Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΙΣΤΟΡΙΚΑ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΙΣΤΟΡΙΚΑ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τρίτη 3 Νοεμβρίου 2026

Επιστολή Αυτοκράτορος Ιωάννου Βατάτζη προς τον Πάπα Γρηγόριο


Eισαγωγικά.

Η επιστολή του αυτοκράτορα της Νίκαιας Ιωάννη Γ’ Δούκα Βατάτζη προς τον πάπα Γρηγόριο Θ’ (περ. 1237) αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα και πλέον εμβληματικά κείμενα της μεσαιωνικής ελληνικής ιστορίας.

Η επιστολή δεν αποτελεί απλώς μια διπλωματική απάντηση σε μια παπική επιστολή, αλλά ένα πολιτικό και εθνικό μανιφέστο. Συμπυκνώνει την αμυντική στάση του Ελληνισμού απέναντι στις δυτικές αξιώσεις, θέτει τα όρια του σεβασμού προς τη Ρώμη (μόνο υπό καθεστώς ισοτιμίας και αναγνώρισης των δικαίων του Γένους) και διατρανώνει την αδιάσπαστη συνέχεια του Ελληνισμού από την αρχαιότητα μέχρι τη μεσαιωνική και νεότερη εποχή.

Όπως ορθώς επισημαίνει ο ιστορικός Απόστολος Βακαλόπουλος, η περίοδος της αυτοκρατορίας της Νίκαιας (1204-1261) σφυρηλατεί τη συνείδηση του Νέου Ελληνισμού. Στην απουσία του παραδοσιακού εθνικού κέντρου (της υπό λατινικής κατοχής Κωνσταντινούπολης), ο όρος «Έλλην» παύει πλέον να σημαίνει αποκλειστικά τον «ειδωλολάτρη» (όπως συνηθιζόταν στο πρώιμο Βυζάντιο) και ταυτίζεται με την εθνική, γλωσσική, πολιτισμική και πολιτική ταυτότητα των Ρωμαίων/Ελλήνων.

Τα Κύρια Σημεία & η Σημασία του «Μανιφέστου»

1. Ο Βατάτζης αποδέχεται τη διαπίστωση του Πάπα ότι η σοφία και η γνώση άνθησαν στο ελληνικό γένος και διαδόθηκαν στον υπόλοιπο κόσμο.Συνδέει ευθέως τη σοφία των αρχαίων Ελλήνων με την πολιτική διαδοχή της Χριστιανικής Αρχής από τον Μεγάλο Κωνσταντίνο.

2. Ο αυτοκράτορας τονίζει ότι η βασιλεία της Κωνσταντινούπολης κληροδοτήθηκε στο ελληνικό γένος και ότι οι δυναστείες (Δούκες, Κομνηνοί) κατάγονται από αυτό. Αμφισβητεί ανοιχτά τη νομιμότητα του Λατίνου αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης (Ιωάννη de Brienne), τον οποίον ειρωνεύεται ως «βασιλέα χωρίς επικράτεια».

3. Ο Βατάτζης απαντά με καυστικό χιούμορ στις αξιώσεις της Ρώμης: σημειώνει ότι ο θρόνος του Πάπα δεν βρίσκεται στα σύννεφα ώστε να χρειάζονται «μετεωρολογικές γνώσεις» για να τον κατανοήσει κανείς, αλλά στη γη, όπως όλοι οι επισκοπικοί θρόνοι.

4. Στηλιτεύει την IV Σταυροφορία (1204), χαρακτηρίζοντας τις ενέργειες των Λατίνων ως ληστρικές, μιαιφόνους και ασεβείς, χειρότερες ακόμα και από τις επιδρομές των Ισμαηλιτών (Αράβων/Σαρακηνών). Αποκαλύπτει την υποκρισία των κηρυγμάτων της Σταυροφορίας, κατηγορώντας τη Δύση ότι χρησιμοποιεί τον Σταυρό και τους Αγίους Τόπους ως «εύσχημη πρόφαση» για φιλάργυρες και φίλαρχες βλέψεις.

5. Υπογραμμίζει ότι η βασιλεία δεν συνίσταται από «λίθους και ξύλα» (τα τείχη), αλλά από το έθνος, τον λαό και το πλήθος.Διακηρύσσει ότι ο αγώνας για την ανάκτηση της Κωνσταντινούπολης είναι ιερό καθήκον και ζήτημα υπαρξιακής άμυνας για τους νόμους της φύσης, τους θεσμούς της πατρίδας, τους τάφους των πατέρων και τα ιερά προσκυνήματα.

π.Δ.Α

ΤΟΥ ΑΟΙΔΙΜΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΚΥΡΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΔΟΥΚΑ
ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΤΕ ΠΑΠΑΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΝ

Σύμφωνα με τον μεγάλο ιστορικό μας Απ. Βακαλόπουλο, ο Νέος Ελληνισμός απλώνει τις ρίζες του στην αυτοκρατορία τα Νίκαιας, μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους, το 1204. Με την παρακάτω επιστολή ο αυτοκράτορας Ιωάννης Γ’ Δούκας Βατάτζης (1222-1254) απαντά σε προηγηθείσα του πάπα Γρηγορίου Θ’ (1227-1241). Η επιστολή μπορεί να εκληφθεί ως το μανιφέστο του Νέου Ελληνισμού, που διακηρύσσει παγκοσμίως τον ασίγαστο πόθο του για την απελευθέρωση του σκλαβωμένου εθνικού  κέντρου και τον αγώνα των Ελλήνων για την διατήρηση της πολιτικής και πολιτιστικής κληρονομιάς τους, αρχαίας και μεσαιωνικής. Ταυτόχρονα, δείχνει ποια είναι η πρέπουσα απάντηση από πλευράς Ελληνισμού στις προσπάθειες προσέγγισης και στις αξιώσεις του παπισμού.

Το κείμενο δημοσιεύθηκε το πρώτον υπό του Ι. Σακελλίωνος, Ανέκδοτος επιστολή του αυτοκράτορος Ιωάννου Δούκα Βατάτση προς τον πάπα Γρηγόριον, Αθήναιον τ. 1 (1872), 372-378. Περιλαμβάνεται στο Α. Βακαλόπουλος, Πηγές της Ιστορίας του Νέου Ελληνισμού, Θεσ/νίκη 1965, 50-52.

