Η Αρχή των Συγκοινωνούντων Δοχείων και η Ε' Οικουμενική Σύνοδος

visit counter

Επιμέλεια κειμένου:πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Η Αρχή των Συγκοινωνούντων Δοχείων και η Ε' Οικουμενική Σύνοδος

1. Πώς Προκύπτει η Αρχή των Συγκοινωνούντων Δοχείων

Σύμφωνα με το «consensus Patrum» και τα πρακτικά των Οικουμενικών Συνόδων, η «αρχή των συγκοινωνούντων δοχείων» προκύπτει ως ο πνευματικός μηχανισμός μέσω του οποίου μεταδίδεται ο μολυσμός της αίρεσης από ένα μέλος της Εκκλησίας σε άλλο. Η αρχή αυτή δεν αφορά την οντολογική απώλεια της ιερωσύνης, αλλά τη συμμετοχή στην ασέβεια, την κατάκριση και το σχίσμα του αιρετικού.

Οι βασικοί τρόποι με τους οποίους εκδηλώνεται και «λειτουργεί» αυτή η αρχή είναι οι εξής:

Α. Η Εκκλησιαστική Κοινωνία ως Μεταδότης.Ο μολυσμός λειτουργεί μεταδοτικά. Όπως το υγρό ρέει μεταξύ συγκοινωνούντων δοχείων, έτσι και η κακοδοξία μεταφέρεται από τον αιρετικό στον Ορθόδοξο που κοινωνεί μαζί του, και από αυτόν στον «τρίτο» που θα κοινωνήσει με τον ήδη μολυνθέντα.  Η κακοδοξία μεταδίδεται αναγκαίως μέσω της κοινωνίας, καθιστώντας τον Ορθόδοξο συμμέτοχο, έστω και αν ο ίδιος δηλώνει ότι δεν συμφωνεί με την πλάνη.

Β. Η Μνημόνευση (Δίπτυχα). Η αναφορά του ονόματος ενός επισκόπου στην ιερή αναφορά θεωρείται πλήρης συμμετοχή στην πίστη εκείνου που μνημονεύεται.  Μέσω της μνημονεύσεως, ο Ορθόδοξος —ακόμη και αν παραμένει ορθόφρων στο εσωτερικό του φρόνημα— καθίσταται κοινωνός της ασεβείας του αιρετικού.

Γ. Η Θεία Μετάληψη.Η συμμετοχή στα μυστήρια που τελούνται από ακατάκριτους (μη καθηρημένους) αιρετικούς επιφέρει τον μολυσμό, διότι ο πιστός γίνεται «μέτοχος τῆς κακοδοξίας καὶ τῆς αὐτῶν γενώμεθα κατακρίσεως». Η κοινωνία αυτή χαρακτηρίζεται ως «πνευματική μοιχεία» και αποξενώνει τον άνθρωπο από τον Θεό, προσοικειώνοντάς τον με τον διάβολο.

Δ. Συμπροσευχή και Συνεστίαση Οι Άγιοι Πατέρες (Μ. Αθανάσιος, Μ. Βασίλειος, όσιος Σωφρόνιος κ.ά.) διδάσκουν ότι η αρχή αυτή επεκτείνεται και στη συμπροσευχή ή ακόμη και στην απλή φιλική συναναστροφή («βρώμα και πόμα») με αιρετικούς.  Βάσει της αρχής «ὁ κοινωνῶν ἀκοινωνήτῳ ἀκοινώνητος ἔστω», όποιος κοινωνεί με πρόσωπο που βρίσκεται εκτός εκκλησιαστικής υγείας, καθίσταται και ο ίδιος ακοινώνητος για το υγιές σώμα της Εκκλησίας.

Ε. Θεολογική Θεμελίωση.Η ενότητα της Εκκλησίας δεν είναι διοικητική αλλά πνευματική («εν Πνεύματι μία»). Όταν ο επίσκοπος κηρύσσει αίρεση, διασπά την ενότητά του με τον Χριστό και μετατρέπει τα μυστήρια σε «κρίμα και κατάκριμα» για όσους κοινωνούν μαζί του εν γνώσει. Η αποδοχή αυτής της αρχής αποτελεί «αρχαῖον καὶ πάτριον ἔθος» και κοινή ομολογία των Αγίων όλων των αιώνων.

Σύνοψη: Η αρχή των συγκοινωνούντων δοχείων προκύπτει από την οργανική ενότητα του εκκλησιαστικού σώματος, όπου η πνευματική κατάσταση της κεφαλής (επισκόπου) επηρεάζει αναπόφευκτα τα μέλη μέσω των λειτουργικών και μυστηριακών δεσμών.

2. Σχετικοί Ιεροί Κανόνες

Σύμφωνα με τις πηγές, υπάρχει ένα πλήθος ιερών Κανόνων που θεμελιώνουν τη διδασκαλία της Εκκλησίας για τη διακοπή της κοινωνίας με αιρετικούς και την αποφυγή του πνευματικού μολυσμού. Οι κανόνες αυτοί δεν αποτελούν απλώς διοικητικές διατάξεις, αλλά έχουν σωτηριολογικό σκοπό, αποσκοπώντας στη διαφύλαξη της ενότητας του πιστού με τον Χριστό.

Α. Βασικοί Κανόνες Διακοπής Κοινωνίας

• 15ος Κανόνας της ΑΒ’ (Πρωτοδευτέρας) Συνόδου: Αποτελεί τον βασικό κανόνα που επιτρέπει και επαινεί τη διακοπή μνημοσύνου επισκόπου που κηρύττει αίρεση «γυμνή τη κεφαλή», πριν ακόμη καταδικαστεί από σύνοδο. Οι πηγές τονίζουν ότι ο κανόνας αυτός είναι υποχρεωτικός για την αποφυγή του μολυσμού.
• 31ος Αποστολικός Κανόνας: Προβλέπει τη διακοπή κοινωνίας με επίσκοπο που σφάλλει σε θέματα «ευσεβείας και δικαιοσύνης».

Β. Η Αρχή «Ο κοινωνών ακοινωνήτω...»

Οι κανόνες αυτοί ορίζουν ότι όποιος έρχεται σε κοινωνία με πρόσωπα που έχουν τεθεί εκτός Εκκλησίας (ή κηρύττουν αίρεση), μολύνεται και καθίσταται ο ίδιος ακοινώνητος:

• 10ος Αποστολικός Κανόνας: Διατάζει τον αφορισμό όποιου συμπροσευχηθεί με ακοινώνητο, έστω και σε σπίτι.
• 2ος Κανόνας της Συνόδου της Αντιοχείας: Ορίζει ρητά: «ο ακοινωνήτοις κοινωνών ακοινώνητος έστω», αρχή που σύμφωνα με τους Πατέρες ισχύει και για τους ακατάκριτους αιρετικούς προς αποφυγή του συμμολυσμού.
• 11ος Αποστολικός Κανόνας: Επιβάλλει την ποινή της καθαιρέσεως σε κληρικό που συμπροσεύχεται με καθηρημένο.

Γ. Κανόνες για τη Συμπροσευχή και τη Λειτουργική Παρουσία

• 33ος Κανόνας της Λαοδικείας: Απαγορεύει ρητά τη συμπροσευχή με αιρετικούς ή σχισματικούς.
• 9ος Κανόνας του Τιμοθέου Αλεξανδρείας: Διδάσκει ότι η παρουσία αιρετικών κατά τη θεία Λειτουργία προκαλεί πνευματική βλάβη στον κληρικό, γι' αυτό και ο διάκονος προσφωνεί «οι ακοινώνητοι περιπατήσατε».
• 33ος Αποστολικός Κανόνας: Απαγορεύει την αποδοχή ξένων κληρικών στην κοινωνία, εάν αυτοί αποδειχθούν αιρετικοί μετά από ανάκριση.

Δ. Άλλες Σχετικές Διατάξεις

• 11ος Κανόνας της Καρθαγένης: Αναφέρεται στην απομάκρυνση από επίσκοπο για λόγους πίστεως.
• 5ος Κανόνας του Μεγάλου Βασιλείου: Περιλαμβάνεται στους κανόνες που επιβάλλουν την αποχή από την κοινωνία των ετεροδόξων.
• 1ος και 3ος Κανόνες της Γ’ Οικουμενικής Συνόδου: Καθορίζουν την έκπτωση και ακοινωνησία όσων ακολουθούν τις κακοδοξίες του Νεστορίου ή του Κελεστίου.

Συμπέρασμα: Η διαχρονική συνείδηση της Εκκλησίας (consensus Patrum) ερμηνεύει αυτούς τους κανόνες ως ένα ενιαίο πνευματικό πλαίσιο που επιβάλλει τη διακοπή κοινωνίας με την αίρεση, προκειμένου να μην ενεργήσει η «αρχή των συγκοινωνούντων δοχείων» και μεταδοθεί ο μολυσμός στο υγιές σώμα των πιστών.

