Βασικά στοιχεία
🎯 Κύριες θεματικές και στόχοι της εγκυκλίου
• Έννοια πίστης ως κοινή κληρονομιά
Η εγκύκλιος αναδείχνει το σύμβολο της πίστεως (το Συμβόλαιο/Σύμβολο της Νίκαιας) ως «κοινό τόπο» όλων των Χριστιανών — ανεξάρτητα δογματικών διαφορών — και ως θεμέλιο ενότητας. press.vatican.va+2osservatoreromano.va+2
Θεωρεί ότι αυτή η «ενότητα της πίστης», όπως εκφράστηκε στη Νίκαια, παραμένει σήμερα καθοριστική για τη συνοχή της Εκκλησίας. nyxthimeron.com+2The Middle East Council of Churches+2
• Κάλεσμα σε οικουμενισμό και ειρήνη
Ο Λέων XIV προσκαλεί τους Χριστιανούς να πορευθούν μαζί — με σεβασμό στη θε legitimate διαφορετικότητα — προς «ενότητα και συμφιλίωση», αφήνοντας πίσω «θεολογικές διαμάχες».
Η Επιστολή βλέπει τη χριστιανική κοινότητα ως «παγκόσμιο σώμα» — δυνατό σημείο ειρήνης και συμφιλίωσης σε έναν διχασμένο κόσμο.
• Πίστη ως βίωμα και δημόσια μαρτυρία
Σύμφωνα με την Εγκύκλιο, η πίστη δεν είναι μόνο θεωρητική διδασκαλία ή παρελθόν, αλλά πρακτική και βιωματική πραγματικότητα: πίστη που ζει καθημερινά, διαμορφώνει τη σχέση με τον Θεό, καλεί σε φιλανθρωπία, αφοσίωση και κοινωνική μαρτυρία.
Η ενανθρώπηση του Χριστού — «κατέβηκε από τον ουρανό για τη σωτηρία μας» — επαναπροβάλλεται ως καρδιά της χριστιανικής πίστης αλλά και ως πρόσκληση σε κοινή ζωή και αγάπη.
• Επαναπροσέγγιση του Συμβόλου της Πίστεως με σύγχρονη συνείδηση
Η εγκύκλιος παροτρύνει τους πιστούς να “επανακερδίσουν” το Σύμβολο της Νίκαιας — όχι απλώς ως ιστορικό κείμενο, αλλά ως ζωντανή αναφορά ταυτότητας και πίστις.
Με αυτό ως βάση, προτείνει μια θεολογική αλλά και κοινοτική ανανέωση — κατάλληλη για τις νέες προκλήσεις της εποχής.
Βασικά στοιχεία
- Η
«In unitate fidei» εκδόθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2025, ανήμερα της εορτής του
Χριστού Βασιλέως.
- Αντικείμενο
της είναι η συμπλήρωση των 1700 ετών από την Πρώτη Οικουμενική Σύνοδος της
Νικαίας (325 μ.Χ.).
- Η
επιστολή χωρίζεται σε 12 σημεία.
- Ο
Πάπας Λέων δηλώνει ότι σκοπός της είναι να ενθαρρύνει όλη την Εκκλησία —
πιστούς και ιεραρχία — να «ανανεώσουν τον ενθουσιασμό τους για την
ομολογία της πίστης».
🎯 Κύριες θεματικές και
στόχοι της εγκυκλίου
• Έννοια πίστης ως κοινή κληρονομιά
Η εγκύκλιος αναδείχνει το σύμβολο της πίστεως (το
Συμβόλαιο/Σύμβολο της Νίκαιας) ως «κοινό τόπο» όλων των Χριστιανών — ανεξάρτητα
δογματικών διαφορών — και ως θεμέλιο ενότητας.
Θεωρεί ότι αυτή η «ενότητα της πίστης», όπως εκφράστηκε στη Νίκαια, παραμένει
σήμερα καθοριστική για τη συνοχή της Εκκλησίας.
• Κάλεσμα σε οικουμενισμό και ειρήνη
Ο Λέων XIV προσκαλεί τους Χριστιανούς να πορευθούν μαζί —
με σεβασμό στη θε legitimate διαφορετικότητα — προς «ενότητα και συμφιλίωση»,
αφήνοντας πίσω «θεολογικές διαμάχες».