*****

Ἰωάννης ἐν Χριστῷ τῷ Θεῷ πιστός βασιλεύς καί αὐτοκράτωρ Ῥωμαίων ὁ Δούκας τῷ ἁγιωτάτῳ πάπα τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης Γρηγορίῳ σωτηρίας καί εὐχῶν αἴτησιν.

Οι απεσταλμένοι της μακαριότητάς σου, όταν αφίχθηκαν προς την βασιλεία μου, παρέδωσαν σε αυτή γράμμα, για το οποίο αυτοί διατείνονταν ότι είναι της αγιότητός σου και ισχυρίζονταν ότι έχει σταλεί στην βασιλεία μου˙  η βασιλεία μου, όμως, βλέποντας με αποστροφή την ατοπία των γεγραμμένων, δεν το πολυπιστεύει ότι είναι δικό σου το γράμμα, αλλά κάποιου συντρόφου της εσχάτης ανοησίας, που έχει την ψυχή γεμάτη αλαζονεία και αυθάδεια. Πως θα μπορούσε να νομισθεί διαφορετικός, αυτός που θέλησε με  γράμματα να φερθεί προς την βασιλεία μου με αυτό τον τρόπο, σαν να επρόκειτο για κανέναν των ανωνύμων και άδοξων, ή να πω καλύτερα των αγνώστων και αφανών, αυτός που δεν μπορεί να διδαχθεί το πρέπον, ούτε από την πείρα των πραγμάτων, ούτε από το μέγεθος της εξουσίας; Αντίθετα, η αγιότητά σου έχει στολισθεί με φρόνηση και διάκριση διαφορετική από των πολλών. Γι’ αυτό και με δυσκολία το είχε η βασιλεία μου να πιστεύει ότι είναι δικό σου το γράμμα, πολύ δε περισσότερο ότι γράφτηκε αυτό για να σταλεί στην βασιλεία μου.

Αυτό το γράμμα τόνιζε, ότι στο δικό μας γένος των Ελλήνων βασιλεύει η σοφία, και,  ωσάν να πρόκειται για πηγή, από αυτήν παντού ανέβλυσαν σταγόνες˙  και είναι το σωστό για μας, που λάμπουμε από τέτοια διάκριση, να μην αγνοούμε την αρχαιότητα του θρόνου σου˙ σαν να πρόκειται για την απόδειξη κάποιου μεγάλου θεωρήματος που χρειάζεται μεγάλη σοφία για να το καταλάβει κανείς. Αν και ποιος από μας έχει  ανάγκη της σοφίας, για να καταλάβει ποιος είσαι και τι είδους είναι ο θρόνος σου;  Διότι αν ήταν και αυτός τοποθετημένος επάνω στα σύννεφα ή βρίσκονταν κάπου στα ψηλά, θα μας ήταν ίσως απαραίτητη κάποια μετεωρολογική γνώση, για ν’ αναγνωρίσουμε την φύση και σύστασή του, μαζί με τις θύελλες και τους κεραυνούς και όλα τα υπόλοιπα, όσα από την φύση τους φτιάχτηκαν για να βρίσκονται στα υψηλά˙ επειδή όμως είναι στηριγμένος στη γη, και δεν διαφέρει σε τίποτα από τους άλλους θρόνους, που φτιάχτηκαν ν’ αντέχουν αρχιερείς, πως λοιπόν να μην είναι πρόσφορη σε όλους; Ότι, βέβαια, από το δικό μας γένος άνθησε η γνώση και το αγαθό αυτής και διαδόθηκε στους άλλους, όσους φροντίζουν με επιμέλεια για την απόκτηση και την άσκησή της, αυτό σωστά ειπώθηκε. Εκείνο όμως πως αγνοήθηκε, ή και αν δεν αγνοήθηκε,  πως παρασιωπήθηκε,  το ότι μαζί με την σοφία που βασιλεύει σε μας, κληροδοτήθηκε στο δικό μας γένος η κοσμική αυτή βασιλεία από τον Μεγάλο Κωνσταντίνο, ο οποίος φρόντισε να προσθέσει στην εξουσία το σεμνό και το τίμιο, δια της ανταποκρίσεως στην του Χριστού κλήση; Διότι ποιος απ’ όλους αγνοεί ότι η κληρονομιά της διαδοχής του μεταβιβάστηκε στο δικό μας γένος και εμείς είμαστε οι κληρονόμοι και διάδοχοί του;

Έπειτα, εσύ ζητάς από μας να μην αγνοήσουμε  τον δικό σου θρόνο και τα προνόμιά του˙ πως εμείς δεν θα ανταπαιτήσουμε από σένα να μην παραβλέψεις  και ν’ αναγνωρίσεις το δικό μας δικαίωμα στην εξουσία και το κράτος της Κωνσταντινουπόλεως, το οποίο έλαβε την αρχή από των χρόνων του Μεγάλου Κωνσταντίνου, και αφού πέρασε από πολλούς άρχοντες μετά από εκείνον του δικού μας γένους, και παρατάθηκε για μια ολόκληρη χιλιετία, έφθασε μέχρι εμάς; Για παράδειγμα οι ιδρυτές της δυναστείας μου, αυτοί από το γένος των Δουκών και των Κομνηνών, για μην αναφέρω και τους άλλους, οι οποίοι κατάγονται από  γένη ελληνικά˙ αυτοί λοιπόν της δικιάς μου γενιάς, κατείχαν την αρχή της Κωνσταντινουπόλεως επί εκατοντάδες ετών˙ τους οποίους δηλαδή και η εκκλησία της Ρώμης και οι ιεραρχικώς προϊστάμενοί της τούς αναγόρευαν αυτοκράτορες Ρωμαίων. Πως λοιπόν σου φαινόμαστε ότι από πουθενά δεν έχουμε την αρχή και τη βασιλεία, ενώ ο Ιωάννης της Πρετούνας [1]  χειροτονήθηκε από σένα βασιλεύς; από πού το πρέπον στη βασιλεία του ευσεβούς και μεγάλου Κωνσταντίνου; ποιανού το επ’ αυτής δικαίωμα παρά αυτού που ήδη επικρατεί σ’ αυτή; Γιατί ούτε και η δική σου τίμια κεφαλή δεν επαινεί κάπου την άδικη γνώμη και την πλεονεκτική χείρα, και δεν τοποθετεί στη μοίρα του δικαίου την ληστρική και μιαιφόνο διάθεση, από την οποία διεφθάρησαν εξαρχής οι Λατίνοι και εκστράτευσαν εναντίον μας με ωμότητα τόση, όση δεν επέδειξαν ούτε οι Ισμαηλίτες στα μέρη της Συρίας και τη Φοινίκης˙ τους οποίους ο Θεός των εκδικήσεων τιμώρησε αξίως της ασεβείας τους. Εμείς δε, αν και αναγκαστήκαμε βίαια να μετακινηθούμε, κατέχουμε αμετακίνητα και αμετάπτωτα το δικαίωμα στην αρχή και το κράτος, με τη χάρη του Θεού˙ διότι αυτός που βασιλεύει, έθνους και λαού και πλήθους λέγεται ότι άρχει και εξουσιάζει και όχι λίθων και ξύλων, αυτών που συνιστούν τα τείχη και τους πύργους.