3. Εφαρμογή της Αρχής στην Ε' Οικουμενική Σύνοδο

Η εφαρμογή της «αρχής των συγκοινωνούντων δοχείων» στην Ε’ Οικουμενική Σύνοδο (553 μ.Χ.) αποτελεί, σύμφωνα με τις πηγές, το κεντρικό εκκλησιολογικό παράδειγμα για τον τρόπο με τον οποίο η αίρεση μεταδίδεται μέσω της εκκλησιαστικής κοινωνίας, ακόμη και πριν από μια επίσημη καθαίρεση.

Η εφαρμογή αυτή εκδηλώθηκε με τους εξής τρόπους:

Α. Η Διαγραφή του Πάπα Βιγιλίου από τα Δίπτυχα

Η Σύνοδος εφάρμοσε την αρχή των συγκοινωνούντων δοχείων όταν αποδέχθηκε την πρόταση του αυτοκράτορα Ιουστινιανού («Θείος Τύπος») να διαγραφεί το όνομα του Πάπα Βιγιλίου από τα ιερά δίπτυχα. Παρόλο που ο Πάπας δεν είχε ακόμη καθαιρεθεί επίσημα από τη Σύνοδο, η διαγραφή του κρίθηκε απαραίτητη διότι ο ίδιος είχε ταυτιστεί με την ασέβεια των «Τριών Κεφαλαίων».

Β. Ο Μολυσμός ως «Συμμετοχή στην Ασέβεια»

Το σκεπτικό της Συνόδου, όπως καταγράφεται στα πρακτικά, ήταν ότι η συνεχιζόμενη μνημόνευση και κοινωνία με τον Πάπα θα σήμαινε ότι και οι Ορθόδοξοι Πατέρες της Συνόδου «θα βρεθούμε να συμμετέχουμε στην ασέβεια του Νεστορίου και του Θεοδώρου».

• Η αρχή λειτούργησε ως πνευματικός μεταδότης: η κακοδοξία του ενός μέλους (του Πάπα) «έρρεε» προς τα υπόλοιπα μέλη μέσω της λειτουργικής αναφοράς του ονόματός του.
• Διευκρινίζεται ότι αυτή η συμμετοχή στον μολυσμό δεν σήμαινε αυτόματη απώλεια της ιερωσύνης για τους Ορθοδόξους, αλλά τους καθιστούσε συνυπεύθυνους στην αλλοτρίωση από τον Θεό.

Γ. Η Μίανση της Καθαρότητας των Μυστηρίων

Μια από τις πιο καίριες εφαρμογές της αρχής στην Ε’ Οικουμενική ήταν η διακήρυξη ότι η κοινωνία με τον αιρετικό επίσκοπο «μιαίνει την καθαρότητα των μυστηρίων».

• Σύμφωνα με τη Σύνοδο, ο μολυσμός αυτός δεν καθιστά τα μυστήρια ανυπόστατα (άκυρα), αλλά μεταβάλλει το αποτέλεσμά τους στον πιστό: αντί για άφεση αμαρτιών, η μετάληψη μετατρέπεται σε «κρίμα και κατάκριμα» για όσους κοινωνούν «εν γνώσει» με την ασέβεια.
• Η Σύνοδος δίδαξε ότι ο πιστός μπορεί να ελπίζει σε άφεση αμαρτιών μόνο όταν κοινωνεί από ιερείς που «λατρεύουν τον Θεό ορθοδόξως».

Δ. Η Διάκριση μεταξύ Προσώπου και Θρόνου

Η Σύνοδος εφάρμοσε την αρχή των συγκοινωνούντων δοχείων με μεγάλη ακρίβεια, διακρίνοντας το πρόσωπο του Βιγιλίου από τον θρόνο της Ρώμης. Ενώ διέκοψε την κοινωνία με τον Βιγίλιο για να αποφύγει τον συμμολυσμό, διατήρησε την ενότητα με την «αποστολική καθέδρα». Αυτό δείχνει ότι ο μολυσμός αφορά τη συγκεκριμένη πνευματική σχέση με τον ατομικό φορέα της αίρεσης και όχι την οντολογία της Εκκλησίας.

Ε. Η Καθολική Ισχύς της Αρχής

Η στάση της Ε’ Οικουμενικής Συνόδου απέδειξε πως η αρχή των συγκοινωνούντων δοχείων αποτελεί κοινή ομολογία και διαχρονική θέση της Εκκλησίας. Η διακοπή του μνημοσύνου ενός ακατάκριτου αιρετικού επισκόπου δεν θεωρήθηκε σχίσμα, αλλά «χρέος» και «σωτηριώδης ενέργεια» για τη διαφύλαξη της υγείας του εκκλησιαστικού σώματος

 πηγη.ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΕΥΓΕΝΙΟΥ: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΜΟΛΥΣΜΟΥ.

Ο Απόστολος Παύλος για τον Πνευματικό Μολυσμό

visit counter

 

Ο Απόστολος Παύλος δεν χρησιμοποιεί τον όρο «πνευματικός μολυσμός» αυτούσιο, αλλά η έννοια είναι έντονα παρούσα στη διδασκαλία του. Ο πνευματικός μολυσμός αναφέρεται στη διαφθορά της πνευματικής ζωής του πιστού, της σχέσης του με τον Θεό και της εσωτερικής του κατάστασης.

Ο πνευματικός μολυσμός είναι η εισβολή ξένων, αλλότριων στοιχείων στον εσωτερικό κόσμο του πιστού, τα οποία διαταράσσουν: την κοινωνία του με τον Θεό, την ακεραιότητα της πίστης του, την ηθική του κατάσταση, την ενότητα του Σώματος του Χριστού.

 

Κύριες Πηγές Πνευματικού Μολυσμού κατά τον Παύλο

1.Ψευδείς Διδασκαλίες και Πλανεμένα Πνεύματα

Προς Τιμόθεον Α΄ 4:1: «Το δε Πνεύμα ρητώς λέγει ότι εν υστέροις καιροίς αποστήσονταί τινες της πίστεως, προσέχοντες πνεύμασι πλάνοις και διδασκαλίαις δαιμονίων» — ο Απόστολος Παύλος προειδοποιεί για την αποστασία από την πίστη που προκύπτει από πλανευμένα πνεύματα και ψευδείς διδασκαλίες. Αυτή η αποστασία αποτελεί ουσιαστικά «μολυσμό» της αρχικής, καθαρής πίστης.

Στην Α΄ προς Κορινθίους 3:16-17, ο Παύλος ρωτά: «Οὐκ οἴδατε ὅτι ναὸς Θεοῦ ἐστε καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν; Εἴ τις φθείρει τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ, φθερεῖ τοῦτον ὁ Θεός· ὅτι ὁ ναὸς τοῦ Θεοῦ ἅγιός ἐστιν, οἵτινές ἐστε ὑμεῖς». Εδώ ο Παύλος χρησιμοποιεί τη μεταφορά του ναού — που στην Παλαιά Διαθήκη ήταν ο τόπος της παρουσίας του Θεού — και την εφαρμόζει στο σύνολο της εκκλησιαστικής κοινότητας. Ο «μολυσμός» (φθορά) του ναού αφορά κυρίως τις διαιρέσεις και τους σχισμούς που δημιουργούσαν οι Κορίνθιοι πιστοί, οι οποίοι είχαν χωριστεί σε κομματιακές ομάδες υπέρ διαφόρων ηγετών (Παύλου, Απολλώ, Κηφά).

Στην Α΄ προς Κορινθίους 6:19-20, επεκτείνει αυτή την ιδέα και στο ατομικό σώμα κάθε πιστού: «ἢ οὐκ οἴδατε ὅτι τὸ σῶμα ὑμῶν ναὸς τοῦ ἐν ὑμῖν Ἁγίου Πνεύματός ἐστιν, οὗ ἔχετε ἀπὸ Θεοῦ, καὶ οὐκ ἐστὲ ἑαυτῶν; ἠγοράσθητε γὰρ τιμῆς· δοξάσατε δὴ τὸν Θεὸν ἐν τῷ σώματι ὑμῶν». Ο πνευματικός μολυσμός εδώ συνδέεται άμεσα με την πορνεία και την ανηθικότητα, καθώς η αμαρτία του σώματος «μολύνει» τον ναό του Αγίου Πνεύματος.

Στην Β΄ προς Κορινθίους 7:1, ο Παύλος καλεί: «καθαρίσωμεν ἑαυτοὺς ἀπὸ παντὸς μολυσμοῦ σαρκὸς καὶ πνεύματος», δείχνοντας ότι ο πνευματικός μολυσμός δεν περιορίζεται μόνο σε σωματικές πράξεις, αλλά επεκτείνεται και σε πνευματικές διαθέσεις και διδασκαλίες.

 

Οι Αιρέσεις και οι Ψευδοδιδάσκαλοι

Ο Παύλος ήταν από τους πρώτους που αντιμετώπισαν συστηματικά τις αιρέσεις μέσα στην εκκλησία. Στις 11 καταγεγραμμένες ομιλίες του στις Πράξεις των Αποστόλων, οι 6 περιέχουν προειδοποιήσεις για αίρεση ή ψευδοδιδασκάλους που αποσπούσαν τους πιστούς από τον Χριστό.

