Η παρακλητική προσευχή προς το Άγιο Πνεύμα του Οσίου Μαξίμου του Γραικού

visit counter

Του Πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

Ένα σπουδαίο εκδοτικό γεγονός, με μεγάλη εκκλησιαστική και εκκλησιολογική σημασία συνέβη το σωτήριο έτος 2014. Συγκεκριμένα μετά από προσπάθειες, που διήρκησαν περίπου δυόμιση χρόνια, εκδόθηκε στην Ορθόδοξη ελληνική υμνογραφική γλώσσα ο Παρακλητικός Κανόνας στο Άγιο Πνεύμα του Οσίου και θεοφόρου πατρός ημών Μαξίμου του Γραικού.

Το έργο είναι συλλογικό και η έκδοση έγινε «προνοία, κόποις και συνδρομή», του πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου, Καθηγητού Χημικού, και της Πρεσβυτέρας Χαρούλας Τσουλιάη, καθηγήτριας φιλολόγου (Άρτα 2014).

Ο ακριβής τίτλος του έργου είναι: «Αγίου Μαξίμου του Γραικού - Κανών Παρακλητικός εις το Θείον και Προσκυνούμενον, Πανάγιον και Παράκλητον Πνεύμα».

Αν και μεγάλο μέρος του Αρτινού λαού αγνοεί το παραπάνω γεγονός, λόγω εσκεμμένων εμποδίων, εν τούτοις το έργο αυτό έχει καταχωρηθεί στην Εθνική Βιβλιοθήκη με ISBN 978-960-93-6214-6 και βρίσκεται όχι μόνο στις βιβλιοθήκες Ελληνικών Πανεπιστημιακών ιδρυμάτων αλλά και ξένων (Ρωσικών, Αμερικανικών και άλλων) καθώς επίσης και στις βιβλιοθήκες Αγιορείτικων Μονών και κελιών. Επίσης αναγνωρισμένου κύρους Πανεπιστημιακοί διδάσκαλοι δημοσίευσαν αξιόλογες κριτικές για το έργο αυτό. (Μερικές δημοσιεύονται παρακάτω).

Οι εκδόσεις ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ προέβησαν σε  δεύτερη έκδοση. 

Η συγκεκριμένη έκδοση του Παρακλητικού Κανόνα στο Πανάγιο Πνεύμα έχει πολύ μεγάλη σημασία και για τους παρακάτω κυρίως λόγους.

Α. Είναι ο μοναδικός Παρακλητικός Κανόνας προς το Πανάγιο Πνεύμα, που υπάρχει στην Εκκλησιαστική υμνογραφία και Γραμματεία.. Ο Άγιος Μάξιμος ο Γραικός είναι ο πρώτος που συνέθεσε, ως μοναχός στη Μονή Βατοπαιδίου, Παρακλητικό Κανόνα στον Τίμιο Πρόδρομο, αλλά και ο πρώτος που συνέθεσε παρακλητικό κανόνα στο Πανάγιο Πνεύμα, ως έγκλειστος στη Μονή Βολοκολάμσκ.

Β. Το υμνογραφικό κείμενο δίνεται για πρώτη φορά στο Χριστεπώνυμο πλήρωμα στην ελληνική ορθόδοξη υμνογραφική γλώσσα, για προσευχητική χρήση, μετά από 462 χρόνια από τη σύνθεσή του στη ρωσοσλαβονική.

Για την έκδοση του συλλογικού έργου συνεργάστηκαν:

Α.Ο Μητροπολίτης Κυρήνης Αθανάσιος, Έξαρχος του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας στην Ρωσία.

Β. Ο Μητροπολίτης Κυθήρων κ.κ. Σεραφείμ.

Γ. Ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια, στο τμήμα Ελληνικών σπουδών κ. Βλάσιος Σαββίδης.

Δ. Ο Υμνογράφος και καθηγητής Αγιολογίας, Αντ. Μάρκου.

Ε. Ο πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου και η πρεσβυτέρα φιλόλογος, Χαρούλα Τσουλιάη.

ΣΤ. Ο Μουσικοδιδάσκαλος και πρωτοψάλτης, Γεώργιος Χρονόπουλος.