Περιείχε κι αυτό, τούτο το γράμμα˙ ότι δηλαδή οι κήρυκες της τιμιότητάς σου, περιτρέχοντες όλο τον κόσμο, ανακοίνωναν την σταυροφορία˙ και μαζεύτηκε μεγάλο πλήθος αριθμού ανδρών πολεμιστών και μάχιμων, σε διεκδίκηση της αγίας γης˙  από τους οποίους θ’ αφανιστεί το πλήθος των εχθρών και θα λάμψει το καλό της ειρήνης. Όταν ακούσαμε εμείς αυτά,  πληρωθήκαμε θυμηδίας και γίναμε έμπλεοι καλών ελπίδων, σκεπτόμενοι, όπως ήταν φυσικό, ότι οι εκδικητές αυτοί των Αγίων Τόπων θ’ αρχίσουν την εκδίκηση από την δικιά μας πατρίδα και θα υποβάλουν τους κατακτητές της σε ένδικη τιμωρία, επειδή βεβήλωσαν αγίους οίκους, επειδή σύλησαν αγία σκεύη, επειδή επέδειξαν κάθε είδους ανοσιούργημα κατά Χριστιανών. Επειδή όπως ήρθε το γράμμα, καλούσε βασιλέα της Κωνσταντινουπόλεως τον Ιωάννη, και τον ονόμαζε υιό αγαπημένο της δικής σας τιμιότητας˙  ο οποίος προ πολλού κατέλυσε αυτό τον βίο, για σένα όμως είναι ζωντανός και ενεργητικός, και σε βοήθεια και συνεργασία αυτού έλεγε [το γράμμα] ότι εξοπλίζονται οι νέοι αυτοί σταυροφόροι˙ γι’ αυτό παραιτούμαστε από το να σκεφτούμε κάτι καλό γι’ αυτά τα κηρύγματα και τις προετοιμασίες, και γελάμε,  αναλογιζόμενοι την ειρωνεία κατά των Αγίων Τόπων και τα παιχνίδια εις βάρος του Σταυρού˙ τα οποία εξαιτίας ιδιοτελών πλεονεξιών, επινοήθηκαν από τους περισσότερους και είναι εύσχημη πρόφαση και συγκάλυψη φίλαρχης και φιλάργυρης διάθεσης.

Επειδή ήθελε να μας νουθετήσει η τιμιότητά σου μέσω αυτού του γράμματος, και μας παραινούσε να μην παρενοχλούμε του φίλου σου Ιωάννη τη βασιλεία (αυτό είναι το ωφέλιμο και σωτήριο για την δική μου βασιλεία, [έλεγε]), θα ήθελε η δική μου βασιλεία να γνωρίζει η δική σου τιμιότητα, ότι δεν ξέρει η δική μου βασιλεία που είναι η επικράτεια και η εξουσία αυτού του Ιωάννη, σε ποιο μέρος της γης ή της θάλασσας, ούτε και επιθύμησε ποτέ κάτι από τα δικά του συμφέροντα. Αλλά αν ο λόγος γίνεται για την Κωνσταντινούπολη, ως του άμεσου ενδιαφέροντος εκείνου, και ημών ως αδίκως ιδιοποιουμένων αυτήν, εκείνο διαβεβαιώνουμε και δηλώνουμε στην αγιότητά σου και σε όλους τους Χριστιανούς, ότι ΠΟΤΕ ΔΕΝ ΘΑ ΠΑΥΣΟΥΜΕ ΝΑ ΜΑΧΟΜΑΣΤΕ ΚΑΙ ΝΑ ΠΟΛΕΜΟΥΜΕ ΑΥΤΟΥΣ ΠΟΥ ΠΑΡΑΚΡΑΤΟΥΝ ΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ, ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΘΑ ΑΔΙΚΟΥΣΑΜΕ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΝΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΘΕΣΜΟΥΣ ΤΗΣ ΠΑΤΡΙΔΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΤΑΦΟΥΣ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΘΕΙΑ ΚΑΙ ΙΕΡΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑΤΑ, ΑΝ ΔΕΝ ΑΓΩΝΙΖΟΜΑΣΤΕ ΜΕ ΟΛΗ ΜΑΣ ΤΗ ΔΥΝΑΜΗ ΓΙ’ ΑΥΤΑ. Αν κάποιος αγανακτεί μαζί μας επειδή πράττουμε αυτά και δυσχεραίνει και εξοπλίζεται εναντίον μας, έχουμε κι εμείς τα μέσα για ν’ αμυνθούμε από αυτόν˙  πρώτα τον Θεό της δικαιοσύνης, ο οποίος βοηθά όσους αδικούνται και αντιτάσσεται και είναι δυσμενής σε όσους αδικούν˙ έπειτα υπάρχουν και σε μας άρματα και ίπποι και πλήθος μάχιμων ανδρών και πολεμιστών, οι οποίοι πολλές φορές ανταγωνίστηκαν αυτούς τους σταυροφόρους και δεν βρέθηκαν δεύτεροι κανενός.  Και συ, ως μιμητής του Χριστού και διάδοχος του κορυφαίου των αποστόλων, και γνώστης των θείων και των ανθρώπινων και των νομίμων θεσμών, θα πρέπει να μας επαινέσεις που ριψοκινδυνεύουμε και μαχόμαστε υπέρ της πατρίδος και της συγγενούς αυτής, ελευθερίας. Διότι πως θα μπορούσαμε να ανεχθούμε, βλέποντας έτσι περιυβρισμένη, να έχει χάσει ολότελα την πρώτη δόξα και να έχει καταντήσει άντρο φονιάδων και σπήλαιο ληστών;
    Αλλά αυτά, αν θέλει ο Θεός, θα βρουν τέλος. Η βασιλεία μου επιθυμεί πολύ και ποθεί, να διατηρεί το απαιτούμενο σεβασμό για την εκκλησία της Ρώμης που είναι υπό σου,  και να την τιμά ως θρόνο του κορυφαίου των αποστόλων, και με την αγιότητά σου να έχει σχέση και τάξη υιού και να πράττει όσα αποβλέπουν σε τιμή και περιποίηση αυτής, μόνο αν και η δική σου αγιότητα δεν θελήσει να αγνοήσει περαιτέρω το δίκαιο που ανήκει στη δική μου βασιλεία, ούτε ανεπίσημα έτσι και ιδιωτικά να κάνει επαφή μέσω γραμμάτων.  Η μεν βασιλεία μου έφερε χωρίς λύπη την αμορφωσιά του γράμματος, για να ειρηνεύει με την αγιότητά σου και στους κομιστές συμπεριφέρθηκε με ήπιο τρόπο.