Βασικές κατηγορίες αιρέσεων που αντιμετώπισε:

1. Στην Προς Γαλάτας και στην Προς Ρωμαίους, ο Παύλος πολέμησε έντονα την άποψη ότι η σωτηρία εξαρτάται από την τήρηση του Μωσαϊκού Νόμου και την περιτομή. Στη Σύνοδο της Ιερουσαλήμ (Πράξεις 15), αντιμετώπισε τους «ἀπὸ τῆς περιτομῆς» που υποστήριζαν ότι οι εθνικοί πιστοί έπρεπε να περιτμηθούν για να σωθούν.

2. Από την άλλη πλευρά, ο Παύλος αντιμετώπισε και όσους χρησιμοποιούσαν την ελευθερία του ευαγγελίου ως άδεια για ανηθικότητα. Στην Α΄ προς Κορινθίους 5-6, καταδίκασε έντονα τον αισχρό αμαρτωλό που συζούσε με τη μητριά του, παραγγέλλοντας στην εκκλησία να τον απομακρύνει.

3. Ο Γνωστικισμός — Στις επιστολές προς Κολοσσαείς και Εφεσίους, ο Παύλος αντιμετώπισε τον αναδυόμενο γνωστικισμό, ο οποίος διαίρεσε τον κόσμο σε «πνευματικά» και «υλικά» επίπεδα και υποβάθμιζε τη σημασία του σώματος και της ύλης. Ο Παύλος αντέταξε την υπεροχή του Χριστού επί «πάσης ἀρχῆς καὶ ἐξουσίας» και την ενότητα «τὰ πάντα ἐν πᾶσιν» στον Χριστό.

4. Ψευδοδιδάσκαλοι και Αποστασία — Στην Α΄ προς Τιμόθεον 1:19-20, ο Παύλος αναφέρει τον Υμέναιο και τον Αλέξανδρο, οι οποίοι «ἐναυάγησαν περὶ τὴν πίστιν». Στη Β΄ προς Τιμόθεον 2:17-18, ο Υμέναιος και ο Φιλητός διέδιδαν ότι «ἡ ἀνάστασις ἤδη γέγονεν», παραποιώντας την αλήθεια και διαστρέφοντας την πίστη των πιστών «ὡς γάγγραινα».

 

Η Μέθοδος του Παύλου

Ο Παύλος χρησιμοποίησε τρεις βασικές στρατηγικές για την αντιμετώπιση του πνευματικού μολυσμού και των αιρέσεων:

1. Άμεση έλεγξη και αποκάλυψη — Δεν δίστασε να κατονομάσει ψευδοδιδασκάλους και να τους αποκηρύξει δημόσια.

2. Διδασκαλία της ορθής πίστης — Αντί να αφήσει κενό, γέμισε το με την ορθή διδασκαλία για τον Χριστό, τη σωτηρία δια πίστεως, και την ενότητα της εκκλησίας.

3. Προσωπικό παράδειγμα — Ο Παύλος ποτέ δεν κέρδισε υλικά από το κήρυγμά του, σε αντίθεση με πολλούς ψευδοδιδασκάλους που εκμεταλλεύονταν τους πιστούς.

Για τον Απόστολο Παύλο, ο πνευματικός μολυσμός και οι αιρέσεις δεν ήταν δευτερεύοντα ζητήματα, αλλά υπαρξιακές απειλές για την εκκλησία. Η ενότητα, η αγιότητα και η ορθή διδασκαλία ήταν αδιαπραγμάτευτες. Η προειδοποίησή του στην Πράξεις 20:29-30 παραμένει επίκαιρη: «γνωρίζω ὅτι εἰσελεύσονται μετὰ τὴν ἄφιξίν μου λύκοι βαρεῖς εἰς ὑμᾶς, μὴ φειδόμενοι τοῦ ποιμνίου, καὶ ἐξ ὑμῶν αὐτῶν ἀναστήσονται ἄνδρες λαλοῦντες διεστραμμένα, τοῦ ἀποσπᾶν τοὺς μαθητὰς ὀπίσω ἑαυτῶν».

 

2. Ηθική Διαφθορά και Σαρκικά Πάθη

Προς Κορινθίους Α΄ 5:6-8: «Ου καλόν το καύχημα υμών. Ουκ οίδατε ότι μικρά ζύμη όλον το φύραμα ζυμοί; Εκκαθάρατε ουν την παλαιάν ζύμην...» — Η μεταφορά της ζύμης που μολύνει όλο το φύραμα δείχνει πώς η ηθική διαφθορά ενός ατόμου μολύνει ολόκληρη την κοινότητα.

Προς Κορινθίους Β΄ 7:1: «Ταύτας ουν έχοντες τας επαγγελίας, αγαπητοί, καθαρίσωμεν εαυτούς από παντός μολυσμού σαρκός και πνεύματος» — Εδώ ο Παύλος χρησιμοποιεί τη λέξη «μολυσμός» και τη συνδέει τόσο με τη σάρκα όσο και με το πνεύμα, δηλαδή με τον πνευματικό μολυσμό.

 

3. Ειδωλολατρία και Κοινωνία με τα Είδωλα

Προς Κορινθίους Α΄ 10:20-21: «Αλλ' ότι θύει τα έθνη, δαιμονίοις θύει και ου Θεώ· ου θέλω δε υμάς κοινωνούς των δαιμονίων γίνεσθαι. Ου δύνασθε ποτήριον Κυρίου πίνειν και ποτήριον δαιμονίων» — Η κοινωνία με τα δαιμόνια μέσω της ειδωλολατρίας αποτελεί άμεσο πνευματικό μολυσμό.

 

4. Φιλαργυρία και Υλικά Πάθη

Προς Τιμόθεον Α΄ 6:9-10: «Οι δε βουλόμενοι πλουτείν εμπίπτουσιν εις πειρασμόν και παγίδα και επιθυμίας πολλάς ανοήτους και βλαβεράς, αίτινες βυθίζουσι τους ανθρώπους εις όλεθρον και απώλειαν. Ρίζα γαρ πάντων των κακών εστιν η φιλαργυρία» — Η φιλαργυρία ως ρίζα των κακών μολύνει την καρδιά και αποσπά από την πίστη.

 

5. Ετεροζυγία — Συνύπαρξη με το Σκότος

Προς Κορινθίους Β΄ 6:14-17: «Μη γίνεσθε ετεροζυγούντες απίστοις... τις δε συμφωνία Χριστού προς Βελίαρ; ή τις μερίς πιστώ μετά απίστου;» — Η συνύπαρξη με το σκότος (άπιστοι, ανομία) μολύνει τον πιστό.

 

Η Αντιμετώπιση του Πνευματικού Μολυσμού

Η αντιμετώπιση του πνευματικού μολυσμού, όπως προσεγγίζεται μέσα από τις επιστολές του Αποστόλου Παύλου, αποτελεί μια ολοκληρωμένη στρατηγική προστασίας της πνευματικής υγείας της εκκλησιαστικής κοινότητας και του ατόμου. Η διδασκαλία του Παύλου κινείται σε δύο άξονες: τον προστατευτικό διαχωρισμό από το κακό και την ενεργητική καλλιέργεια της αγιότητας.

Στο επίκεντρο της Παύλειας σκέψης βρίσκεται η ανάγκη για προστασία του Σώματος (της Εκκλησίας) από τη φθορά. Όταν εμφανίζεται ένας πνευματικός μολυσμός, ο Παύλος προτείνει:

Έκκοπή  του μολυσμένου μέλους (Α΄ Κορινθίους 5:13): Μέτρο έσχατης ανάγκης για να αποτραπεί η εξάπλωση του κακού.

Αποχή από την κοινωνία (Α΄ Κορινθίους 5:11): Αποφυγή της μετάδοσης, λειτουργώντας προληπτικά για το υπόλοιπο Σώμα.

Ωστόσο, η ευθύνη δεν περιορίζεται μόνο στην απομάκρυνση των εξωτερικών κινδύνων, αλλά εστιάζει έντονα και στην προσωπική ευθύνη. Ο πιστός καλείται στον καθαρισμό εαυτού από κάθε μολυσμό σαρκός και πνεύματος (Β΄ Κορινθίους 7:1), επιδιώκοντας την αγιότητα μέσα στον φόβο του Θεού. Αυτή η εσωτερική καθαρότητα είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη φύλαξη της παρακαταθήκης (Β΄ Τιμόθεον 1:14), δηλαδή τη διατήρηση της ανόθευτης αλήθειας του Ευαγγελίου απέναντι στις αλλοιώσεις.

Τέλος, για να επιτευχθεί αυτή η διαφύλαξη, ο Παύλος υπογραμμίζει τη σημασία της δοκιμασίας των πνευμάτων (Α΄ Κορινθίους 12:10). Η πνευματική διάκριση αποτελεί το βασικό εργαλείο του πιστού, επιτρέποντάς του να αναγνωρίζει και να διαχωρίζει την αλήθεια από την πλάνη.