Η Επιστολή βλέπει τη χριστιανική κοινότητα ως «παγκόσμιο σώμα» — δυνατό σημείο
ειρήνης και συμφιλίωσης σε έναν διχασμένο κόσμο.
• Πίστη ως βίωμα και δημόσια μαρτυρία
Σύμφωνα με την Εγκύκλιο, η πίστη δεν είναι μόνο θεωρητική
διδασκαλία ή παρελθόν, αλλά πρακτική και βιωματική πραγματικότητα: πίστη που
ζει καθημερινά, διαμορφώνει τη σχέση με τον Θεό, καλεί σε φιλανθρωπία, αφοσίωση
και κοινωνική μαρτυρία.
Η ενανθρώπηση του Χριστού — «κατέβηκε από τον ουρανό για τη σωτηρία μας» —
επαναπροβάλλεται ως καρδιά της χριστιανικής πίστης αλλά και ως πρόσκληση σε
κοινή ζωή και αγάπη.
• Επαναπροσέγγιση του Συμβόλου της Πίστεως με σύγχρονη
συνείδηση
Η εγκύκλιος παροτρύνει τους πιστούς να “επανακερδίσουν”
το Σύμβολο της Νίκαιας — όχι απλώς ως ιστορικό κείμενο, αλλά ως ζωντανή αναφορά
ταυτότητας και πίστις.
Με αυτό ως βάση, προτείνει μια θεολογική αλλά και κοινοτική ανανέωση —
κατάλληλη για τις νέες προκλήσεις της εποχής.
Τα πιο προβληματικά σημεία της In Unitate Fidei
(όπως θα τα έβλεπε μια Ορθόδοξη ή
Παραδοσιακή/αντι-οικουμενιστική θεώρηση)
1. Η θεώρηση του Συμβόλου της Πίστεως ως “κοινής βάσης
για όλους τους Χριστιανούς”
Από Ορθόδοξη σκοπιά:
- Δεν
υπάρχει κοινή πίστη με Ομολογίες που έχουν αλλοιώσει το Σύμβολο (π.χ.
Filioque).
- Η
Νίκαια δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί “οικουμενιστικά” χωρίς την πλήρη
επιστροφή στο γνήσιο Νικαϊκό-Κωνσταντινουπολίτικο Σύμβολο.
2. Η ιδέα ότι “η ενότητα ήδη υπάρχει λόγω βαπτίσματος και
ομολογίας”
Προβληματικό γιατί:
- Η
Ορθόδοξη Εκκλησία θεωρεί ότι η Μία Εκκλησία υπάρχει μόνον
εντός της Ορθοδοξίας και όχι “κατακερματισμένη” σε διάφορες ομολογίες.
- Η
“βαπτισματική θεολογία της ενότητας” συνδέεται συχνά με οικουμενιστικές
προσεγγίσεις (π.χ. BEM – Faith and Order).
3. Η εξίσωση ή αποδοχή της “θεμιτής ποικιλίας παραδόσεων”
Από παραδοσιακή σκοπιά:
- Η
Εκκλησία έχει μία Παράδοση, όχι πολλές “θεμιτές” παράλληλες.
- Ο
κίνδυνος: σχετικοποίηση των δογματικών διαφορών (ενέργεια–ουσία,
εκκλησιολογία, μυστήρια κ.λπ.).
4. Η πρόσκληση σε “κοινή πορεία, κοινή προσευχή, κοινή
μαρτυρία”
Για τους παραδοσιακούς:
- Η
κοινή προσευχή με αιρετικούς ήταν απαγορευμένη από Ιερούς Κανόνες
(Λαοδικείας, Καρθαγένης, Πενθέκτης).
- Η
“κοινή μαρτυρία” θεωρείται άτοπο όσο οι θεολογικές διαφορές παραμένουν.
5. Η παπική αντίληψη ενότητας (Primus sine paribus)
Από Ορθόδοξη πλευρά:
- Κάθε
κείμενο από Ρώμη που μιλά για “ενότητα” συχνά εννοεί ένταξη στην παπική
εκκλησιολογία.
- Η
Ορθόδοξη Εκκλησία δεν δέχεται πρωτείο εξουσίας, αλλά μόνο πρωτείο τιμής
(“πρώτος μεταξύ ίσων”).
