παροῦσα σεμνή καί εὔσημη ἡμέρα τῆς Πεντηκοστῆς, ἡ ὁποία συνήγαγε ὅλους ἐμᾶς ὑπό τόν ἱερό θόλο τοῦ Μητροπολιτικοῦ ναοῦ, προκειμένου, ἀφοῦ δεηθοῦμε μέ κλίση αὐχένος καί γονάτων ὑπέρ ἀναπαύσεως τῶν ψυχῶν τῶν Πατέρων καί ἀδελφῶν μας, νά ἀναπέμψουμε εὐχές καί διά μνημοσύνου νά τιμήσουμε τούς ἐπί τῶν ἐπάλξεων τῶν τειχῶν τοῦ Βυζαντίου κατά τήν ἀποφράδα ταύτη ἡμέρα τῆς 29ης Μαΐου ἐνδόξως πεσόντες προγόνους μας, ἡγουμένου τοῦ γενναίου αὐτοκράτορος τῆς Κωνσταντινουπόλεως Κωνσταντίνου  Παλαιολόγου, τοῦ ὁποίου ἡ ἡρωικός θάνατος ἐπεσφράγισε τόν μακρόν βίον καί τήν ἱστορίαν τοῦ βυζαντινοῦ κράτους.

Ἀδελφοί, ὅσους ἡ μνήμη τῶν ἡρῴων τούτων καί μαρτύρων τοῦ καταρρέοντος κράτους ἐκάλεσε ἐδῶ, ἄς ἀνοίξουμε πρός στιγμήν τήν φωτεινή καί ἔνδοξη ταύτη σελίδα τῆς περιπετειώδους ἱστορίας τοῦ Βυζαντίου καί ἄς θαυμάσουμε τήν ἀπαράμιλλη ψυχική ρώμη καί τόν ἡρωισμό, ὁ ὁποῖος ἔθαλε κατά τίς τελευταῖες φθινοπωρινές ἡμέρες τοῦ φθίνοντος βυζαντινοῦ κράτους καθ’ ὅν χρόνο βαρύς ἐπήρχετο ὁ βαρύς καί παγερός χειμῶνας τῆς τουρκικῆς βαρβαρότητας καί τυραννίας, ὁ ὁποῖος ἐπάγωσε τό αἷμα τῆς ζωῆς καί τῆς ἐλευθερίας καί τοῦ πολιτισμοῦ τῶν Ἑλλήνων. Ἀφοῦ δέ ἐξετάσουμε τά πραγματικά αἴτια τῆς παρακμῆς καί πτώσεως τοῦ Βυζαντίου, θά πορισθοῦμε τά προσήκοντα μαθήματα γιά τό παρόν καί τό μέλλον.

Μετά ἀπό μακρά πολιορκία κι ἀντίσταση τῶν γενναίων ὑπερασπιστῶν τῆς Πόλεως, ἀνέτειλε ἡ 29η Μαΐου 1453 καί ἐκυμάτιζε ἀκόμη ἐπί τῆς πύλης τοῦ Ρωμανοῦ ἡ σημαία τοῦ δικεφάλου ἀετοῦ. Ὁ Βασιλεύς ἀκούραστος ἔτρεχε ἐνθαρρύνοντας τόν στρατό καί λέγοντας: ‘’ἡμῶν ἐστιν ἡ νίκη, ὁ Θεὸς ὑπὲρ ἡμῶν πολεμεῖ’’. Οἱ Τοῦρκοι πολεμοῦσαν λυσσαλέως, ἐνῶ οἱ ἡμέτεροι ἀνθίσταντο ἐρρωμένως (μέ ρώμη).  Ἕνα Ἀλλάχ! Ἀκουγόταν μέ ἄγρια φωνή καί οἱ ὁρμητικές ἐπιθέσεις στρατιωτῶν, σοφτάδων, γενιτσάρων, ἐπέρχονταν ὡς κύματα θαλάσσης, συντριβόμενα ἐπάνω στόν βράχο τοῦ ἡρωισμοῦ τῶν ἡμετέρων.