Σύντομα ιστορικά στοιχεία για τον κανόνα και την διαδικασία της έκδοσής του

«Ο Κανών εις το Άγιον Πνεύμα - γραφείς αρχικώς κατά την πρώτη φυλάκισή του στην Μονή Βολοκολάμσκ υπό του εγκλείστου Μοναχού Μαξίμου, κάτω από πολύ αυστηρές συνθήκες, με κάρβουνο στον τοίχο του κελλίου του στην ελληνική γλώσσα, μετά την απελευθέρωσί του και την εν τω μεταξύ εκμάθηση της Ρωσικής γλώσσης, μεταγλωττισθείς στην Ρωσική του μορφή – είναι πρωτότυπος και περισπούδαστος διά τα υψηλά θεολογικά του νοήματα...» (Από τον πρόλογο του Μητροπολίτη Κυθήρων κ. Σεραφείμ)

Η μετάφραση του κειμένου από τη Ρωσοσλαβονική στη νέα ελληνική γλώσσα έγινε από ειδικό μεταφραστικό κέντρο. Ο έλεγχος της μετάφρασης έγινε από Ρώσους Ελληνιστές καθηγητές «προνοία του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Κυρήνης κ.κ. Αθανασίου» μετά από παράκλησή μας και η μετατροπή του νεοελληνικού κειμένου στην Ορθόδοξη υμνογραφική γλώσσα είναι έργο του καθηγητή και υμνογράφου κ. Αντωνίου Μάρκου στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων του Κέντρου Αγιολογικών μελετών «Όσιος Συμεών ο μεταφραστής».

Ο μουσικολογικός έλεγχος του Κανόνα έγινε από τον Πρωτοψάλτη και Μουσικοδιδάσκαλο κ. Γεώργιο Χρονόπουλο και η φιλολογική επιμέλεια των κειμένων έγινε από την πρεσβυτέρα Χαρούλα Τσουλιάη, καθηγήτρια φιλόλογο.

Ο συγκεκριμένος παρακλητικός Κανόνας κλείνει με μια προσευχή προς το Πανάγιο Πνεύμα,τμήμα της οποίας δημοσιεύουμε στην συνέχεια.

ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΕΙΣ ΤΟ ΠΑΝΑΓΙΟΝ ΠΝΕΥΜΑ

Δέχου Δέσποτα, Πανάγαθε Παράκλητε, μοναδική Αγία και προσκυνουμένη και ομοούσιος και αδιαίρετος Τριάς, την πενιχράν ταύτην παράκλησιν, ην ηυδόκησαςπροσφέρειν Σοι, άνθρωπος αμαρτωλός και κατακεκριμένος και συγχώρησόν μοι τα παραπτώματα, τα εκούσια και τα ακούσια.

Εκ των κρυφίων μου καθάρισόν με και εκ των προς εμέ αλλοτρίων, ελέησον τον δούλον Σου. Ευδόκησον επ’ εμοί τω αμαρτωλώ και ελεεινώ και την αδύναμονψυχήν μου επίσκεψον διά της Σης χάριτος και θεράπευσον την συντριβήν αυτής.

Ελέησόν με Δέσποτα, Παράκλητε Θεέ, ελέησόν με· αγίασόν μου την ψυχήν και το σώμα· φώτισόν μου τον νούν και την διάνοιαν· κάθαρον το εμόν συνειδός από πάσης ακαθαρσίας, από λογισμών ρυπαρών, από προφάσεων πονηρών, από νοήσεων Σε υβριζόντων, από πάσης υπερηφανείας και οιήσεως και επάρσεως, αλαζονείας τε και θράσους και υπεροψίας, σατανικής ταλαντεύσεως, φαρισαικής υποκρισίας και από πάσης αχρείας και πονηράς συνηθείας. Από πάντων τούτων απάλλαξόν με εντελώς, Δέσποτα Κύριε, διά της χάριτος του δεδοξασμένου Σου ονόματος.

Δώρησαί μοι μετάνοιαν αληθή, καρδίας συντριβήν, ταπείνωσιν, πραότητά τε και ησυχίαν· πάσαν ευσέβειανχριστιανικήν, κατανόησίν τε και τέχνηνπνευματικήν και πάσαν σύνεσιν, εν ευχαριστία και υπομονή τελουμένην.

Ω Θεέ, διά της χάριτος της δόξης του ονόματός Σου, εισάκουσόν μου του αμαρτωλού δεομένου Σου και αξίωσόν με τον υπόλοιπον της αθλίας ζωής μου χρόνον, εν μετανοία γνησία διελθείν, μετά πάσης ταπεινώσεως, αγνότητος και πνευματικής εγκρατείας.

Διατήρησόν με, Δέσποτα, εν τη Ορθοδόξω Ομολογία της προς Σε Πίστεως, ιν’ αξιωθώ εν πάσαις ταίς ημέραις της ζωής μου υμνείν Σε, ευλογείν Σε και δοξάζειν Σε λέγων: Άγιος ο Θεός, ο Πατήρ ο Άναρχος· Άγιος Ισχυρός, ο Υιός Αυτού ο Συνάναρχος· Άγιος Αθάνατος, το Πνεύμα το Άγιον, το εκ του Πατρός εκπορευόμενον και εν Υιώαναπαυόμενον· Τριάς Αγία δόξα Σοι.