6. Η λεγόμενη “συμφιλίωση” ως προϋπόθεση ενότητας
Από παραδοσιακή σκοπιά:
- Δεν
υπάρχει συμφιλίωση χωρίς ομολογία της αλήθειας· δεν είναι θέμα
ψυχολογικής διάθεσης.
- Ο
“θετικός οικουμενισμός” μπορεί να κρύβει θεολογικό μινιμαλισμό.
7. Η πρόσκληση σε θεολογικό διάλογο χωρίς αναφορά στην
ανάγκη δογματικής συμφωνίας
Από Ορθόδοξους και παραδοσιακούς:
- Ο
διάλογος δεν μπορεί να είναι “ανοικτός” προς αλλαγές της Πίστεως.
- Η
αλήθεια δεν διαπραγματεύεται· η δογματική ταυτότητα δεν είναι προϊόν
διαλόγου αλλά αποκάλυψης.
8. Η απουσία ξεκάθαρης θέσης για το Filioque, τα
μυστήρια, το πρωτείο
Θεωρείται ότι:
- Η
εγκύκλιος θίγει ενότητα, αλλά σιωπά για τα κεντρικά σημεία της
διαίρεσης.
- Αυτό
επιτρέπει “οικουμενιστική ασάφεια”.
🔍 Συγκριτική θεώρηση: In Unitate Fidei (2025) vs Ut Unum
Sint (1995)
Παρακάτω υπάρχει μια καθαρή, συστηματική και θεολογικά ακριβή
σύγκριση της In Unitate Fidei (2025, Λέων XIV) με την Ut Unum Sint
(1995, Ιωάννης Παύλος Β’), το πιο σημαντικό παπικό κείμενο για την ενότητα του
χριστιανικού κόσμου μετά τη Β΄ Βατικανή Σύνοδο.
1. Εκκλησιολογικό υπόβαθρο
Ut Unum Sint
- Παρουσιάζει
ξεκάθαρα τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία ως substantially την Μία
Εκκλησία του Χριστού, που όμως αναγνωρίζει «στοιχεία αγιασμού και
αλήθειας» στις άλλες κοινότητες.
- Θεωρεί
ότι η ενότητα είναι επιστροφή στην πλήρη κοινωνία με τον Πάπα.
- Προβάλλει
ισχυρά το παπικό πρωτείο, αλλά ζητά «διάλογο για τις μορφές άσκησής του».
In Unitate Fidei
- Δίνει
πολύ μεγαλύτερη έμφαση στην κοινή πίστη στο Σύμβολο της Νίκαιας ως
αρχή ενότητας.
- Μιλάει
για κοινή πορεία βασισμένη στη κοινή πίστη, όχι στην άμεση επιστροφή σε
παπική κοινωνία.
- Το
πρωτείο δεν παρουσιάζεται ως εμπόδιο αλλά ως υπηρεσία ενότητας, με
πιο ήπιο και πνευματικό τόνο.
- Δεν
υπάρχει η ρητή έννοια της “επανένταξης” (reconciliation with the Church of
Rome).
→ Συμπέρασμα:
Η In Unitate Fidei υιοθετεί πολύ “μαλακότερη” εκκλησιολογία σε σχέση με
την Ut Unum Sint.
2. Τι θεωρείται «κοινό σημείο εκκίνησης» για την ενότητα
Ut Unum Sint
- Βασίζεται
στη Β΄ Βατικανή· κοινή βάση = Βάπτισμα + μερική κοινωνία.
- Θεωρεί
την πλήρη ενότητα ως αποκατάσταση εκκλησιολογικής κοινωνίας υπό το
πρωτείο.
In Unitate Fidei
- Κάνει
το Σύμβολο της Νικαίας το κεντρικό θεμέλιο ενότητας, ανεξαρτήτως
εκκλησιολογικής κοινωνίας.
- Η
ενότητα ορίζεται πρωτίστως ως κοινότητα πίστεως και όχι (μόνο) διοικητική
ή ιεραρχική.
→ Καινοτομία:
Για πρώτη φορά το Βατικανό παρουσιάζει δογματικό κείμενο (Νικαία) ως
κύριο σημείο σύγκλισης, όχι απλώς την κοινή ταυτότητα μέσω Βαπτίσματος.
3. Ο ρόλος του διαλόγου
Ut Unum Sint
- Θεσμικός
διάλογος με σκοπό την άρση δογματικών διαφορών.