Μέσω αυτών των πέντε πυλώνων — έκκοψη, αποχή, καθαρισμός, φύλαξη και διάκριση — ο Παύλος προβάλλει μια δυναμική πορεία που εξασφαλίζει την πνευματική επιβίωση και την ηθική ακεραιότητα του ατόμου και της κοινότητας εν μέσω ενός κόσμου που θεωρείται πνευματικά μολυσμένος.

 

Εκκλησιολογική και Σωτηριολογική Διάσταση

Ο πνευματικός μολυσμός για τον Παύλο δεν είναι απλώς ηθικό πρόβλημα, αλλά εκκλησιολογικό και σωτηριολογικό ζήτημα. Η Εκκλησία είναι «ναός του Αγίου Πνεύματος» (Προς Κορινθίους Α΄ 6:19) και κάθε μολυσμός την προσβάλλει ως Σώμα Χριστού. Η κάθαρση είναι αναγκαία όχι μόνο για την ατομική σωτηρία, αλλά και για τη διατήρηση της ενότητας και της αγιότητας της Εκκλησίας.

 

Συμπληρωματικές Βιβλικές Παραπομπές

1. Προς Τιμόθεον Α΄ 4:1-2: «Το δε Πνεύμα ρητώς λέγει ότι εν υστέροις καιροίς αποστήσονταί τινες της πίστεως, προσέχοντες πνεύμασι πλάνοις και διδασκαλίαις δαιμονίων, εν υποκρίσει ψευδολόγων...»

2. Προς Τιμόθεον Β΄ 2:16-18: «Τας δε βεβήλους κενοφωνίας περιΐστασο... οίτινες περί την αλήθειαν ηστόχησαν, λέγοντες την ανάστασιν ήδη γεγονέναι, και ανατρέπουσι την πίστιν τινών.» — Ο Παύλος προτρέπει τον Τιμόθεο να αποφεύγει τις βέβηλες κενολογίες που ανατρέπουν την πίστη κάποιων. Η έννοια της ανατροπής της πίστης πλησιάζει την ιδέα του μολυσμού ή της διαφθοράς της.

3. Προς Κορινθίους Β΄ 6:14-17: «Μη γίνεσθε ετεροζυγούντες απίστοις· τις γαρ συγκατάθεσις δικαιοσύνη και ανομία; τις δε κοινωνία φωτί προς σκότος;» — Εδώ ο Παύλος μιλά για την ανάγκη χωρισμού από ό,τι μολύνει την πίστη και την ηθική ζωή του πιστού. Η «κοινωνία» με το σκότος μολύνει το φως της πίστης.

4. Προς Τίτον 1:10-11: «Εισίν γαρ πολλοί και ανυπότακτοι, ματαιολόγοι και φρεναπάται, μάλιστα οι εκ της περιτομής, ους δει επιστομίζειν, οίτινες ολους οίκους ανατρέπουσι διδάσκοντες α μη δει, αισχρού κέρδους χάριν.» — Οι ψευδοδιδάσκαλοι παρουσιάζονται ως πηγή μολυσμού της πίστης, αφού ανατρέπουν ολόκληρες οικογένειες με τις διδασκαλίες τους.

5. Προς Γαλάτας 1:6-9: «Θαυμάζω ότι ούτω ταχέως μετατίθεσθε από του καλέσαντος υμάς εν χάριτι Χριστού εις έτερον ευαγγέλιον, ο ουκ έστιν άλλο...» — Η μετατόπιση από το αληθινό Ευαγγέλιο σε «άλλο ευαγγέλιο» αποτελεί τον ουσιαστικότερο μολυσμό της πίστης κατά τον Παύλο.

 

Τα Μέσα Προστασίας από τον Μολυσμό

Ο Παύλος προτείνει συγκεκριμένα μέσα για τη διαφύλαξη της πίστης:

1. Η ορθή διδασκαλία (Προς Τιμόθεον Α΄ 4:6, Β΄ 4:2-4)

2. Η προσωπική αγιότητα ζωής (Προς Τιμόθεον Β΄ 2:22)

3. Η αποφυγή φιλονεικιών και κενολογιών (Προς Τιμόθεον Α΄ 6:3-5)

4. Η παράδοση των υγιαινόντων λόγων (Προς Τιμόθεον Α΄ 6:3, Β΄ 1:13)

5. Η προσκόλληση στο καθαρό κήρυγμα (Προς Κορινθίους Β΄ 11:3-4)

Για τον Απόστολο Παύλο, ο «μολυσμός της πίστης» δεν είναι απλώς μια ηθική πτώση, αλλά κυρίως η διαστρέβλωση του Ευαγγελικού μηνύματος και η εισαγωγή ξένων στοιχείων στη διδασκαλία της Εκκλησίας. Η προστασία της πίστης απαιτεί επαγρύπνηση, ορθή διδασκαλία και αποχή από κάθε τι που θα μπορούσε να τη διαφθείρει. Η πίστη, όπως την παρουσιάζει ο Παύλος, είναι δυναμική και ευάλωτη, και χρειάζεται συνεχή φύλαξη μέσα από την αλήθεια του λόγου του Θεού.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Συστηματική Θεολογία του Παύλου

N. T. Wright, Απόστολος Παύλος: Η ζωή και το έργο του — Εκδόσεις Ουρανός. 

Παναγιώτης Γκέζος, Απόστολος Παύλος — Εκδόσεις Omni Publishing. 

Atanasije Jevtić, Εκκλησιολογία του Αποστόλου Παύλου — Εκδόσεις Γρηγόρη (1984). Εστιάζει στην εκκλησιολογική διάσταση της παυλιανής σκέψης.

Ερμηνεία & Θεολογία συγκεκριμένων Επιστολών

Απόστολος Παύλος και Κόρινθος: 1950 χρόνια από τη συγγραφή των Επιστολών προς Κορινθίους — Συλλογικό έργο, 2 τόμοι, Εκδόσεις Ψυχογιός. Περιλαμβάνει: ερμηνεία, θεολογία, ιστορία ερμηνείας, φιλολογία, φιλοσοφία. Πρακτικά Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου (Κόρινθος, 2007).

Θωμάς Α. Ιωαννίδης, Άνθρωπος και κόσμος κατά τον Απόστολο Παύλο — Εκδόσεις Πουρναρά. Ανθρωπολογική και κοσμολογική προσέγγιση της παυλιανής θεολογίας.

Θεολογικά Θέματα

Αντώνιος Πινακούλας, Ανάμεσα σε δυο κόσμους: Κυριακοδρόμιο αποστόλων — Άρτος Ζωής.

Στυλιανός Γ. Παπαδόπουλος, Ο Παύλος των εθνών: Τι του απεκάλυψε ο Κύριος — Εκδόσεις Ψυχογιός.

 

Οι συνέπειες της εκκλησιαστικής κοινωνίας με ακαθαίρετους αιρετικούς

visit counter

Η εκκλησιαστική κοινωνία με μη καταδικασμένους αιρετικούς είναι ζήτημα εξαιρετικά λεπτό. Οι Άγιοι Πατέρες υπογραμμίζουν ότι η συμμετοχή σε κοινωνία με ακαθαίρετους αιρετικούς μπορεί να μολύνει τους Ορθοδόξους και να οδηγήσει σε απώλεια της χάρης, απομάκρυνση από τον Θεό και απώλεια βεβαιότητας σωτηρίας. Γι’ αυτό, η εκτίμηση και η προσοχή πρέπει να είναι μεγάλη.

---

2. Μαρτυρίες Αγίων Πατέρων για τη μολυσματική κοινωνία

• Ο Μέγας Βασίλειος λέει ότι η κοινωνία με ακαθαίρετους αιρετικούς συνιστά υποκρισία και οδηγεί στην αφαίρεση της παρρησίας από τον Κύριο, στην απώλεια της σωτηρίας και στον χωρισμό από τον Θεό.
• Ο Ιερός Χρυσόστομος, σύμφωνα με τον Θεόδωρο Στουδίτη, θεωρεί εχθρό του Θεού όχι μόνο τον αιρετικό, αλλά και αυτόν που κοινωνεί μαζί του.
• Η οσία Μελάνη η Ρωμαία επισημαίνει ότι η μνημόνευση ακατάκριτων αιρετικών αποτελεί παράβαση της πίστης, ενεργοποιώντας την αρχή των «συγκοινωνούντων δοχείων»: η κακοδοξία του αιρετικού μεταδίδεται μέσω της κοινωνίας.

---

3. Η θεία μετάληψη ως κοινωνία και ένωση

Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός εξηγεί ότι η θεία μετάληψη δεν είναι μόνο λήψη της Θεότητας του Χριστού, αλλά και κοινωνία μεταξύ των μελών της Εκκλησίας. Όλοι γίνονται ένα σώμα Χριστού και ένα αίμα. Για αυτόν τον λόγο, δεν πρέπει να λαμβάνουν μετάληψη από αιρετικούς ούτε να τη δίνουν σε αυτούς, ώστε να μην συμμετέχουν στην κακοδοξία και την καταδίκη τους.