Δόξα Σοι Αγία Τριάς ομουσία, ζωοποιέ και αδιαίρετε· πάντων ένεκα δόξα Σοι…

 

Γιατί η Παναγία απουσιάζει από την εικόνα της Πεντηκοστῆς;

visit counter

Συχνά τίθεται το ερώτημα: αφού η Θεοτόκος ήταν παρούσα στο υπερώο, γιατί απουσιάζει από την καθιερωμένη εικονογραφία της εορτής; Η απάντηση είναι σαφής: Η Θεοτόκος ούτε κήρυξε, ούτε χειροτονήθηκε Απόστολος. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο η Εκκλησία δεν τη συμπεριλαμβάνει στη συγκεκριμένη εικονογραφική σύνθεση.

Ας εμβαθύνουμε σε αυτό:

• Το Σύνθρονο: Στην εικόνα, οι Απόστολοι κάθονται σε ημικυκλικό σύνθρονο. Αν και ιστορικά στο υπερώο δεν υπήρχε τέτοιο έπιπλο, η εικονογραφία χρησιμοποιεί το «σύνθρονο» (τη συνέχεια της «καθέδρας του Μωυσέως») για να δηλώσει την εξουσία της διδασκαλίας και της διοίκησης. Στην εκκλησιαστική πράξη, το σύνθρονο προορίζεται αποκλειστικά για τους Επισκόπους και τους πρεσβυτέρους. Ποτέ, στη λειτουργική τάξη, δεν κάθισε γυναίκα σε αυτό.
• Η Σύνθεση των Αποστόλων: Είναι αξιοσημείωτο ότι η Εκκλησία επέλεξε να τροποποιήσει τη σύνθεση των δώδεκα, εισάγοντας τον Απόστολο των Εθνών (Παύλο) και τους Ευαγγελιστές Μάρκο και Λουκά, ώστε να είναι παρόντες στη χειροτονία της ιεραρχίας.

Η Τιμή της Θεοτόκου και η Εκκλησιαστική Τάξη

Η Εκκλησία θα είχε τη δυνατότητα να παραμερίσει έναν ακόμη Απόστολο για να τιμήσει την Τιμιωτέρα των Χερουβείμ — Αυτήν που είναι ανώτερη από τους μαθητές του Χριστού, αλλά και από τις ουράνιες δυνάμεις. Όμως, δεν της απέδωσε αποστολικό αξίωμα, διότι οι Απόστολοι είναι «άρχοντες, υπό Θεού χειροτονηθέντες».

Αν η Εκκλησία τοποθετούσε τη Θεοτόκο ανάμεσα στους Αποστόλους τη στιγμή της χειροτονίας τους, θα ανέτρεπε την τάξη που η ίδια θέσπισε: να μην αποδίδεται στις γυναίκες ιερατικό ή αποστολικό αξίωμα. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, «ουκ ευδόκησεν ο Θεός τούτο εν Σαλώμη γενέσθαι, ουκ εν αυτή τη Μαρία. Ουκ επέτρεψεν αυτή δούναι βάπτισμα, ουκ ευλογήσαι μαθητάς».

Η Θεοτόκος, πρότυπο αγιότητας και ταπείνωσης, δεν δίδαξε, δεν βάπτισε και δεν έλαβε αποστολή διοικητικού χαρακτήρα. Πέρασε την επίγεια ζωή της εν ησυχία μέχρι την ημέρα της Κοιμήσεώς της. Η Ιερωσύνη, ως θεσμός διακονίας και διοίκησης της Εκκλησίας, αφορά το ανδρικό φύλο. Η απόδοση ιερατικών αξιωμάτων σε γυναίκες αποτέλεσε στο παρελθόν πρακτική αιρετικών ομάδων (όπως οι Πεπουζιανοί ή οι Μαρκιωνιστές) και όχι της Εκκλησίας, η οποία, ακολουθώντας την αποστολική παράδοση, ορίζει ότι «πάντα ευσχημόνως και κατά τάξιν γινέσθω».

ΠΗΓΗ.ΦΙΛΟΚΑΛΙΚΑ ΣΤΑΧΥΟΛΟΓΗΜΑΤΑ

Υμνογραφική προσέγγιση της θεολογίας της Πεντηκοστής.

visit counter

πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου.

Απόσπασμα.

«Η Εκκλησία»,  όπως λέει ο π. Γεώργιος Φλορόφσκι «είναι μια με την Πεντηκοστή, που ήταν η ημέρα της θαυμαστής θεμελιώσεως και των γενεθλίων της Εκκλησίας, οπότε όλες οι προφητείες γι΄ αυτήν εκπληρώθηκαν. Σ’ εκείνη την ¨τρομερή και ακατανόητη γιορτή¨, το Πνεύμα, ο Παράκλητος, κατέρχεται και ενοικεί μέσα στον κόσμο, όπου ποτέ πριν δεν ήταν παρών κατά τον τρόπο που αρχίζει τώρα να ενοικεί».