- Εξετάζει
λεπτομερώς τη δυνατότητα θεολογικής προσέγγισης (Filioque, Πρωτείο,
Εκκλησιολογία).
- Αναγνωρίζει
δυσκολίες και όρια.
In Unitate Fidei
- Υπογραμμίζει
κυρίως τον πνευματικό, υπαρξιακό και ποιμαντικό διάλογο: κοινή
μαρτυρία, κοινή πίστη, κοινή προσευχή.
- Λιγότερη
αναφορά στις δογματικές λεπτομέρειες που χωρίζουν τις Εκκλησίες.
- Περισσότερο
εμπνευστικό/ποιμαντικό παρά δογματικό κείμενο.
→ Αξιολόγηση:
Η In Unitate Fidei μετακινεί το κέντρο του διαλόγου από «δογματικό» σε
«κοινό βίωμα πίστεως».
4. Στάση gegenüber στις Ορθόδοξες Εκκλησίες
Ut Unum Sint
- Τονίζει
τις συμφωνίες και διαφορές αναλυτικά.
- Αναγνωρίζει
πλήρως τη μυστηριακή ζωή των Ορθοδόξων.
- Βλέπει
την Ορθοδοξία ως μοντέλο προς εξέταση για ανανέωση του παπικού πρωτείου.
In Unitate Fidei
- Εστιάζει
περισσότερο στην κοινή θεμελιώδη πίστη της Νικαίας.
- Προβάλλει
τη Νίκαια ως σημείο συμβολικής επιστροφής στη μία αρχαία ενότητα.
- Αποφεύγει
συγκεκριμένες αναφορές σε επίμαχα θέματα (Filioque, πρωτείο,
εκκλησιολογία), αφήνοντας τα “ανοιχτά”.
→ Συμπέρασμα:
Η In Unitate Fidei είναι πιο “φιλική” προς την Ορθόδοξη οπτική, αλλά και
θεολογικά λιγότερο ακριβής από την Ut Unum Sint.
5. Τόνος και θεολογικό ύφος
Ut Unum Sint
- Θεολογικό,
ακαδημαϊκό, συστηματικό.
- Λεπτομέρειες,
τεχνικοί όροι, πατρολογικές αναφορές.
- Επιχειρεί
να απαντήσει σε ενστάσεις non-Catholics.
In Unitate Fidei
- Ποιμαντικό,
μυσταγωγικό, εμπνευστικό.
- Η
γλώσσα θυμίζει περισσότερο Ομιλία Μεγάλων Εορτών παρά δογματικό
κείμενο.
- Απευθύνεται
στο πλήρωμα, όχι μόνο σε θεολόγους.
→ Παρατήρηση:
Η In Unitate Fidei μοιάζει με πνευματικό κείμενο πάνω στην κοινή πίστη·
η Ut Unum Sint είναι το επίσημο “οικουμενικό εγχειρίδιο” της Ρώμης.
6. Η αιτία και η αφορμή έκδοσης
Ut Unum Sint
- Επιστέγασμα
της Β΄ Βατικανής για την ενότητα.
- Θεολογικό
πρόγραμμα ενότητας “σε βάθος”.
In Unitate Fidei
- Επετειακό
κείμενο για τα 1700 χρόνια από τη Νίκαια.
- Χρησιμοποιεί
τη Νίκαια ως πρότυπο ενότητας και θεολογικής συμφωνίας.
🧭 Γενικό συμπέρασμα
Αν η Ut Unum Sint είναι το θεολογικό και δογματικό
manual του Καθολικού οικουμενισμού,
η In Unitate Fidei είναι περισσότερο μια βαθιά πνευματική πρόσκληση
ενότητας μέσω της κοινής πίστεως της Νικαίας.
Η δεύτερη είναι σημαντικά πιο «ήπια», λιγότερο δεσμευτική
και πιο “πανχριστιανική”, περίπου σαν ένα οικουμενικό κάλεσμα με βάση τον
κοινό Χριστολογικό πυρήνα.