Μετάφραση κειμένου στα Νέα Ελληνικά: http://www.impantokratoros.gr/

(η έμφαση δική μας).

1) Πρόκειται για τον Jean de Candia-Nevers, γιο του Erard II, κόμη de Brienne. Ο Jean de Brienne έγινε βασιλεύς της Ιερουσαλήμ το 1210, όταν παντρεύτηκε την Μαρία, κόρη του Κορράδου Μομφερατικού. Διατήρησε τον τίτλο μέχρι το 1225, οπότε και πέρασε στον Φρειδερίκο Β’ Βαρβαρόσσα, μέσω του γάμου του με την Ισαβέλλα (ή Γιολάντα εγγονή του Κορράδου). Το 1229 έλαβε πρόσκληση από τους Φράγκους της λατινοκρατούμενης Ελλάδος, ν’ αναλάβει τον θρόνο της Κωνσταντινούπολης, ως αντιβασιλέας (Γεώργιος Ακροπολίτης, Χρονική Συγγραφή §27). Αποδέχθηκε την πρόσκληση με την προϋπόθεση να παντρευτεί ο νόμιμος διάδοχος Βαλδουίνος Β, γιος του Πέτρου de Courtenay, την δεύτερη κόρη του Μαρία (από την τρίτη του σύζυγο, Berenguela της Λεόν). Πέθανε το 1237 terminus post quem για την επιστολή. Ο Ιωάννης Βατάτζης γνώριζε πολύ καλά ότι όταν ο Jean de Brienne ανέλαβε τον θρόνο της Κωνσταντινούπολης είχε χάσει τον τίτλο του βασιλιά, κάτι που τονίζει στην απάντησή του στον πάπα.

 


Πέμπτη 28 Μαΐου 2026

Ήρωας ή Άγιος;



(Με αφορμή την επέτειο της Αλώσεως)


Δύο Αυτοκρατορίες, δύο Ηγέτες και δύο τελείως διαφορετικές ιστορίες.

Τόσο ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος -βασιλιάς της Κωνσταντινούπολης- όσο και ο Δαβίδ Μεγάλος Κομνηνός -βασιλιάς της Τραπεζούντας- βρέθηκαν αντιμέτωποι με τους Τούρκους και έναν άνθρωπο, τον Μωάμεθ τον Β' τον Πορθητή. Τους νίκησε και τους δύο, αλλά το τέλος τους ήταν εντελώς διαφορετικό.


22 Μαΐου 1453
Ο Μωάμεθ μέσω απεσταλμένου του μηνύει στον Κωνσταντίνο:
" ..Τί λέγεις; Βούλει καταλείπειν τήν πόλιν, καί ἀπελθεῖν ἔνθα καί βούλει μετά καί τῶν σῶν ἀρχόντων καί τῶν ὑπαρχόντων αὐτοῖς, καταλιπών τόν δῆμον ἀζήμιον εἶναι καί παρ' ἡμῶν καί παρά σοῦ, ἤ ἀντιστῆναι, καί σύν τῇ ζωή καί τά ὑπάρχοντα ἀπολέσεις, σύ τε καί οἱ μετά σοῦ, ὁ δε δήμος αἰχμαλωτισθείς παρά τῶν Τούρκων διασπαρῶσιν ἐν πάσῃ τῇ γῇ..."
και ο Αυτοκράτωρ απαντά το ιστορικό:
"Το δέ τήν πόλιν σοί δοῦναι οὔτ' ἐμόν ἐστί οὔτ' ἄλλου τῶν κατοικούντων ἐν ταύτῃ· κοινή γάρ γνώμη πᾶντες αὐτοπροαιρέτως ἀποθανοῦμεν καί οὐ φεισόμεθα τῆς ζωῆς ἡμῶν" [1]

("Το να σου παραδώσω την πόλη, δεν είναι δικαίωμα ούτε δικό μου ούτε άλλου από τους κατοικούντες σε αυτή. Γιατί απόφαση όλων μας είναι να πέσουμε, αμυνόμενοι, με τη θέλησή μας και δεν θα λυπηθούμε τη ζωή μας")


Επτά ημέρες αργότερα, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος πέφτει μαχόμενος στην πύλη του Αγίου Ρωμανού.