Παντοῦ ἀντηχεῖ βοή, κρότοι, ἀλληλοσπαραγμοί. Ὁ αὐτοκράτορας μέ πέδιλα χρυσά φέροντα τόν δικέφαλο ἀετό καί μέ τήν σπάθη στά χέρια, ἐμάχετο ἡρωϊκότατα στήν πύλη τοῦ Ρωμανοῦ. ‘’Συστρατιῶται ἀδελφοί’’, ἐφώνει, ‘’στῆτε ἀνδρείως διὰ τοὺς οἰκτιρμοὺς τοῦ Θεοῦ!’’… 

Ἐπί τέλους ἦλθε ἡ φοβερά καί φρικώδης στιγμή. Ὁ Κωνσταντῖνος, ὁ ὁποῖος ἐπί τέσσερις ἤδη ὧρες εἶχε ἀποκρούσει τέσσερις μεγάλες ἐφόδους καί ἔλπιζε ὅτι θά κατίσχυε τῆς ἐπιμονῆς τοῦ Μωάμεθ τοῦ Β΄, εἶδε ἀπροσδοκήτως νά εἰσβάλλουν ἐντός τῶν τειχῶν οἱ πολέμιοι καί νά περικυκλώνεται πανταχόθεν καί ἄκουσε τήν ἀπαίσια κραυγή τοῦ πλήθους ‘’ἡ Πόλις ἑάλω, ἑάλω ἡ Πόλις’’.

Ἀπελπισμένος ἐκέντησε τόν ἵππο καί ὅρμησε στό πυκνότερο μέτωπο τοῦ ἐχθροῦ, ἀγωνιζόμενος ὡς ὁ ἔσχατος τῶν στρατιωτῶν ‘’καὶ τὸ αἷμα ποταμηδὸν ἐκ τῶν ποδῶν καί χειρῶν αὐτοῦ ἔῤῥεεν’’. Μαζί μέ τόν αὐτοκράτορα καί ἀξίως αὐτοῦ  μάχονταν οἱ λοιποί ἥρωες καθώς ἔπεφταν ὁ ἕνας μετά τόν ἄλλον. Πολλούς ἐν τῷ μεταξύ εἶχε θερίσει ἡ σπάθη τοῦ βασιλέως, ἕως ὅτου ἐθραύσθη καί κατέστη ἄχρηστη.  Βλέποντας δέ καί γιά τόν ἑαυτό του τόν κίνδυνο καί φοβούμενος μήν πέσει ζωντανός στά χέρια τοῦ ἐχθροῦ,  ἀνέκραξε: ‘’δέν ὑπάρχει Χριστιανός νά λάβει τήν κεφαλήν μου;’’ εἶπε καί θηριώδης ἄραψ ὁρμήσας ὄπισθεν ἀποκόπτει τήν κεφαλήν του.

Ἔτσι διά τοῦ μαρτυρικοῦ αὐτοῦ αἵματος ἐπισφραγίζει ὁ αὐτοκράτωρ Κωνσταντῖνος ὁ Δραγάτσης τήν ἱστορία τοῦ Βυζαντίου, τῆς ὁποίας καί ἡ τελευταία αὐτή σελίδα θά παραμείνει γιά τήν Ἑλληνική φυλή χρυσή καί ἀθάνατη ἰδιαιτέρως γιά τήν ἡρωική ἀντίσταση κάποιων χιλιάδων γενναίων ἀνδρῶν, πρό πάντων καί κατά τό πλεῖστον Ἑλλήνων, οἱ ὁποῖοι ἐπί δύο μῆνες διά μόχθων ἀτελευτήτων ἐπολεμοῦσαν ἐναντίον ἐχθροῦ εἴκοσι φορές ὑπερτέρου κατά τόν ἀριθμό, ἐναντίον τῶν πρώτων στρατευμάτων τοῦ κόσμου κατά τήν ἐποχή ἐκείνη, καί μέχρι τελευταίας πνοῆς ὑπεράσπισαν τά φρούρια τῆς βασιλίδος τῶν πόλεων, τοῦ θεοφρουρήτου βασιλείου, τῆς ἀκροπόλεως ταύτης τοῦ χριστιανικοῦ πολιτισμοῦ στήν Ἀνατολή. Καί τήν ἀθανασία τῆς τελευταίας ταύτης χρυσῆς σελίδος τῆς βυζαντινῆς ἱστορίας ἐπιστέφει ὁ ἔνδοξος θάνατος τοῦ ἥρωος μάρτυρος αὐτοκράτορος Κωνσταντίνου τοῦ Παλαιολόγου, ἡρωϊκῶς ὑπέρ τῆς πατρίδος πεσόντος κοντά στήν πύλη τοῦ Ρωμανοῦ τήν πρωΐα τῆς 29 Μαΐου 1453, σέ ἡλικία 49 ἐτῶν, τριῶν μηνῶν καί εἴκοσι ἡμερῶν.