Αν θέλεις, μπορώ να σου ετοιμάσω:
🔸 πίνακα σύγκρισης
(side-by-side)
🔸 ορθόδοξη θεολογική
κριτική σημείο προς σημείο
🔸 πατρολογική τεκμηρίωση
για τα κρίσιμα ζητήματα (πρωτείο, Filioque, Σύμβολο)
🔸 σύγκριση και με άλλα
κείμενα (π.χ. Unitatis Redintegratio, Dominus Iesus)
Τι προτιμάς;
Είπες:
σύγκριση και με άλλα κείμενα
Το ChatGPT είπε:
Ωραία — σου ετοιμάζω μια συστηματική, θεολογικά καθαρή
και περιεκτική σύγκριση της In Unitate Fidei (2025) με τα τέσσερα
βασικά παπικά/ρωμαιοκαθολικά οικουμενικά κείμενα της σύγχρονης εποχής:
- Unitatis
Redintegratio (1964 — Β΄ Βατικανή)
- Ut
Unum Sint (1995 — Ιωάννης Παύλος Β’)
- Dominus
Iesus (2000 — Ratzinger)
- Lumen
Gentium (1964 — Εκκλησιολογικό θεμέλιο)
και μετά σου δίνω σύντομη αξιολόγηση από
ορθόδοξη/παραδοσιακή σκοπιά.
📘 1. Σύγκριση με Unitatis Redintegratio
(1964)
Η Unitatis Redintegratio είναι το «σύνταγμα» του
καθολικού οικουμενισμού.
Κύρια χαρακτηριστικά του κειμένου του 1964
- Βασίζεται
στη θεωρία της «μερικής κοινωνίας» (communio imperfecta).
- Αναγνωρίζει
«στοιχεία ἁγιασμοῦ καὶ ἀληθείας»
σε άλλες Εκκλησίες.
- Στόχος:
η πλήρης αποκατάσταση της ενότητας μέσω συμφωνίας στην πίστη και
υπακοής στο Πρωτείο.
- Τονίζει
πολύ την ανανέωση της καθολικής Εκκλησίας προς χάρη της ενότητας.
Σε σχέση με την In Unitate Fidei
- Το
κείμενο του 2025 αποφεύγει εντελώς τη γλώσσα της “μερικής κοινωνίας”.
- Δεν
γίνεται αναφορά στο ότι οι άλλες Εκκλησίες υστερούν εκκλησιολογικά.
- Η
βάση ενότητας είναι η κοινή πίστη της Νικαίας, όχι η επιστροφή στην
παπική κοινωνία.
- Ο
τόνος της In Unitate Fidei είναι πνευματικός, όχι
κανονικός/εκκλησιολογικός.
👉 Συμπέρασμα: Η In
Unitate Fidei βρίσκεται εμφανώς πέρα από τη θεολογική γλώσσα της Β΄
Βατικανής, αλλά χωρίς να τη διαψεύδει.
📗 2. Σύγκριση με Ut
Unum Sint (1995)
Το πιο «θεολογικά γεμάτο» κείμενο για τον οικουμενισμό.
Χαρακτηριστικά του 1995
- Δίνει
κεντρική θέση στο παπικό πρωτείο.
- Ζητά
από τις άλλες Εκκλησίες να «προτείνουν μορφές άσκησης» του πρωτείου.
- Μιλά
για αμοιβαία μεταστροφή (conversion), όχι απλώς για συνεργασία.
- Εξετάζει
συγκεκριμένα doctrinal gaps (Filioque, πρωτείο, εκκλησιολογία).
Σε σχέση με την In Unitate Fidei
- Το
2025 αποφεύγει εντελώς το “πρωτείακο” περιεχόμενο της Ut Unum
Sint.
- Η
ενότητα δεν παρουσιάζεται ως «κοινωνία με τον Πάπα», αλλά ως κοινή
ομολογία Χριστού.
- Δεν
υπάρχει η ρητή προτροπή σε δογματικό διάλογο επί των διαφορών.
- Το
πρωτείο παρουσιάζεται μόνο ως «διακονία ενότητας» — όχι θεσμική
απαίτηση.
👉 Συμπέρασμα: Η In
Unitate Fidei είναι πολύ πιο «ανοικτή» προς την Ορθοδοξία από την Ut
Unum Sint.
📙 3. Σύγκριση με Dominus
Iesus (2000)
Το πιο αυστηρό κείμενο της σύγχρονης Καθολικής
εκκλησιολογίας.
Χαρακτηριστικά του 2000
- Τονίζει
ότι μόνο η Καθολική Εκκλησία έχει «πληρότητα σωτηρίας».