Έχουν προηγηθεί οι απέλπιδες προσπάθειες να εξασφαλιστεί βοήθεια από τη Δύση, στο πλαίσιο των οποίων ο Αυτοκράτωρ επικύρωσε την απόφαση της Συνόδου της Φλωρεντίας (1439) για Ένωση των Εκκλησιών.
Αυτό αυτομάτως σημαίνει πως ο Κωνσταντίνος ήταν "αιρετικός" και "Ουνίτης" για την εκκλησία με σημερινούς όρους, ασχέτως αν το διοικόν ιερατείο της εποχής δεν τον αποκήρυξε ως τέτοιο.
Αν και πλέον οι περισσότεροι εκπρόσωποι της Εκκλησίας της Ελλάδος, μόνο εγκώμια έχουν να πλέξουν για τον αυτοκράτορα και ακόμη έχουν φιλοτεχνηθεί και κάποιες εικόνες που τον απεικονίζουν ως άγιο-μάρτυρα, ο Κωνσταντίνος δεν έχει ανακηρυχθεί άγιος.
Εκτός του αμαρτήματος της συνεννόησης με τον Πάπα, οι μάρτυρες του χριστιανισμού δεν πεθαίνουν στη μάχη, ακόμη κι όταν είναι στρατιώτες.

 Φορητή εικόνα του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου (20ος αι.)   -   Άγιος (Μέγας) Κωνσταντίνος.Τοιχογραφία από το Πρωτάτο, πρότυπο της προηγούμενης εικόνας


Αύγουστος 1461.
Ο Δαβίδ Μεγάλος Κομνηνός παραδίδει την Τραπεζούντα στον Μωάμεθ, μετά από πολυήμερη πολιορκία κι αφού ηττήθηκαν οι σύμμαχοί του και ναυάγησαν οι εκκλήσεις του για σταυροφορία από τη Δύση.
Το κράτος του Πόντου καταλύεται και υπογράφεται συνθήκη παράδοσης. Σύμφωνα με αυτήν, η πόλη και ο πληθυσμός δε θα πειραχτούν, ενώ ο -πρώην- αυτοκράτορας διατηρεί ακέραια την κινητή περιουσία του και επιπλέον του παραχωρούνται μεγάλες εκτάσης γης και του εξασφαλίζονται υψηλά εισοδήματα για αυτόν και την οικογένειά του. Η γη βρισκόταν στον κάμπο των Σερρών, μεταξύ του οποίου και της Αδριανούπολης μοιραζόταν πλέον το χρόνο του ο Δαβίδ.

Δύο χρόνια αργότερα όμως, στις 26 Μαρτίου του 1463, ο Δαβίδ Μέγας Κομνηνός και οι άρρενες απόγονοι του αυτοκρατορικού οίκου της Τραπεζούντας, συνελήφθησαν και μεταφέρθηκαν στην Κωνσταντινούπολη όπου περιορίστηκαν, στο Επταπύργιο. 
Εκτελέστηκαν την 1η Νοεμβρίου 1463, κατηγορούμενοι για συνωμοσία εναντίον του Σουλτάνου.
Τα σώματά τους, ύστερα από διαταγή του Μωάμεθ Β', πετάχτηκαν έξω από τα τείχη της Κωνσταντινούπολης. Στη συνέχεια περισυνελέγησαν και ενταφιάστηκαν κρυφά από την Ελένη Καντακουζηνή Μεγάλη Κομνηνή, η οποία ήταν παρούσα στις εκτελέσεις του συζύγου της και των παιδιών της. Ο Γεώργιος Μέγας Κομνηνός, γιος του Δαβίδ, δεν εκτελέστηκε τη μέρα εκείνη λόγω του νεαρού της ηλικίας του, όμως ακολούθησε τη μοίρα των δικών του αργότερα.

Αφορμή για να προχωρήσει ο σουλτάνος στην εξόντωση του έκπτωτου Μεγάλου Κομνηνού στάθηκε η αλληλογραφία του με τη Θεοδώρα Μεγάλη Κομνηνή, στην οποία η Θεοδώρα εξέφραζε την επιθυμία της να σταλεί στη Μεσοποταμία κάποιος από τους γιους του Δαβίδ ή ο Αλέξιος Ε' Μέγας Κομνηνός. Οι επιστολές τέθηκαν υπόψιν του σουλτάνου, ενισχύοντας τις υπόνοιές του για μυστικές συνεννοήσεις ανάμεσα στον Δαβίδ και τη Θεοδώρα, με σκοπό την οργάνωση εκστρατείας εναντίον των Οθωμανών. [2]

Σύμφωνα με μία παράδοση όμως, ο Δαβίδ και οι γιοί του εκτελέστηκαν γιατί αρνήθηκαν να ασπασθούν το Ισλάμ. Σε αυτήν την παράδοση ακριβώς (μαζί με ενδεχομένως "εθνικούς" λόγους "δικαίωσης" του ποντιακού ελληνισμού για κάποιους..)  στηρίχθηκε και η πρόσφατη Αγιοποίηση του Δαβίδ Κομνηνού:
2 Αυγούστου 2013:
 "Μετά από σχετική εισήγηση του Σεβ. Μητροπολίτου Δράμας κ. Παύλου προς τη Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος και εν συνεχεία στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, πραγματοποιήθηκε η επίσημη Αγιοκατάταξη στο αγιολόγιο της Ορθοδόξου Εκκλησία του τελευταίου Αυτοκράτορος της Τραπεζούντος Δαβίδ του Μεγάλου Κομνηνού."

Σύγχρονη εικόνα που απεικονίζει τον Δαβίδ Μεγάλο Κομνηνό, τους 3 γιους και το ανιψιό του, ως Αγίους


Η αμφιλεγόμενη αυτή παράδοση δεν υποστηρίζεται από τις σύγχρονες πηγές της Αλώσεως. Η μόνη σχετική αναφορά βρίσκεται σε σημειώσεις Ευαγγελισταρίου από τη Μονή Θεοτόκου της Χάλκης όπου αναφέρεται "Κατά τήν 26ην τοῦ μηνός Μαρτίου τῆς ΙΑ΄ Ἰνδικτιῶνος τοῦ 1463 ἔτους, ἡμέρα Σαββάτω, πικροτάτη, ὥρα γ΄ ἐκρατήθη ὁ Ἅγιος ἡμῶν Αὐθέντης καί Βασιλεύς Τραπεζοῦντος κύριος Δαβίδ ὁ Μέγας Κομνηνός ἐν Ἀνδριανουπόλει καθειρχθείς σύν ἁλύσεσι ἐν τῷ Πύργῳ . Ἐν δέ τῇ πρώτῃ Νοεμβρίου, ἡμέρα Κυριακή καί ὥρα τετάρτη τῆς νυκτός ἐτελειώθη τῷ ξίφει ὁ αὐτός σύν ἅμα τοῖς τρισίν αὐτοῦ υἱοῖς καί τῷ ἀνεψιῷ, τῷ 1463 ἰνδικτιῶνος ΙΒ΄ ἐν Κωνσταντινουπόλει" .
Η συναξαριακή σημείωση ίσως υπονοεί μαρτυρικό θάνατο, αλλά δεν υπάρχει σαφής αναφορά για άρνηση προσχώρησης στο Ισλαμ, η δε αξιοπιστία της ανώνυμης και μεταγενέστερης πηγής είναι περιορισμένη.
Ακόμη, το γεγονός πως επί 2 έτη δεν υπήρξε πίεση για εξισλαμισμό, αν και άλλα μέλη της οικογένειας είχαν προσχωρήσει στο Ισλάμ, μας οδηγεί στο συμπέρασμα πως οι λόγοι της εκτέλεσης ήταν άλλοι.