Η  θεολογική σηµασία της  εορτής  της  καθόδου  του  Αγίου  Πνεύµατος απεικονίζεται  και  στα  λειτουργικά  κείµενα  των  ύµνων  που  συνθέτουν  τις ακολουθίες  της  Πεντηκοστής,  όντας µία  πλούσια  οµολογία  πίστεως,  και παρουσιάζουν ένα βαθύ δογµατικό χαρακτήρα.

Α)  Το  Άγιο  Πνεύµα –  Θεός  αληθινός,  οµοούσιος µε  τον Πατέρα και τον Υιό

Η οµοουσιότητα του Αγίου Πνεύµατος µε τον Πατέρα και µε τον Υιό επιβεβαιώνεται  στην  εκκλησιαστική  λατρεία µέσω    πολλών  λειτουργικών  κειµένων.

Οι  λειτουργικές  συνθέσεις  της  Πεντηκοστής  δείχνουν  και  την  σχέση µεταξύ  των  Προσώπων  της  Αγίας  Τριάδος.  Ο  Πατήρ  υπάρχει  προ  των αιώνων,  όπως υπάρχουν κατά τον ίδιο τρόπο και ο Υιός και το Άγιο Πνεύµα. Αλλά,  πάλι  αϊδίως  ο  Πατέρας  γεννά  τον  Υιό,  γι’  αυτό  και  ονοµάζεται Πατέρας και οµοίως εκπορεύει το Άγιο Πνεύµα,  χωρίς όµως να αλλοιώνεται η  σχέση  ισότητας  και  οµοουσιότητας µεταξύ  των  Προσώπων  της  Αγίας Τριάδος.  Ο  Πατέρας  αποκαλύπτεται «δι’  Υιού  εν  Αγίω  Πνεύµατι».  Το  Άγιο Πνεύµα όντας Αυτό που µας καθοδηγεί δι’  Υιού στον Πατέρα.  Εποµένως, «ο Πατέρας είναι η πηγή,  ο Υιός η φανέρωση και το Άγιο Πνεύµα η δύναµη που φανερώνει.  Ο  Πατέρας  είναι  η  πηγή  της  αγάπης,  ο  Υιός  η  αγάπη  που αποκαλύπτει  τον  εαυτό  της  και  το  Άγιο  Πνεύµα  η  αγάπη  που πραγµατώνεται µέσα µας»( Vladimir LOSSKY, Εισαγωγή  στην  ορθόδοξη  θεολογία).

  Πολύ  χαρακτηριστικό  παράδειγµα  τριαδικής Θεολογίας  και  ιδιαίτερα  αποκαλύψεως  των  ενδοτριαδικών  σχέσεων αποτελεί το δοξαστικό του εσπερινού της Κυριακής της Πεντηκοστής και το πρώτο στιχηρό των αίνων της Κυριακής της Πεντηκοστής.

«Δεῦτε λαοί, τὴν τρισυπόστατον Θεότητα προσκυνήσωμεν, Υἱὸν ἐν τῷ Πατρί, σὺν ἁγίῳ Πνεύματι· Πατὴρ γὰρ ἀχρόνως ἐγέννησεν Υἱόν, συναΐδιον καὶ σύνθρονον, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἦν ἐν τῷ Πατρί, σὺν Υἱῷ δοξαζόμενον, μία δύναμις, μία οὐσία, μία Θεότης, ἣν προσκυνοῦντες πάντες λέγομεν· Ἅγιος ὁ Θεός, ὁ τὰ πάντα δημιουργήσας δι’ Υἱοῦ, συνεργίᾳ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, Ἅγιος ἰσχυρός, δι’ οὗ τὸν Πατέρα ἐγνώκαμεν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον ἐπεδήμησεν ἐν κόσμῳ, Ἅγιος ἀθάνατος, τὸ Παράκλητον Πνεῦμα, τὸ ἐκ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, καὶ ἐν Υἱῷ ἀναπαυόμενον, Τριὰς ἁγία, δόξα σοι».(Δοξαστικό Εσπερινού)

Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἦν μὲν ἀεί, καὶ ἔστι καὶ ἔσται, οὕτε ἀρξάμενον, οὔτε παυσόμενον, ἀλλ’ ἀεὶ Πατρὶ καὶ Υἱῷ συντεταγμένον, καὶ συναριθμούμενον, ζωή, καὶ ζωοποιοῦν, φῶς, καὶ φωτὸς χορηγόν, αὐτάγαθον, καὶ πηγὴ ἀγαθότητος· δι’ οὗ Πατὴρ γνωρίζεται, καὶ Υἱὸς δοξάζεται, καὶ παρὰ πάντων γινώσκεται, μία δύναμις, μία σύνταξις, μία προσκύνησις, τῆς ἁγίας Τριάδος.(Στιχηρό Αίνων)