---

4. Ποιούς  αφορά η απαγόρευση

Η προτροπή «μη λαμβάνετε ούτε να δίνετε μετάληψη σε αιρετικούς» απευθύνεται:

• Στους Ορθοδόξους που λαμβάνουν μετάληψη από κληρικούς (μοναχούς ή λαϊκούς), ώστε να μη λαμβάνουν από ακαθαίρετους αιρετικούς κληρικούς.
• Στους Ορθοδόξους κληρικούς, ώστε να μη δίνουν μετάληψη σε ακατάκριτους αιρετικούς μη κληρικούς.

Η αιτία είναι ότι μέσω της κοινωνίας μεταδίδεται η κακοδοξία και η καταδίκη του αιρετικού, χωρίς να απαιτείται η αποδοχή της από τον Ορθόδοξο.

---

5. Η αρχή των συγκοινωνούντων δοχείων

Ο Θεόδωρος Στουδίτης εξηγεί ότι όπως η μετάληψη του αγίου Άρτου ενώνει τους Ορθοδόξους σε ένα σώμα, έτσι και η κοινωνία με τον αιρετικό ενώνει όσους συμμετέχουν σε ένα σώμα αντίθετο προς τον Χριστό.
Η μολυσματική επίδραση προέρχεται από την ίδια την εκκλησιαστική κοινωνία, χωρίς να χρειάζεται η αποδοχή της αιρετικής διδασκαλίας.

---

6. Η μνημόνευση του Αρχιερέως

«Οι Αγιορείτες Πατέρες, στην επιστολή τους προς τον αυτοκράτορα Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο, μεταξύ άλλων αναφέρουν τα εξής:
«Διότι από παλαιά η ορθόδοξη Εκκλησία του Θεού θεωρούσε τη μνημόνευση του ονόματος του αρχιερέως κατά την αναφορά στο άγιο βήμα ως πλήρη εκκλησιαστική κοινωνία. Διότι έχει γραφεί στην ερμηνεία της θείας λειτουργίας ότι ο λειτουργός μνημονεύει το όνομα του αρχιερέως, “δηλώνοντας τόσο την υποταγή του προς τον ανώτερο, όσο και ότι είναι κοινωνός της πίστεώς του και διάδοχος των θείων μυστηρίων του”.

Και ο μέγας πατέρας μας και ομολογητής Θεόδωρος ο Στουδίτης λέγει τα εξής προς κάποιον σε τιμητική επιστολή του:
“Μου είπες ότι φοβάσαι να πεις στον πρεσβύτερό σου να μη μνημονεύει τον αιρεσιάρχη· και δεν τολμώ προς το παρόν να σου πω περισσότερα επ’ αυτού, παρά μόνο ότι η κοινωνία έχει μολυσμό ακόμη και μόνο από τη μνημόνευσή του· και όποιος τον μνημονεύει δεν θα μπορούσε να είναι ορθόδοξος”.

Αυτά μεν λέγει ο Πατέρας· πριν όμως από αυτό, και ο ίδιος ο Θεός το έχει επισημάνει, λέγοντας:
“Οι ιερείς καταφρόνησαν τον νόμο μου και βεβήλωσαν τα άγιά μου – πώς; – διότι δεν ξεχώριζαν τα βέβηλα από τα άγια, αλλά για αυτούς όλα ήταν κοινά”.

Τι από αυτά είναι πιο φωτεινό και πιο αληθινό;
Αλλά θα το πράξουμε αυτό ως οικονομία; Και πώς μπορεί να γίνει δεκτή ως οικονομία κάτι που βεβηλώνει τα θεία, σύμφωνα με τον λόγο του Θεού, και απομακρύνει από αυτά το Πνεύμα του Θεού, και καθιστά τους πιστούς μετόχους ούτε της άφεσης των αμαρτιών ούτε της υιοθεσίας που απορρέουν από αυτά;»

Παραθέσαμε μεγάλο απόσπασμα αυτής της μαρτυρίας, για να καταδειχθεί στον αναγνώστη ότι οι Αγιορείτες Πατέρες, ερμηνεύοντας τη διδασκαλία και την πράξη της Εκκλησίας ως προς τη μνημόνευση του ονόματος του Αρχιερέως, έχουν αποδεχθεί ότι αυτή συνιστά «πλήρη εκκλησιαστική κοινωνία». Αυτό σημαίνει ότι εκείνος που μνημονεύει βρίσκεται σε πλήρη κοινωνία με εκείνον που μνημονεύεται. Το ότι αυτή η κοινωνία επιτελείται στο πεδίο της πίστεως προκύπτει από ολόκληρο το απόσπασμα των Αγιορειτών που παραθέσαμε.

Κατ’ αρχάς, επικαλούνται την ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας του Θεοδώρου, επισκόπου Ανδίδων, η οποία προφανώς αποτελεί την επίσημη και γενικώς αποδεκτή ερμηνεία μέσα στην Εκκλησία. Και επειδή το απόσπασμα που παρουσιάζουν οι Αγιορείτες είναι σύντομο, παραθέτουμε ολόκληρο το συμφραζόμενό του, για πληρέστερη κατανόηση, από την Patrologia Graeca του Migne και πάντοτε σε συνάφεια με το επιχείρημα των Αγιορειτών:
«Έπειτα η εκφώνηση: “Πρώτα απ’ όλα, μνήσθητι, Κύριε, του αρχιεπισκόπου μας”, με την οποία δηλώνεται η υποταγή προς τον ανώτερο· και ότι, όταν μνημονεύεται ο αρχιερέας αυτός, κοινωνός της πίστεώς του είναι και εκείνος που προσφέρει [τη θυσία], καθώς και διάδοχος της παραδόσεως των μυστηρίων, και όχι κάποιος νεοφανής μύστης ή εφευρέτης των συμβόλων που προσφέρει».

Η φράση του Θεοδώρου: «και ότι, όταν μνημονεύεται ο αρχιερέας αυτός, κοινωνός είναι και εκείνος που προσφέρει της πίστεως», έχει την έννοια ότι η μνημόνευση του Αρχιερέως σημαίνει πως εκείνος που μνημονεύει (δηλαδή «ο προσφέρων» τη θυσία) κοινωνεί, δηλαδή μετέχει, στην πίστη εκείνου που μνημονεύεται. Το να κοινωνεί στην πίστη του σημαίνει ότι προηγουμένως έχει διαφορετική πίστη από εκείνη του μνημονευομένου και ότι η μνημόνευση τον καθιστά κοινωνό της. Διότι, αν η πίστη του μνημονευομένου και του μνημονεύοντος ήταν η ίδια, τότε η μνημόνευση δεν θα τον καθιστούσε κοινωνό, αφού ήδη θα είχε την ίδια πίστη.

Αν ο Θεόδωρος Ανδίδων ήθελε να μιλήσει για μια μνημόνευση με την έννοια της φανέρωσης της ταυτότητας της πίστεως του μνημονευομένου και του μνημονεύοντος, δεν θα έπρεπε να χρησιμοποιήσει τη λέξη «κοινωνός», αλλά όρους όπως «ομόφρων», «ομόδοξος» ή «σύμφωνος». Δηλαδή, θα έπρεπε να πει: «…και ότι, όταν μνημονεύεται ο αρχιερέας αυτός, είναι ομόφρων ή ομόδοξος ή σύμφωνος και εκείνος που προσφέρει» Οι λέξεις «κοινωνός είναι» σημαίνουν ότι μετέχει στην πίστη.
Και κάτι ακόμη: οι λέξεις «της πίστεως» ανήκουν συντακτικά και νοηματικά στην πρόταση του κειμένου του Θεοδώρου Ανδίδων: «και ότι, όταν μνημονεύεται ο αρχιερέας αυτός, κοινωνός είναι και εκείνος που προσφέρει της πίστεως», και δεν ανήκουν νοηματικά στην επόμενη φράση του κειμένου: «και διάδοχος της παραδόσεως των μυστηρίων». Δηλαδή, δεν είναι σωστό να πούμε ότι η μνημόνευση του Αρχιερέως σημαίνει πως εκείνος που μνημονεύει είναι κοινωνός γενικώς του Αρχιερέως — ενώ εδώ δηλώνεται ρητά ότι είναι κοινωνός της πίστεως.

Και (όσον αφορά τη δεύτερη πρόταση) ότι έχει δεχθεί μέσω αυτού (του Αρχιερέως) τόσο τη χάρη των Μυστηρίων όσο και την πίστη.
Το ορθό είναι το εξής: η μνημόνευση του Αρχιερέως σημαίνει ότι εκείνος που μνημονεύει κοινωνεί, δηλαδή μετέχει, στην πίστη του μνημονευομένου. Αυτήν ακριβώς την ερμηνεία αποδίδουν και οι Αγιορείτες Πατέρες στο σχετικό χωρίο του Θεοδώρου Ανδίδων για την εξήγηση της μνημόνευσης του ονόματος του Αρχιερέως: «και ότι είναι κοινωνός της πίστεώς του και διάδοχος των θείων μυστηρίων». Ο όρος «διάδοχος» αναφέρεται μόνο στα θεία Μυστήρια και όχι στην πίστη, σύμφωνα με το νόημα των κειμένων.