- Οι
Ορθόδοξες Εκκλησίες αναγνωρίζονται ως «αληθινές Εκκλησίες», αλλά χωρίς
πλήρη κοινωνία.
- Προσεγγίζει
αυστηρά τον θρησκευτικό συγκρητισμό.
- Είναι
αντι-οικουμενιστικό σε τόνο, αν και ορθοδοξο-συμβατό σε πολλά σημεία.
Σε σχέση με την In Unitate Fidei
- Η
εγκύκλιος του 2025 αποφεύγει πλήρως τη γλώσσα «πληρότητας» και
«έλλειψης».
- Δε
χρησιμοποιεί εκκλησιολογικούς όρους που ιεραρχούν τις Εκκλησίες.
- Δεν
γίνεται καμία διάκριση «Εκκλησίες» vs «εκκλησιαστικές κοινότητες».
- Δίνει
σχεδόν πρωτο-πατερικό ύφος: «αυτή η κοινή πίστη μας ενώνει».
👉 Συμπέρασμα: Σε
τόνο και προσέγγιση, η In Unitate Fidei είναι η αντιστροφή της Dominus
Iesus.
📕 4. Σύγκριση με Lumen
Gentium (1964)
Το θεμέλιο της σύγχρονης καθολικής εκκλησιολογίας.
Χαρακτηριστικά
- Το
«subsistit in» (η Εκκλησία του Χριστού υποστασιάζεται στην Καθολική
Εκκλησία).
- Θεωρητική
βάση της οικουμενικής προσέγγισης του Καθολικισμού.
- Η
ενότητα ταυτίζεται κατ’ αρχήν με την πλήρη κοινωνία με τον Πάπα.
Σε σχέση με την In Unitate Fidei
- Η
νέα εγκύκλιος δεν αναφέρει καν το subsistit in.
- Εισάγει
ένα είδος κοινού σημείου αναφοράς πέρα από εκκλησιολογικές
αυτοκατανοήσεις: τη Νίκαια.
- Δεν
μιλά για «οικονομία της σωτηρίας», αλλά για «ομολογία πίστεως».
👉 Συμπέρασμα: Η In
Unitate Fidei δεν αμφισβητεί τη Lumen Gentium, αλλά μοιάζει να την
υπερβαίνει ποιμαντικά.
🧭 Συνολική θεώρηση
Αν τα προηγούμενα κείμενα είχαν συγκεκριμένο θεολογικό
στόχο:
|
Κείμενο
|
Τι προσπαθεί να θεμελιώσει
|
|
Lumen Gentium
|
Την καθολική αυτοκατανόηση
|
|
Unitatis Redintegratio
|
Τη βάση του οικουμενικού διαλόγου
|
|
Dominus Iesus
|
Τα όρια του οικουμενισμού
|
|
Ut Unum Sint
|
Το πρακτικό πρόγραμμα ενότητας
|
τότε η In Unitate Fidei παρουσιάζει έναν νέο τύπο
οικουμενισμού:
➤ βασισμένο όχι σε εκκλησιολογία,
➤ αλλά σε κοινή χριστολογία και
σε «επιστροφή στη Νίκαια».
Πρακτικά, εισάγει μια πατροκεντρική – προδρομιακή
προσέγγιση ενότητας.
🕊️ Πώς φαίνεται αυτό από
ορθόδοξη / παραδοσιακή σκοπιά;
Θετικά:
- Επιστροφή
στη Νίκαια = κοινός δογματικός τόπος.
- Προσωρινή
απομάκρυνση από την κατηγορική γλώσσα τύπου Dominus Iesus.
- Λιγότερη
“πρωτείακη” πίεση.
- Τόνωση
της χριστολογικής βάσης (που είναι κοινή).
Προβληματικά:
- Αποφυγή
των πραγματικών δογματικών διαφορών = ενδεχόμενη συγκεχυμένη
εκκλησιολογία.
- Η
ενότητα ερμηνεύεται περισσότερο υπαρξιακά παρά κανονικά.
- Η
Νίκαια παρουσιάζεται σχεδόν ως «οικουμενικός ομπρέλα-τόπος» χωρίς τα
συμφραζόμενα της παράδοσης.
- Η
απουσία αναφοράς σε Filioque, πρωτείο, χάρις, εκκλησιολογία μπορεί να
θεωρηθεί σιωπηρή παράκαμψη της παράδοσης.