 

Η  θεότητα  των  Προσώπων  της  Αγίας  Τριάδος  οµολογείται  και  στο εξαποστειλάριο  του  όρθρου  της  Πεντηκοστής,  στιχηρό  στο  οποίο  το  φως συνδέεται  ξεχωριστά µε  την  κάθε  υπόσταση  της  Αγίας  Τριάδος.  Εδώ ασφαλώς  η  αναφορά  είναι  στο  άκτιστο  φως,  ως  στοιχείο  της  θεότητας, δείχνοντας πως η  αποστολή του Αγίου Πνεύµατος φώτισε τον κόσµο για να γνωριστεί και να τιµάται όπως πρέπει η Οµοούσια Παναγία Τριάδα:

«Φῶς ὁ Πατήρ, φῶς ὁ Λόγος, φῶς καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, ὅπερ ἐν γλώσσαις πυρίναις, τοῖς Ἀποστόλοις ἐπέμφθη, καὶ δι’ αὐτοῦ πᾶς ὁ κόσμος φωταγωγεῖται, Τριάδα σέβειν ἁγίαν.»(Εξαποστειλάριο εορτής)

Β) Η κάθοδος του Αγίου Πνεύµατος και η ίδρυση της Εκκλησίας

 «Η  Πεντηκοστή  δεν  είναι το γεγονός µιας  στιγµής, ενός χρόνου, αλλά είναι τα εγκαίνια της εποχής της Εκκλησίας,  δηλαδή  τα  εγκαίνια  του  καιρού  του  διαρκούς  και  σταθερού εκχυλίσµατος του Αγίου Πνεύµατος πάνω στην κοινότητα».( BOBRINSKOY-Η  κοινωνία  του  Αγίου Πνεύµατος)

Τὴν μεθέορτον πιστοί, καὶ τελευταίαν ἑορτήν, ἑορτάσωμεν φαιδρῶς· αὕτη ἐστὶ Πεντηκοστή, ἐπαγγελίας συμπλήρωσις, καὶ προθεσμίας· ἐν ταύτῃ γὰρ τὸ πῦρ, τοῦ Παρακλήτου εὐθύς, κατέβη ἐπὶ γῆς, ὥσπερ ἐν εἴδει γλωσσῶν, καὶ Μαθητὰς ἐφώτισε, καὶ τούτους οὐρανομύστας ἀνέδειξε. Τὸ φῶς ἐπέστη, τοῦ Παρακλήτου, καὶ τόν κόσμον, ἐφώτισε. (Κάθισμα Όρθρου)

Σε  άµεση  σχέση µε  το  κείµενο  της  Αγίας  Γραφής  και  συγχρόνως µε έµπνευση από αυτό,  η υµνογραφία της Πεντηκοστής αποδίδει σχεδόν µε τις ίδιες λέξεις την επιφοίτηση του Αγίου Πνεύµατος επί τους µαθητές που ήταν στα Ιεροσόλυµα, αποκαλύπτοντάς τους τα µυστήρια του Θεού:

«Παράδοξα σήμερον εἶδον τὰ ἔθνη πάντα ἐν πόλει Δαυΐδ, ὅτε τὸ Πνεῦμα κατῆλθε τὸ ἅγιον ἐν πυρίναις γλώσσαις, καθὼς ὁ θεηγόρος Λουκᾶς ἀπεφθέγξατο. Φησὶ γάρ· Συνηγμένων τῶν Μαθητῶν τοῦ Χριστοῦ, ἐγένετο ἦχος καθάπερ φερομένης βιαίας πνοῆς, καὶ ἐπλήρωσε τὸν οἶκον, οὗ ἦσαν καθήμενοι, καὶ πάντες ἤρξαντο φθέγγεσθαι, ξένοις ῥήμασι, ξένοις δόγμασι, ξένοις διδάγμασι, τῆς ἁγίας Τριάδος».

Όπως ήδη αναφέραµε,  η κάθοδος του Αγίου Πνεύµατος εγκαινιάζει το χρόνο της Εκκλησίας.  Το Άγιο Πνεύµα που κατεβαίνει στον κόσµο, µεταδίδει σ’ αυτούς που Το λαµβάνουν τη χάρη της άφεσης των αµαρτιών για τη σωτηρία  τους,  εκπληρώνοντας  την  επαγγελία  του  Σωτήρος  µε  την  έλευσή Του:

««Λυτήριον κάθαρσιν ἀμπλακημάτων,

Πυρίπνοον δέξασθε Πνεύματος δρόσον,

Ὦ τέκνα φωτόμορφα τῆς Ἐκκλησίας,

Νῦν ἐκ Σιὼν γὰρ ἐξελήλυθε νόμος,

Ἡ γλωσσοπυρσόμορφος Πνεύματος χάρις».