Αυτό επιβεβαιώνεται και από το παράθεμα του οσίου Θεοδώρου του Στουδίτη, το οποίο παρατίθεται από τους Αγιορείτες Πατέρες σε άμεση συνάφεια με τη δική τους ερμηνεία και μάλιστα στην ίδια παράγραφο: «παρά μόνο ότι η κοινωνία έχει μολυσμό ακόμη και μόνο από τη μνημόνευσή του· όποιος τον μνημονεύει δεν θα μπορούσε να είναι ορθόδοξος». Μολύνεται ο ορθόφρων που μνημονεύει τον αιρεσιάρχη και μόνο από αυτήν καθαυτή τη μνημόνευση, με αποτέλεσμα να μην μπορεί πλέον να είναι —δηλαδή να παραμείνει— ορθόδοξος εκείνος που μνημονεύει.

Το ότι η φράση «δεν θα μπορούσε να είναι ορθόδοξος εκείνος που μνημονεύει» έχει την έννοια του «να παραμείνει ορθόδοξος» —και όχι την έννοια της εσωτερικής πεποιθήσεως ή του φρονήματος— προκύπτει και από το γεγονός ότι σε άλλα χειρόγραφα απαντά η διατύπωση: «…και αν ακόμη είναι ορθόδοξος εκείνος που μνημονεύει»», όπως αυτό αναφέρεται και στην κριτική έκδοση του Φατούρου· βλ. την υποσημείωση 387 στο τέλος, ως προς την παραπομπή)· υπάρχουν πολλά αποσπάσματα από τα οποία προκύπτει το ίδιο συμπέρασμα, πάντοτε με την ερμηνευτική αρχή ότι το μέρος ερμηνεύεται από το όλο και όχι το αντίστροφο.

Ενδεικτικά: «Άλλοι ναυάγησαν πλήρως ως προς την πίστη· άλλοι, παρότι δεν βυθίστηκαν στους λογισμούς τους, ωστόσο καταστρέφονται μέσω της κοινωνίας με την αίρεση».
«Εφόσον πάσχουμε μαζί· ακόμη κι αν όχι με στρεβλό φρόνημα, πάντως μολυνόμαστε μέσω της κοινωνίας με την αίρεση».

Εδώ, με τη λέξη «αίρεση» πρέπει να νοηθούν οι αιρετικοί, όπως αυτό προκύπτει από άλλο χωρίο:
«Για να γνωρίζεις ότι πρόκειται για αίρεση, να αποφεύγεις την αίρεση, δηλαδή τους αιρετικούς· να μη βρίσκεσαι σε κοινωνία μαζί τους…».

Επιπλέον, και η παράθεση από τους Αγιορείτες Πατέρες του χωρίου του προφήτη Ιεζεκιήλ προς ενίσχυση των λεγομένων τους συμφωνεί στο ίδιο νόημα. Επαναλαμβάνουμε το χωρίο:
«Οι ιερείς περιφρόνησαν τον νόμο μου και βεβήλωσαν τα άγιά μου – πώς; – επειδή δεν ξεχώριζαν τα βέβηλα από τα άγια, αλλά για αυτούς όλα ήταν κοινά».

Το χωρίο αυτό το εφαρμόζει –και κατά κάποιον τρόπο το ερμηνεύει– ο άγιος Νικηφόρος, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, αναφερόμενος στην υπογραφή και στην εκκλησιαστική κοινωνία με τους αιρετικούς Εικονομάχους. Και εκεί, στο ίδιο πλαίσιο, ο Άγιος δηλώνει με απόλυτη σαφήνεια ότι η κοινωνία με αυτούς τους αιρετικούς μολύνει τον Ορθόδοξο. Το ίδιο ακριβώς λέγει και ο όσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης.

Είναι, λοιπόν, απολύτως φανερό ότι αυτό που λένε οι Αγιορείτες:
«…η μνημόνευση του ονόματος του αρχιερέως στο ιερό βήμα θεωρήθηκε πλήρης εκκλησιαστική κοινωνία»
η φράση «πλήρης εκκλησιαστική κοινωνία» σημαίνει την τέλεια και ολοκληρωμένη συμμετοχή του μνημονεύοντος στην πίστη του μνημονευομένου. Αυτό συμφωνεί απολύτως με όσα διακηρύσσονται από την Ε΄ Οικουμενική Σύνοδο:
«…θεωρήσαμε ότι είναι “ξένο προς τους χριστιανούς” να μνημονεύεται το όνομά του (του πλέον αιρετικού Πάπα Βιγίλιου) στα ιερά δίπτυχα, ώστε να μη συμβεί να βρεθούμε έτσι να συμμετέχουμε στην ασέβεια του Νεστορίου και του Θεοδώρου (την οποία υποστήριζε ο Πάπας)».

Το ίδιο συμπέρασμα συμφωνεί και με όσα λέγει ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, όπως είδαμε: «για να μη γίνουμε μέτοχοι…» «…να μη γίνουμε μέτοχοι της κακοδοξίας τους και της καταδίκης τους», με τη μόνη διαφορά ότι στο συγκεκριμένο απόσπασμα η συμμετοχή αυτή επέρχεται μέσω της κοινωνίας της θείας Μετάληψης.

Έτσι εξηγείται και το γιατί οι Αγιορείτες Πατέρες αποδίδουν σε αυτόν τον μολυσμό που προέρχεται από τη μνημόνευση αιρετικού —τον οποίο αναφέρουν τόσο ο όσιος Θεόδωρος όσο και ο προφήτης Ιεζεκιήλ και ο άγιος Νικηφόρος, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως— την (όχι αυθαίρετη) συνέπεια της απώλειας της άφεσης των αμαρτιών και της υιοθεσίας μας, εφόσον απωθείται το Πνεύμα του Κυρίου· δηλαδή, πρόκειται για κατάκριση. Συνεπώς, η αρχή των συγκοινωνούντων δοχείων βρίσκεται εδώ σε ισχύ, ακριβώς όπως και στα πρακτικά της Ε΄ Οικουμενικής Συνόδου, όχι ως συμμετοχή στην απώλεια της ιερωσύνης, αλλά ως συμμετοχή στην ασέβεια του αιρετικού και, ως εκ τούτου, και στην καταδίκη του.»

 

---

7. Επιβεβαίωση από Οικουμενικές Συνόδους και Πατέρες

• Η Ε΄ Οικουμενική Σύνοδος καταδεικνύει ότι η κοινωνία με αιρετικούς δεν είναι αποδεκτή.
• Οι Αγιορείτες Πατέρες, μαζί με τον Ιωάννη τον Δαμασκηνό και άλλους Πατέρες, υπογραμμίζουν ότι ο μολυσμός προέρχεται από τη μνημόνευση ή τη θεία μετάληψη.
• Αυτός ο μολυσμός μεταδίδει την κακοδοξία και την καταδίκη των αιρετικών, χωρίς να σημαίνει απώλεια ιερωσύνης, αλλά συμμετοχή στην ασέβεια.

Με άλλα λόγια, η Εκκλησία διατηρεί την αρχή ότι η κοινωνία με αιρετικούς ενεργεί ως μετάδοση πνευματικής μολύνσεως, επιβεβαιώνοντας πλήρως τη θέση των Αγιορειτών Πατέρων.

Πρέπει όμως να διευκρινισθεί, ότι ναι μεν οι Αγιορείτες Πατέρες ομιλούν για μόλυνση από τη διαμνημόνευση ακαθαιρέτων αιρετικών, αλλά το εφαρμόζουν ως προς τον Πάπα με την εξής έννοια: εάν η  μόλυνση ισχύει από τη διαμνημόνευση ακαθαιρέτων αιρετικών, πόσο περισσότερο από τη διαμνημόνευση του Πάπα. Και τους είμαστε ευγνώμονες διότι με την ευκαιρία αυτή, ως προς τη διαμνημόνευση του Πάπα (που βρίσκεται εκτός Εκκλησίας), συνειρμικά και συνεκδοχικά, μας διελεύκαναν το ζήτημα αυτό (ως προς ακαθαιρέτους). Άλλωστε ήταν επόμενο να επικαλεσθούν επιχειρήματα από την εκκλησιαστική παράδοση, τους ιερούς Κανόνες και τους Αγίους Πατέρες.

Ο όσιος Μελέτιος ο Γαλησιώτης λέει ότι όποιος κοινωνεί με αιρετικούς, ακόμη κι αν δεν είναι καθαιρεμένοι, μοιάζει με αυτούς στην αιρετική τους διδασκαλία και στην κακοδοξία τους. Δηλαδή, συμμετέχει πνευματικά στα ίδια λάθη και την πλάνη τους, σαν να τις αποδέχεται.