Ήρωας ή Άγιος λοιπόν; Γενναίος ή δειλός; Πατριώτης ή προδότης; 
Τα μεγάλα γεγονότα οδηγούν σε μεγάλα διλήμματα κι αυτά με τη σειρά τους σε μεγάλες αποφάσεις. Διαχρονικά.


ΠΗΓΕΣ:
1. Δούκας, εκδ. Βόννης, σελ. 279-280. Παρά Ν. Β. Τωμαδάκη, Δούκα-Κριτοβούλου-Σφραντζή-Χαλκοκονδύλη, Περί αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως, ’Αθηναι 1953, σελ. 60.
2.Βουγιουκλάκη Πηνελόπη, «Δαβίδ Μέγας Κομνηνός», 2003, Encyclopaedia of the Hellenic World, Asia Minor,  http://asiaminor.ehw.gr

 ΠΗΓΗ. https://protostrator.blogspot.com/2

«Η Πόλις Εάλω – Εάλω η Πόλις» (Λόγος Επιμνημόσυνος)-Μητροπολίτου Τραπεζούντος Χρυσάνθου



Μητροπολίτου Τραπεζούντος Χρυσάνθου

Λόγος Επιμνημόσυνος, που εκφωνήθηκε την 29η Μαΐου του 1916

 ---------------------------------------------

Η εορτή της Πεντηκοστής του έτους 1916 συνέπεσε να είναι την 29η Μαΐου, αποφράδα ημέρα της αλώσεως της των πόλεων Βασιλίδος, της «Θεοτοκουπόλεως και Αγιοτόκου» Κωνσταντινουπόλεως. Ο εκ Κομοτηνής καταγόμενος και ορμώμενος, αοίδιμος Μητροπολίτης Τραπεζούντος Χρύσανθος (μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος Αθηνών) κατ’ εκείνη την μεγάλη Κυριακή της Πεντηκοστής λειτουργούσε στον Μητροπολιτικό ναό της Τραπεζούντος και εκφώνησε εμπνευσμένο  λόγο για την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως, εν είδει «ἐπιμνημοσύνου προσλαλιᾶς  ὑπὲρ ἀναπαύσεως τῶν ψυχῶν τῶν βιαίῳ καί μαρτυρικῷ τῷ τρόπῳ πεσόντων καὶ τελειωθέντων ὑπερασπιστῶν τῆς Κωνσταντίνου Πόλεως καὶ ἰδιαιτέρως τοῦ τελευταίου μάρτυρος καὶ μεγαλομάρτυρος Αὐτοκράτορος αὐτῆς, τοῦ Κωνσταντίνου ΙΑ΄ τοῦ Παλαιολόγου».

Η ομιλία αυτή δημοσιεύτηκε  στο περιοδικό «Κομνηνοί» του έτους 1916, υπό τον τίτλο: «Λόγος Ἐπιμνημόσυνος, ῥηθεὶς τῇ 29ῃ Μαΐου». Ο μνημειώδης αυτός λόγος του Τραπεζούντος Χρυσάνθου άρχεται με το ρητό: «Ἀνδρῶν ἐπιφανῶν πᾶσα γῆ τάφος» (Θουκ. Βιβλ. Β΄. Κεφ. 43 εδαφ. 3). Ακολουθούν κάποια αποσπάσματά του.

«Ὅταν ὁ μέγας τῆς ἑλληνικῆς κλασσικῆς ἀρχαιότητος ρήτωρ καί πολιτικός Περικλῆς ἐξεφώνησε τόν λαμπρό ἐκεῖνο ἐπιτάφιο λόγο στούς πεσόντες ὑπέρ πατρίδος Ἀθηναίους κατά τόν Πελοποννησιακό πόλεμο εἶπε πλήν ἄλλων καί τούς ὑψηλούς τούτους λόγους: «Ἀνδρῶν ἐπιφανῶν πᾶσα γῆ τάφος», ὅτι δηλαδή τάφος τῶν ἡρώων εἶναι πᾶσα γῆ καί χώρα καί ὄχι κάτωθεν στηλῶν καί μαρμάρων φορτωμένων ἀπό μεγαλοπρεπεῖς καί πολυτελεῖς ἐπιγραφές.  Καί στά πέρατα τῆς οἰκουμένης ἡ ἀνάμνηση τῶν κατορθωμάτων τους χαράσσεται στόν νοῦ καί τίς καρδιές τῶν ἀνθρώπων βαθύτερα, παρά στούς τάφους καί στά μνημεῖα.

Ἄν ὑπάρχει περίσταση κατά τήν ὁποία ἐφαρμόζεται τό ρητό τοῦτο σέ ὅλη του τήν ἔννοια, εἶναι ἀκριβῶς ἡ παροῦσα σεμνή καί εὔσημη ἡμέρα τῆς Πεντηκοστῆς, ἡ ὁποία συνήγαγε ὅλους ἐμᾶς ὑπό τόν ἱερό θόλο τοῦ Μητροπολιτικοῦ ναοῦ, προκειμένου, ἀφοῦ δεηθοῦμε μέ κλίση αὐχένος καί γονάτων ὑπέρ ἀναπαύσεως τῶν ψυχῶν τῶν Πατέρων καί ἀδελφῶν μας, νά ἀναπέμψουμε εὐχές καί διά μνημοσύνου νά τιμήσουμε τούς ἐπί τῶν ἐπάλξεων τῶν τειχῶν τοῦ Βυζαντίου κατά τήν ἀποφράδα ταύτη ἡμέρα τῆς 29ης Μαΐου ἐνδόξως πεσόντες προγόνους μας, ἡγουμένου τοῦ γενναίου αὐτοκράτορος τῆς Κωνσταντινουπόλεως Κωνσταντίνου  Παλαιολόγου, τοῦ ὁποίου ἡ ἡρωικός θάνατος ἐπεσφράγισε τόν μακρόν βίον καί τήν ἱστορίαν τοῦ βυζαντινοῦ κράτους.