Το Άγιο Πνεύµα που εκπορεύεται από τον Πατέρα και αποστέλλεται από  τον  Υιό,  κατεβαίνει  εκουσίως,  συνεχίζοντας  το  έργο  του  Σωτήρος Χριστού και αποκαλύπτοντάς Τον στους ανθρώπους:

Καθώς περ εὐδόκησεν αὐτεξουσίως,

Ἀδέσποτον κάτεισι Πνεῦμα πατρόθεν,

Σοφίζον ἐν γλώσσεσι τοὺς Ἀποστόλους,

Ἐπισφραγίζον τὸν φερέσβιον Λόγον,

Πατροσθενὲς ξύμμορφον, ὃν Σωτὴρ ἔφη.

Δηλαδή, «το  Άγιο  Πνεύµα  δεν  είναι  κάτι  που εµψυχώνει µία  Εκκλησία  που  ήδη  υπάρχει. […]  Το  Άγιο  Πνεύµα  κάνει  την Εκκλησία να υπάρχει.

Εποµένως, χωρίς το Πνεύµα του Θεού δεν µπορεί  να  υπάρξει  Εκκλησία.  Το  Άγιο  Πνεύµα «ὅλον  συγκροτεῖ  τὸν θεσµὸν  τῆς  Ἐκκλησίας»

«Πάντα χορηγεῖ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, βρύει προφητείας, ἱερέας τελειοῖ, ἀγραμμάτους σοφίαν ἐδίδαξεν, ἁλιεῖς θεολόγους ἀνέδειξεν, ὅλον συγκροτεῖ τὸν θεσμὸν τῆς Ἐκκλησίας.(Στιχηρό Εσπερινού)

 

Γ) Το Άγιο Πνεύµα στη ζωή της Εκκλησίας.

Το Άγιο Πνεύµα είναι παρόν και στην Παλαιά Διαθήκη, αποκαλύπτοντας  στους  ανθρώπους  το  θέληµα  του  Θεού,  όντας  Αυτό  το «λαλῆσαν διά των Προφητών», όπως οµολογούµε στο Σύµβολο της Πίστεως.

Η  Παλαιά  Διαθήκη  έχει µαρτυρίες  και για  το  έργο  του  Αγίου Πνεύµατος στην εποχή της χάριτος. Ο προφήτης Ιωήλ αναφερόµενος σ’ αυτό λέγει:

«Καὶ ἔσται μετὰ ταῦτα, ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα, καὶ προφητεύσουσιν οἱ υἱοὶ ὑμῶν, καὶ αἱ θυγατέρες ὑμῶν, καὶ οἱ πρεσβύτεροι ὑμῶν, ἐνύπνια ἐνυπνιασθήσονται, καὶ οἱ νεανίσκοι ὑμῶν ὁράσεις ὄψονται. Καί γε ἐπὶ τοὺς δούλους μου καὶ ἐπὶ τὰς δούλας μου, ἐν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις, ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου, καὶ προφητεύσουσι, καὶ δώσω τέρατα ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω, καὶ σημεῖα ἐπὶ τῆς γῆς κάτω, αἷμα καὶ πῦρ, καὶ ἀτμίδα καπνοῦ».

Στην Καινή Διαθήκη, στο βιβλίο “Πράξεις των Αποστόλων”, επιλέγεται από τον Θεό η ημέρα της Ιουδαϊκής γιορτής της Πεντηκοστής για την υποσχεθείσα από τον Χριστό κάθοδο του Αγίου Πνεύματος, του «Άλλου Παράκλητου». Ο Παράκλητος αποκάλυψε στους μαθητές του Χριστού ολόκληρη την αλήθεια για το πρόσωπό Του. Δυο βασικές λεπτομέρειες στο κείμενο των Πράξεων είναι ότι: «Όταν έφθασε η ημέρα της Πεντηκοστής, ήταν όλοι μαζί (οι μαθητές) συγκεντρωμένοι με ομοψυχία στο ίδιο μέρος» καθώς επίσης ότι εκείνη την ημέρα, «στην Ιερουσαλήμ βρίσκονταν ευσεβείς Ιουδαίοι από όλα τα μέρη του κόσμου». Ήταν ένα παγκόσμιο και ιστορικό γεγονός, ένα γιορτινό κάλεσμα (μια προσκυνηματική γιορτή θα μπορούσαμε να πούμε) για Ιουδαίους προσήλυτους οποιασδήποτε καταγωγής στην οικουμένη.