Με άλλα λόγια, η κοινωνία με αιρετικούς μολύνει πνευματικά τον πιστό και τον φέρνει σε πνευματική ομοιότητα με την αίρεση που αυτοί ακολουθούν .Και αλλού από τον Όσιο λέγονται:

«Μην υπακούτε σε μοναχούς ή πρεσβυτέρους που λένε πράγματα παράνομα ή κακώς, γιατί κακοπαρακινούν. Μην υπακούτε ούτε σε επισκόπους όταν σας προτρέπουν να πράττετε ή να σκέφτεστε με δόλιο τρόπο.

Η σιωπή μπροστά σε κακοδοξίες σημαίνει συγκατάθεση. Το δείχνει καθαρά και ο Ιωάννης ο Πρόδρομος και οι Μακκαβαίοι, που κινδύνεψαν μέχρι θανάτου και δεν παραβίασαν ούτε τον πιο μικρό νόμο.

Ο αγώνας κατά της αδικίας είναι επαινετός, ενώ η ψυχική βλάβη της ειρήνης με τους κακοφρονούντες δείχνει πόσο επικίνδυνο είναι να συμφωνούμε με τους πλανεμένους, ενωμένοι μαζί τους, ενώ χωριζόμαστε από τον Θεό».

Από τις μαρτυρίες του Οσίου Θεοδώρου του Στουδίτου και του Μεγάλου Βασιλείου, όπως τις παραθέτει ο όσιος Μελέτιος, φαίνεται καθαρά ότι υπάρχει πνευματικός μολυσμός που μεταδίδεται στον Ορθόδοξο από την εκκλησιαστική κοινωνία με ακατάκριτους αιρετικούς.

Ο Άγιος λέει ότι είναι αδύνατο να βρίσκεται κανείς με τους ευσεβείς – δηλαδή με όσους έχουν ορθόδοξη πίστη – όποιος δεν έχει αποστασιοποιηθεί από τους κακοδόξους. Μόνος όποιος έχει σωστή πίστη και έχει απομακρυνθεί από την αίρεση μπορεί να θεωρείται πραγματικός Χριστιανός και ενωμένος με τον Θεό.

Με άλλα λόγια, η απομάκρυνση από τους αιρετικούς είναι προϋπόθεση για να μετέχει κανείς πλήρως στην κοινότητα των Ορθοδόξων και στην πνευματική ένωση με τον Θεό.

Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς λέει: «Επομένως, όπως συμβαίνει συχνά με όλο το πλήρωμα των Ορθοδόξων, είναι αδύνατο να βρίσκεται κανείς με τους ευσεβείς όποιος δεν έχει αποστασιοποιηθεί από τους αιρετικούς. Μόνος όποιος έχει απομακρυνθεί από αυτούς μπορεί να θεωρείται πραγματικός Χριστιανός και ενωμένος με τον Θεό μέσα στην ευσεβή πίστη».

Είναι αδύνατο να ζει κανείς με τους ευσεβείς – εδώ εννοείται αυτός που έχει ορθόδοξη πίστη, γιατί ο κακόδοξος από μόνος του δεν μένει με τους ευσεβείς. Το κείμενο αναφέρεται σε πρόσωπο που δεν είχε αποχωριστεί τον Ιωάννη Καλέκα πριν την καταδίκη του από τη σύνοδο (προ του 1347).

Και να θεωρείται Χριστιανός και να είναι ενωμένος με τον Θεό όποιος δεν έχει απομακρυνθεί από αυτούς, δείχνει την αρχή των συγκοινωνούντων δοχείων. Εδώ πρόκειται για πνευματικό μολυσμό που προέρχεται μόνο από την εκκλησιαστική κοινωνία με υποδίκους αιρετικούς.

 π.Δ.Α

 

---

8. Συμπέρασμα

• Η μνημόνευση ακαθαιρέτων αιρετικών σημαίνει πλήρη εκκλησιαστική κοινωνία και μπορεί να μολύνει τον Ορθόδοξο.
• Η κοινωνία με αυτούς μέσω της Θείας Μετάληψης ή της μνημόνευσης μεταδίδει την κακοδοξία τους.
• Η θέση αυτή δεν ανήκει μόνο στους Αγιορείτες, αλλά αποτελεί αυθεντική θέση της Εκκλησίας, επιβεβαιωμένη από παράδοση, Πατέρες και Οικουμενικές Συνόδους.

Η Επιστολή του Μεγάλου Βασιλείου προς τους Νικοπολίτες και η Ζ Οικουμενικη Σύνοδος

visit counter

Πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Εισαγωγικά

Η επιστολή του Μεγάλου Βασιλείου προς τους Νικοπολίτες αποτελεί ένα σημαντικό θεολογικό και ποιμαντικό κείμενο της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Μέσα από αυτήν, αναδεικνύεται η στάση της Εκκλησίας απέναντι σε όσους χειροτονούνται από αιρετικούς, με σαφή διάκριση μεταξύ των ηγετών των αιρέσεων και εκείνων που παρασύρθηκαν χωρίς δική τους ευθύνη. Η επιστολή συνδυάζει αυστηρότητα και δικαιοσύνη, επιβεβαιώνοντας τη θεία ενέργεια των μυστηρίων και ταυτόχρονα διαφυλάσσοντας την καθαρότητα της πίστης και την πνευματική προστασία των πιστών. Πρόκειται για ένα κείμενο που φωτίζει τη σοφία της Εκκλησίας στην αντιμετώπιση των αιρέσεων, την εφαρμογή της ποιμαντικής διάκρισης και τη σημασία της προσωπικής ευθύνης στην πίστη.

π.Δ.Α

 

ΚΕΙΜΕΝΟ

Οὐκ οἶδα ἐπίσκοπον μηδὲ ἀριθμήσαιμι ἐν ἱερεῦσι Χριστοῦ τὸν παρὰ τῶν βεβήλων χειρῶν ἐπὶ καταλύσει τῆς πίστεως εἰς προστασίαν προβεβλημένον. Αὕτη ἐστὶν ἡ ἐμὴ κρίσις. Ὑμεῖς δὲ, εἴ τινα ἔχετε μεθ' ἡμῶν μερίδα, ταυτὰ ἡμῖν φρονήσετε δηλονότι· εἰ δὲ ἐφ' ἑαυτῶν βουλεύεσθε, τῆς ἰδίας γνώμης ἕκαστός ἐστι κύριος· ἡμεῖς ἀθῷοι ἀπὸ τοῦ αἵματος τούτου. Ταῦτα δὲ ἔγραψα οὐχ ὑμῖν ἀπιστῶν, ἀλλὰ τό τινων ἀμφίβολον στηρίζων ἐκ τοῦ γνωρίσαι τὴν ἐμαυτοῦ γνώμην, ὡς μὴ προσληφθῆναί τινας εἰς κοινωνίαν μηδὲ τῆς χειρὸς αὐτῶν ἐπιβολὴν δεξαμένους μετὰ ταῦτα εἰρήνης γενομένης βιάζεσθαι ἑαυτοὺς ἐναριθμεῖν τῷ ἱερατικῷ πληρώματι. Οὐκ ἔστιν οὕτως, καθὼς νοεῖτε. Ὁ μὲν πατὴρ τοὺς μὴ αὐθεντήσαντας τῆς αἱρέσεως, ἀλλ' ὑποσυρέντας καὶ βίαν παθόντας ἀποδέχεται εἰς ἱερωσύνην, μόνους δὲ τοὺς προϊσταμένους ἢ γεννήτορας τῶν αἱρέσεων [αὐτοῖς] εἰς ἱερωσύνην οὐ προσεδέξατο, εὖ γε καὶ καλῶς καὶ δικαίως τοῦτο ἀποφαινόμενος. Και πάλιν οἶδε ὁ ἅγιος Ἀθανάσιος, ὡς διωχθέντα εἰς Ῥώμην διαφόρως καὶ ἀτίμῳ φυγῇ, ὑπὸ τῶν προϊσταμένων τῆς Ἀρειανικῆς αἱρέσεως. Ὅτε δὲ παρρησίαν ἐλάμβανον ἐκείνου ἀναχωροῦντος, εἰς τὴν προτέραν αἵρεσιν ἐπανήρχοντο καὶ διωγμὸν κατὰ τῶν εὐσεβῶν ἐκίνουν. Ἀποδέδεικται ἱκανῶς, τιμιώτατοι ἀδελφοί, ὅτι οἱ ἐξ αἱρετικῶν προσερχόμενοι δεκτοί εἰσιν· ἐὰν δέ τις ἐπίτηδες πρὸς αἱρετικὸν πορευθῇ καὶ λάβῃ χειροτονίαν, ἄδεκτος ἔστω.