Ὁ τάφος τοῦ αὐτοκράτορος Κωνσταντίνου παραμένει ἄγνωστος,  ἀλλ’ ‘’ἀνδρῶν ἐπιφανῶν πᾶσα γῆ τάφος’’, τό δέ εὐκλεές αὐτοῦ ὄνομα περιφέρεται ἀπό γενεᾶς σέ γενεά στή διάνοια καί τήν καρδία πάντων καί παραμένει ἀθάνατο. Μέ τήν ζωή τοῦ Βασιλέως ἔσβησε καί ἡ ζωή τοῦ κράτους του καί ἔκτοτε ἀρχίζει ἡ μακρά καί ζοφερά καί ἀσέληνη νύκτα τῆς τουρκικῆς τυραννίας!...

…Ἄλλ΄ ‘’ἄν εἶμαι χάρος χαλαστής εἶμαι καί χάρος πλάστης’’, ψάλλει ἡ μοῦσα ἑνός ἐθνικοῦ μας ποιητοῦ καί ὅ,τι εἶναι θαυμαστό στή μακρά ἱστορία τοῦ ἡμετέρου ἔθνους εἶναι ὅτι ἐκ τῆς τέφρας τοῦ βυζαντινοῦ κράτους ἀνέστη ὡς ὁ φοῖνιξ τῆς μυθολογίας νέο καί ἀκμαῖο Βασίλειο, τό Βασίλειο τῆς Ἑλλάδος καί ὑπό τήν κραταιά σκέπη καί προστασία τῆς κραταιᾶς προστάτιδος τῶν πιεζομένων λαῶν Ρωσσίας^[1] ἐλευθεροῦται καί ἀναγεννᾶται ὁ ὑπό τήν πτέρνα τοῦ τυράννου στενάζων ὑπόδουλος ἑλληνικός λαός.

Ἤδη σέ ἐμᾶς τούς νεωτέρους ἀπόκειται νά ἀναδειχθοῦμε ἄξιοι τῶν προγόνων καί τῶν προσδοκιῶν τῶν ἄλλων ἐθνῶν. Καί ἀφήνοντας τήν ὕλη μέσα στήν ὁποία εἴμεθα βυθισμένοι, νά ἐξιδανικευθοῦμε, ἱπτάμενοι ὑψηλά στόν κόσμο τῶν ἰδεωδῶν καί γινόμενοι δημιουργοὶ νέου πολιτισμοῦ ἀνταξίου τῶν προγενεστέρων. Ἀνδριζόμενοι δέ καί κραταιούμενοι κατά πάντα καί στήν ἀρετή, θά δικαιούμεθα μέ θάρρος νά λέμε πρός τούς προγόνους τό: ‘’ἄμμες δέ γ’ ἐμές, ἤν δέ λῇς πεῖραν λαβέ’’… Καί ἀφοῦ παρασκευάσουμε τό ἔδαφος στίς ἐπερχόμενες γενεές καί δημιουργήσουμε ὑγιές περιβάλλον, ὁπότε οἱ παῖδες μας μόνον ὑγιεῖς ἀρχές καί ἁγνά φρονήματα θά προσλαμβάνουν, θά  ἀκούσουμε παρ’ αὐτῶν τό ‘’ἄμμες δέ γ’ ἐσόμεθα πολλῷ κάρρονες’’… Τότε θά σκιρτήσουν ἐκ χαρᾶς ἐν τάφῳ τά ὀστᾶ τῶν ἐνδόξων μας προγόνων, οἱ ὁποῖοι, κλεΐσαντες τήν ἱστορία, δικαίως τιμῶνται καί γεραίρονται περιφερόμενοι στή διάνοια καί τήν καρδιά πάντων:  ‘’Ἀνδρῶν ἀγαθῶν πάσα γῆ τάφος’’» .

 ΠΗΓΗ.π.Δ.Αθανασίου-ΘΡΥΛΟΙ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟΝΕΜΕΝΗΣ ΡΩΜΙΟΣΥΝΗΣ 

---

[1] Η ομιλία εκφωνήθηκε κατά την διάρκεια του Α΄ΠΠ, κατά την διάρκεια του οποίου η Ρωσία, ως αντίπαλος της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, εθεωρείτο ως ο αναμενόμενος ελευθερωτής των χριστιανών της Μ. Ασίας.