Σε αυτήν την γιορτινή ατμόσφαιρα ο Τριαδικός Θεός γέμισε το σπίτι που ήταν συναθροισμένοι οι μαθητές με μια «βίαιη πνοή» και πάνω στους μαθητές διαμοιράσθηκαν «πύρινες γλώσσες», γλώσσες που έμοιαζαν με φωτιά. Το σημείο που σαγήνευσε το πολυεθνικό παρευρισκόμενο πλήθος ήταν ότι «ο καθένας τους άκουγε τους αποστόλους να μιλάνε στη δική του γλώσσα», οδηγώντας τους με απορία στο συμπέρασμα: «όλοι εμείς, είτε ιουδαϊκής καταγωγής είτε προσήλυτοι, τους ακούμε να μιλούν στις γλώσσες μας για τα θαυμαστά έργα του Θεού». Φυσικά δεν έλειψαν και αυτοί που χλεύαζαν και έλεγαν: «Ετούτοι πρέπει να’ ναι πολύ μεθυσμένοι». Πιθανόν αγνοούσαν μέχρι εκείνη την στιγμή ότι η συγκεκριμένη γιορτή, ήταν το πανηγύρι του Παρακλήτου και οι καλεσμένοι στο γλέντι θα μεθούσαν με ένα «άλλο» νέο κρασί, ένα κρασί όμως διαφορετικό από αυτό που συνηθίζουν να μεθάνε οι άνθρωποι.

Σε αυτό το πανηγυρικό μεθύσι το γεγονός των «γλωσσών» αποτελεί και σημείο μια άλλης, νέας πραγματικότητας, της επιστροφής στην ενότητα της ανθρωπότητας, που είχε ολοκληρωτικά διασπαστεί με τη σύγχυση των γλωσσών. Η κάθοδος του Πνεύματος την Πεντηκοστή αντιστρέφει το αποτέλεσμα του πύργου της Βαβέλ. Στην Πεντηκοστή η πολλαπλότητα των γλωσσών δεν καταργήθηκε αλλά έπαψε να είναι η αιτία του χωρισμού όπως προηγουμένως. Ο καθένας μιλούσε στη δική του γλώσσα, αλλά με τη δύναμη του Πνεύματος ο καθένας μπορούσε να καταλάβει τους άλλους.

Γλῶσσαι ποτὲ συνεχύθησαν, διὰ τὴν τόλμαν τῆς πυργοποιΐας, γλῶσσαι δὲ νῦν ἐσοφίσθησαν, διὰ τὴν δόξαν τῆς θεογνωσίας. Ἐκεῖ κατεδίκασε Θεὸς τοὺς ἀσεβεῖς τῷ πταίσματι, ἐνταῦθα ἐφώτισε Χριστὸς τοὺς ἁλιεῖς τῷ Πνεύματι. Τότε κατειργάσθη ἡ ἀφωνία, πρὸς τιμωρίαν, ἄρτι καινουργεῖται ἡ συμφωνία, πρὸς σωτηρίαν τῶν ψυχῶν ἡμῶν.(Β Δοξαστικό Εσπερινού).

Η Εκκλησία του Χριστού δεν έζησε το μυστήριο της Πεντηκοστής μόνο σε μία στιγμή χρόνου κατά το μακάριο εκείνο έτος και την ιστορική εκείνη ημέρα, που “επλήσθησαν” οι μαθητές “Πνεύματος Αγίου”. Αλλά το ζει καθημερινά, διαρκώς, σε κάθε στιγμή χρόνου, από την ημέρα εκείνη την γενέθλιο μέχρι της συντελείας του αιώνος. Γιατί το Πνεύμα το Άγιον ήλθε τότε και έκτοτε μένει και θα μένει εις τον αιώνα στον κόσμο για να συγκροτεί την Εκκλησία. Πνεύμα και Εκκλησία είναι αδιασπάστως ενωμένα. Το Άγιο Πνεύμα είναι η ψυχή, η ζωή, η ύπαρξη της Εκκλησίας, της εν Αγίῳ Πνεύματι καινής ζωής. Σ᾿ αυτό οφείλεται η ενότητα, η αγιότητα, η καθολικότητα της Εκκλησίας. Από αυτό πηγάζουν τα χαρίσματα, οι θεσμοί, η πίστη και η θεολογία της Εκκλησίας. Τη βιαία Του πνοή και την πυρίμορφο δρόσο Του αισθάνεται σε κάθε βήμα, σε κάθε εκδήλωση, σε κάθε κίνησή της. Από αυτό πηγάζουν οι υπερφυσικές ενέργειες των μυστηρίων, που ζωογονούν, που τροφοδοτούν και αγιάζουν το σώμα της.