 

Μετάφραση σε απλή γλώσσα

Ο Μέγας Βασίλειος γράφει στους πιστούς της Νικοπόλεως τα εξής:

1. Δεν μπορώ να θεωρήσω έγκυρο ιερέα ή επίσκοπο κάποιον που χειροτονήθηκε από βέβηλους (δηλαδή αιρετικούς) που έχουν καταλύσει την πίστη. Αυτό είναι η κρίση μου.
2. Αν κάποιοι από εσάς έχουν συμμετοχή μαζί μας και θέλετε να δώσετε γνώμη, να το κάνετε, αλλά αν αποφασίσετε μόνοι σας, ο καθένας είναι υπεύθυνος για τις πράξεις του· εμείς δεν φέρουμε καμία ευθύνη.
3. Δεν λέω ότι οι χειροτονημένοι από αιρετικούς είναι εντελώς άκυροι· λέω ότι πρέπει να προσέχουμε να μην αναμιχθούν με το σώμα της Ορθόδοξης Εκκλησίας όσοι επιμένουν στην αίρεση, ακόμα και αν μετά υπάρξει ειρήνη.
4. Όσους δεν ήταν ηγέτες της αίρεσης αλλά αναγκάστηκαν ή παρασύρθηκαν, τους δέχεται η Εκκλησία στην ιερωσύνη.
5. Μόνο όσους ήταν ηγέτες ή δημιουργοί της αίρεσης, δεν τους δέχεται. Αυτό είναι δίκαιο και σωστό.
6. Το παράδειγμα του Αγίου Αθανασίου δείχνει ότι οι αντίπαλοι της πίστης προσπαθούσαν να επαναφέρουν τους πιστούς στην αίρεση, αλλά η Εκκλησία κράτησε τη σωστή στάση.
7. Συμπερασματικά, όσοι χειροτονούνται από αιρετικούς χωρίς δική τους επιλογή ή επίγνωση της αίρεσης γίνονται δεκτοί, ενώ όποιος επιλέγει επίτηδες να χειροτονηθεί από αιρετικό δεν γίνεται δεκτός.

---

Θεολογικός σχολιασμός

1. Θεολογική βάση της ιερωσύνης και της χειροτονίας

Η επιστολή του Μεγάλου Βασιλείου βασίζεται στην ορθόδοξη κατανόηση ότι η ιερωσύνη προέρχεται από τον Θεό. Η φράση του Ταράσιου «η χειροτονία είναι εκ Θεού» συμφωνεί με τον Άγιο Χρυσόστομο («πάντας μεν ο Θεός ου χειροτονεῖ, διά πάντων δε αυτός ενεργεί»), δηλαδή:

• Η ιεροσύνη έχει θεία προέλευση και δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την προσωπικότητα ή την ακεραιότητα του χειροτονητή.
• Ο Θεός ενεργεί μέσα από τα μυστήρια και τα μυστήρια της Εκκλησίας, ακόμα κι αν ο χειροτονητής ή ο χειροτονούμενος δεν είναι τέλειος.

Αυτό σημαίνει ότι η εκκλησιαστική χειροτονία έχει αντικειμενική ισχύ ακόμη και όταν γίνεται από ανθρώπους που έχουν παρασυρθεί στην αίρεση.

---

2. Διαχωρισμός μεταξύ ηγετών και παρασυρμένων

Ο Μέγας Βασίλειος και η Σύνοδος διακρίνουν δύο κατηγορίες:

1. Οι ηγέτες ή «γεννήτορες» της αίρεσης: Είναι αυτοί είχαν ενεργό ρόλο στη διάδοση της αίρεσης. Οι απόψεις και οι πράξεις τους έχουν «βαθιές ρίζες» κακόδοξης σκέψης, που δεν μπορούν εύκολα να μεταβληθούν. Δεν γίνονται δεκτοί στην ιερωσύνη, γιατί η Εκκλησία δεν μπορεί να παραβλέψει τη θεολογική τους διαστροφή και την ηγετική τους ευθύνη στην αίρεση.
2. Οι παρασυρμένοι ή υποχρεωτικά χειροτονηθέντες  είναι οι εξής:
• Δεν είχαν πρωτοβουλία ούτε δική τους ηγετική θέση στην αίρεση.
• Μπορούν να δεχθούν ιερωσύνη, γιατί η αίρεση δεν έχει βαθιά επηρεάσει τη συνείδησή τους.
• Η αποδοχή τους γίνεται με ποιμαντική διάκριση, δηλαδή με μέριμνα για την πνευματική τους κατάσταση και την πρόθεσή τους, αφού δείξουν μετάνοια και αποδοχή της ορθόδοξης πίστης.

Αυτός ο διαχωρισμός δείχνει τη σοφία και τη δικαιοσύνη της Εκκλησίας: δεν απορρίπτει αθώους που παρασύρθηκαν, αλλά προστατεύει την πίστη από τους επικίνδυνους ηγέτες της αίρεσης.

---

3. Ποιμαντική διάκριση και εκκλησιαστική πρακτική

Η επιστολή εφαρμόζει την αρχή της ποιμαντικής διάκρισης (οἰκονομίας):

• Η Εκκλησία εξετάζει την κατάσταση και την πρόθεση του χειροτονηθέντος, όχι μόνο την τυπική χειροτονία.
• Σκοπός: προστασία της πίστης και διαφύλαξη της εκκλησιαστικής κοινότητας, χωρίς να απορρίπτονται όσοι παρασύρθηκαν άδικα.
• Οι πιστοί καλούνται να επιλέγουν υπεύθυνα, γιατί η προσωπική επιλογή να χειροτονηθεί κάποιος από αιρετικό φέρνει προσωπική ευθύνη και αποκλεισμό από την Εκκλησία.

---

4. Θεολογική και εκκλησιολογική σημασία

• Η θεία ενέργεια των μυστηρίων: η χειροτονία παραμένει θεϊκά ενεργή ακόμα και όταν γίνεται υπό ατελείς ανθρώπινες συνθήκες.
• Η διατήρηση της καθαρότητας της πίστης: η Εκκλησία δεν επιτρέπει την αποδοχή ηγετών της αίρεσης, ώστε να μην εκτεθεί η θεία χάρη σε διαστροφές διδασκαλίας.
• Η επανένταξη των αθώων: όσοι παρασύρθηκαν χωρίς δική τους ευθύνη μπορούν να ενσωματωθούν στην Εκκλησία, ως πράξη αγάπης και φιλανθρωπίας, χωρίς παραβίαση της αλήθειας.

Η σχετική συζήτηση της επιστολής στην Ζ Οικουμενική Σύνοδο.

1. Το πλαίσιο της συζήτησης

• Η Ζ’ Οικουμενική Σύνοδος συγκλήθηκε για να καταδικάσει την Εικονομαχία και να αποκαταστήσει τη λατρεία των εικόνων, αλλά συζητήθηκαν και θέματα σχετικά με χειροτονίες από αιρετικούς.
• Οι μοναχοί υπέβαλαν την επιστολή του Μεγάλου Βασιλείου προς τους Νικοπολίτες, ζητώντας να διαβαστεί και να ληφθεί υπόψη στην εκκλησιαστική πρακτική.

---

2. Η παρέμβαση του Πατριάρχη Ταράσιου

• Ο Πατριάρχης Ταράσιος υποστήριξε την αποτροπή χειροτονίας από αιρετικούς.
• Τόνισε ότι δεν μπορεί να γίνει δεκτός στην ιερωσύνη όποιος χειροτονηθεί σκοπίμως από αιρετικό («αὐθεντήσαντες»), δηλαδή οι ηγέτες της αίρεσης.
• Αντίθετα, όσοι παρασύρθηκαν ή χειροτονήθηκαν υπό πίεση, χωρίς δική τους ευθύνη, γίνονται δεκτοί.
• Η πρακτική του Ταράσιου δείχνει σοφία και ποιμαντική διάκριση, καθώς συνδυάζει την προστασία της πίστης με τη φροντίδα για τους αθώους.

---

3. Η θέση των μοναχών

• Οι μοναχοί υπογράμμισαν την απόρριψη χειροτονηθέντων από αιρετικούς, όπως είχε γραφεί στην επιστολή του Βασιλείου:

«μηδὲ αριθμήσαιμι εν ιερεῦσι Χριστοῦ τον παρα των βεβήλων χειρών επί κατάλυσιν της πίστεως εις προστασίαν προβεβλημένον»

• Διαφώνησαν με οποιαδήποτε αποδοχή ηγετών της αίρεσης, αλλά συμφώνησαν με την αποδοχή όσων χειροτονούνταν αναγκαστικά ή παρασυρόμενοι.

---

4. Συμφωνία και εφαρμογή

• Η Σύνοδος επικύρωσε τη διάκριση του Μεγάλου Βασιλείου και του Πατριάρχη Ταράσιου:
• Δεν γίνονται δεκτοί οι ηγέτες της αίρεσης.
• Γίνονται δεκτοί οι παρασυρμένοι ή εκείνοι που υπέφεραν βία, αφού δείξουν μετάνοια και αποδοχή της ορθόδοξης πίστης.
• Η απόφαση αυτή εφαρμόστηκε ως κανόνας ποιμαντικής διαχείρισης για τις μελλοντικές χειροτονίες και για την προστασία της πίστης.

---