Ἀδελφοί, ὅσους ἡ μνήμη τῶν ἡρῴων τούτων καί μαρτύρων τοῦ καταρρέοντος κράτους ἐκάλεσε ἐδῶ, ἄς ἀνοίξουμε πρός στιγμήν τήν φωτεινή καί ἔνδοξη ταύτη σελίδα τῆς περιπετειώδους ἱστορίας τοῦ Βυζαντίου καί ἄς θαυμάσουμε τήν ἀπαράμιλλη ψυχική ρώμη καί τόν ἡρωισμό, ὁ ὁποῖος ἔθαλε κατά τίς τελευταῖες φθινοπωρινές ἡμέρες τοῦ φθίνοντος βυζαντινοῦ κράτους καθ’ ὅν χρόνο βαρύς ἐπήρχετο ὁ βαρύς καί παγερός χειμῶνας τῆς τουρκικῆς βαρβαρότητας καί τυραννίας, ὁ ὁποῖος ἐπάγωσε τό αἷμα τῆς ζωῆς καί τῆς ἐλευθερίας καί τοῦ πολιτισμοῦ τῶν Ἑλλήνων. Ἀφοῦ δέ ἐξετάσουμε τά πραγματικά αἴτια τῆς παρακμῆς καί πτώσεως τοῦ Βυζαντίου, θά πορισθοῦμε τά προσήκοντα μαθήματα γιά τό παρόν καί τό μέλλον.

Μετά ἀπό μακρά πολιορκία κι ἀντίσταση τῶν γενναίων ὑπερασπιστῶν τῆς Πόλεως, ἀνέτειλε ἡ 29η Μαΐου 1453 καί ἐκυμάτιζε ἀκόμη ἐπί τῆς πύλης τοῦ Ρωμανοῦ ἡ σημαία τοῦ δικεφάλου ἀετοῦ. Ὁ Βασιλεύς ἀκούραστος ἔτρεχε ἐνθαρρύνοντας τόν στρατό καί λέγοντας: ‘’ἡμῶν ἐστιν ἡ νίκη, ὁ Θεὸς ὑπὲρ ἡμῶν πολεμεῖ’’. Οἱ Τοῦρκοι πολεμοῦσαν λυσσαλέως, ἐνῶ οἱ ἡμέτεροι ἀνθίσταντο ἐρρωμένως (μέ ρώμη).  Ἕνα Ἀλλάχ! Ἀκουγόταν μέ ἄγρια φωνή καί οἱ ὁρμητικές ἐπιθέσεις στρατιωτῶν, σοφτάδων, γενιτσάρων, ἐπέρχονταν ὡς κύματα θαλάσσης, συντριβόμενα ἐπάνω στόν βράχο τοῦ ἡρωισμοῦ τῶν ἡμετέρων.

Παντοῦ ἀντηχεῖ βοή, κρότοι, ἀλληλοσπαραγμοί. Ὁ αὐτοκράτορας μέ πέδιλα χρυσά φέροντα τόν δικέφαλο ἀετό καί μέ τήν σπάθη στά χέρια, ἐμάχετο ἡρωϊκότατα στήν πύλη τοῦ Ρωμανοῦ. ‘’Συστρατιῶται ἀδελφοί’’, ἐφώνει, ‘’στῆτε ἀνδρείως διὰ τοὺς οἰκτιρμοὺς τοῦ Θεοῦ!’’… 

Ἐπί τέλους ἦλθε ἡ φοβερά καί φρικώδης στιγμή. Ὁ Κωνσταντῖνος, ὁ ὁποῖος ἐπί τέσσερις ἤδη ὧρες εἶχε ἀποκρούσει τέσσερις μεγάλες ἐφόδους καί ἔλπιζε ὅτι θά κατίσχυε τῆς ἐπιμονῆς τοῦ Μωάμεθ τοῦ Β΄, εἶδε ἀπροσδοκήτως νά εἰσβάλλουν ἐντός τῶν τειχῶν οἱ πολέμιοι καί νά περικυκλώνεται πανταχόθεν καί ἄκουσε τήν ἀπαίσια κραυγή τοῦ πλήθους ‘’ἡ Πόλις ἑάλω, ἑάλω ἡ Πόλις’’.

Ἀπελπισμένος ἐκέντησε τόν ἵππο καί ὅρμησε στό πυκνότερο μέτωπο τοῦ ἐχθροῦ, ἀγωνιζόμενος ὡς ὁ ἔσχατος τῶν στρατιωτῶν ‘’καὶ τὸ αἷμα ποταμηδὸν ἐκ τῶν ποδῶν καί χειρῶν αὐτοῦ ἔῤῥεεν’’. Μαζί μέ τόν αὐτοκράτορα καί ἀξίως αὐτοῦ  μάχονταν οἱ λοιποί ἥρωες καθώς ἔπεφταν ὁ ἕνας μετά τόν ἄλλον. Πολλούς ἐν τῷ μεταξύ εἶχε θερίσει ἡ σπάθη τοῦ βασιλέως, ἕως ὅτου ἐθραύσθη καί κατέστη ἄχρηστη.  Βλέποντας δέ καί γιά τόν ἑαυτό του τόν κίνδυνο καί φοβούμενος μήν πέσει ζωντανός στά χέρια τοῦ ἐχθροῦ,  ἀνέκραξε: ‘’δέν ὑπάρχει Χριστιανός νά λάβει τήν κεφαλήν μου;’’ εἶπε καί θηριώδης ἄραψ ὁρμήσας ὄπισθεν ἀποκόπτει τήν κεφαλήν του.

Ἔτσι διά τοῦ μαρτυρικοῦ αὐτοῦ αἵματος ἐπισφραγίζει ὁ αὐτοκράτωρ Κωνσταντῖνος ὁ Δραγάτσης τήν ἱστορία τοῦ Βυζαντίου, τῆς ὁποίας καί ἡ τελευταία αὐτή σελίδα θά παραμείνει γιά τήν Ἑλληνική φυλή χρυσή καί ἀθάνατη ἰδιαιτέρως γιά τήν ἡρωική ἀντίσταση κάποιων χιλιάδων γενναίων ἀνδρῶν, πρό πάντων καί κατά τό πλεῖστον Ἑλλήνων, οἱ ὁποῖοι ἐπί δύο μῆνες διά μόχθων ἀτελευτήτων ἐπολεμοῦσαν ἐναντίον ἐχθροῦ εἴκοσι φορές ὑπερτέρου κατά τόν ἀριθμό, ἐναντίον τῶν πρώτων στρατευμάτων τοῦ κόσμου κατά τήν ἐποχή ἐκείνη, καί μέχρι τελευταίας πνοῆς ὑπεράσπισαν τά φρούρια τῆς βασιλίδος τῶν πόλεων, τοῦ θεοφρουρήτου βασιλείου, τῆς ἀκροπόλεως ταύτης τοῦ χριστιανικοῦ πολιτισμοῦ στήν Ἀνατολή. Καί τήν ἀθανασία τῆς τελευταίας ταύτης χρυσῆς σελίδος τῆς βυζαντινῆς ἱστορίας ἐπιστέφει ὁ ἔνδοξος θάνατος τοῦ ἥρωος μάρτυρος αὐτοκράτορος Κωνσταντίνου τοῦ Παλαιολόγου, ἡρωϊκῶς ὑπέρ τῆς πατρίδος πεσόντος κοντά στήν πύλη τοῦ Ρωμανοῦ τήν πρωΐα τῆς 29 Μαΐου 1453, σέ ἡλικία 49 ἐτῶν, τριῶν μηνῶν καί εἴκοσι ἡμερῶν.

Ὁ τάφος τοῦ αὐτοκράτορος Κωνσταντίνου παραμένει ἄγνωστος,  ἀλλ’ ‘’ἀνδρῶν ἐπιφανῶν πᾶσα γῆ τάφος’’, τό δέ εὐκλεές αὐτοῦ ὄνομα περιφέρεται ἀπό γενεᾶς σέ γενεά στή διάνοια καί τήν καρδία πάντων καί παραμένει ἀθάνατο. Μέ τήν ζωή τοῦ Βασιλέως ἔσβησε καί ἡ ζωή τοῦ κράτους του καί ἔκτοτε ἀρχίζει ἡ μακρά καί ζοφερά καί ἀσέληνη νύκτα τῆς τουρκικῆς τυραννίας!...

…Ἄλλ΄ ‘’ἄν εἶμαι χάρος χαλαστής εἶμαι καί χάρος πλάστης’’, ψάλλει ἡ μοῦσα ἑνός ἐθνικοῦ μας ποιητοῦ καί ὅ,τι εἶναι θαυμαστό στή μακρά ἱστορία τοῦ ἡμετέρου ἔθνους εἶναι ὅτι ἐκ τῆς τέφρας τοῦ βυζαντινοῦ κράτους ἀνέστη ὡς ὁ φοῖνιξ τῆς μυθολογίας νέο καί ἀκμαῖο Βασίλειο, τό Βασίλειο τῆς Ἑλλάδος καί ὑπό τήν κραταιά σκέπη καί προστασία τῆς κραταιᾶς προστάτιδος τῶν πιεζομένων λαῶν Ρωσσίας[1] ἐλευθεροῦται καί ἀναγεννᾶται ὁ ὑπό τήν πτέρνα τοῦ τυράννου στενάζων ὑπόδουλος ἑλληνικός λαός.

Ἤδη σέ ἐμᾶς τούς νεωτέρους ἀπόκειται νά ἀναδειχθοῦμε ἄξιοι τῶν προγόνων καί τῶν προσδοκιῶν τῶν ἄλλων ἐθνῶν. Καί ἀφήνοντας τήν ὕλη μέσα στήν ὁποία εἴμεθα βυθισμένοι, νά ἐξιδανικευθοῦμε, ἱπτάμενοι ὑψηλά στόν κόσμο τῶν ἰδεωδῶν καί γινόμενοι δημιουργοὶ νέου πολιτισμοῦ ἀνταξίου τῶν προγενεστέρων. Ἀνδριζόμενοι δέ καί κραταιούμενοι κατά πάντα καί στήν ἀρετή, θά δικαιούμεθα μέ θάρρος νά λέμε πρός τούς προγόνους τό: ‘’ἄμμες δέ γ’ ἐμές, ἤν δέ λῇς πεῖραν λαβέ’’… Καί ἀφοῦ παρασκευάσουμε τό ἔδαφος στίς ἐπερχόμενες γενεές καί δημιουργήσουμε ὑγιές περιβάλλον, ὁπότε οἱ παῖδες μας μόνον ὑγιεῖς ἀρχές καί ἁγνά φρονήματα θά προσλαμβάνουν, θά  ἀκούσουμε παρ’ αὐτῶν τό ‘’ἄμμες δέ γ’ ἐσόμεθα πολλῷ κάρρονες’’… Τότε θά σκιρτήσουν ἐκ χαρᾶς ἐν τάφῳ τά ὀστᾶ τῶν ἐνδόξων μας προγόνων, οἱ ὁποῖοι, κλεΐσαντες τήν ἱστορία, δικαίως τιμῶνται καί γεραίρονται περιφερόμενοι στή διάνοια καί τήν καρδιά πάντων:  ‘’Ἀνδρῶν ἀγαθῶν πάσα γῆ τάφος’’» .

 ΠΗΓΗ.π.Δ.Αθανασίου-ΘΡΥΛΟΙ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟΝΕΜΕΝΗΣ ΡΩΜΙΟΣΥΝΗΣ 



[1] Η ομιλία εκφωνήθηκε κατά την διάρκεια του Α΄ΠΠ, κατά την διάρκεια του οποίου η Ρωσία, ως αντίπαλος της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, εθεωρείτο ως ο αναμενόμενος ελευθερωτής των χριστιανών της Μ. Ασίας.