Θεολογική ανάλυση του τροπαρίου «Δεῦτε λαοί, τὴν τρισυπόστατον Θεότητα προσκυνήσωμεν»(Δοξαστικό του Εσπερινού)

visit counter

Δεῦτε λαοί, τὴν τρισυπόστατον Θεότητα προσκυνήσωμεν, Υἱὸν ἐν τῷ Πατρί, σὺν ἁγίῳ Πνεύματι· Πατὴρ γὰρ ἀχρόνως ἐγέννησεν Υἱόν, συναΐδιον καὶ σύνθρονον, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἦν ἐν τῷ Πατρί, σὺν Υἱῷ δοξαζόμενον, μία δύναμις, μία οὐσία, μία Θεότης, ἣν προσκυνοῦντες πάντες λέγομεν· Ἅγιος ὁ Θεός, ὁ τὰ πάντα δημιουργήσας δι' Υἱοῦ, συνεργίᾳ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, Ἅγιος ἰσχυρός, δι' οὗ τὸν Πατέρα ἐγνώκαμεν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον ἐπεδήμησεν ἐν κόσμῳ, Ἅγιος ἀθάνατος, τὸ Παράκλητον Πνεῦμα, τὸ ἐκ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, καὶ ἐν Υἱῷ ἀναπαυόμενον, Τριὰς ἁγία, δόξα σοι.

Το τροπάριο «Δεῦτε λαοί, τὴν τρισυπόστατον Θεότητα προσκυνήσωμεν» αποτελεί ένα πυκνότατο δογματικό και λειτουργικό κείμενο της ορθόδοξης υμνογραφίας. Δημοσιεύεται σε λειτουργική συνάφεια ως Δοξαστικό του Εσπερινού της Πεντηκοστής, με ένδειξη «Δόξα… Καὶ νῦν… Ἦχος πλ. δ’», και το κείμενο που παρατίθεται στη σχετική εκκλησιαστική ανάρτηση ταυτίζεται ουσιαστικά με το κείμενο του ερωτήματος.1 Η θέση του μέσα στην εορτή της Πεντηκοστής δεν είναι τυχαία. Η Πεντηκοστή, ως φανέρωση της καθόδου του Αγίου Πνεύματος και ως ολοκλήρωση της πασχάλιας οικονομίας, προσφέρει το κατεξοχήν λειτουργικό πλαίσιο για την ομολογία του ενός Θεού ως Αγίας Τριάδος.

Το τροπάριο δεν παρουσιάζει την τριαδολογία ως αφηρημένη θεωρητική διδασκαλία. Αρχίζει με πρόσκληση: «Δεῦτε λαοί». Η θεολογία εδώ γίνεται εκκλησιαστικό γεγονός. Ο λαός καλείται όχι απλώς να κατανοήσει, αλλά να προσκυνήσει. Η Ορθόδοξη Εκκλησία γνωρίζει τον Θεό μέσα από τη λατρεία, τη δοξολογία και τη θεία αποκάλυψη. Γι’ αυτό το τροπάριο συνδέει την ομολογία της «μίας οὐσίας» και της «τρισυποστάτου Θεότητος» με την κοινή εκφώνηση: «Τριὰς ἁγία, δόξα σοι».

 

«Δεῦτε λαοί, τὴν τρισυπόστατον Θεότητα προσκυνήσωμεν… μία δύναμις, μία οὐσία, μία Θεότης… Τριὰς ἁγία, δόξα σοι.» — Δοξαστικό Εσπερινού Πεντηκοστής

 

2. Κεντρική δογματική ιδέα: ένας Θεός σε τρεις υποστάσεις

Ο θεμέλιος άξονας του τροπαρίου είναι η ορθόδοξη πίστη ότι ο Θεός είναι μία Θεότητα και συγχρόνως τρία Πρόσωπα, δηλαδή Πατήρ, Υιός και Άγιον Πνεύμα. Η έκφραση «τρισυπόστατον Θεότητα» δεν σημαίνει τρεις θεούς, αλλά τον έναν Θεό που υπάρχει προσωπικώς ως τρεις υποστάσεις. Η λέξη «ὑπόστασις», στη μεταγενέστερη πατερική χρήση, δηλώνει το συγκεκριμένο Πρόσωπο, ενώ η «οὐσία» δηλώνει το κοινό θεϊκό είναι. Έτσι, η ομολογία «μία οὐσία» αποκλείει τον τριθεϊσμό, ενώ η ομολογία «τρισυπόστατος» αποκλείει τον σαβελλιανισμό ή κάθε μορφή συγχύσεως των Προσώπων.

Η πατερική παράδοση, όπως εκφράζεται χαρακτηριστικά από τον άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό, επιμένει ότι η Εκκλησία δεν κάνει λόγο για τρεις θεούς, αλλά για «ένα Θεό, την Αγία Τριάδα». Ο Δαμασκηνός τονίζει ότι ο Υιός και το Πνεύμα αναφέρονται σε ένα αίτιο, τον Πατέρα, χωρίς να συγχωνεύονται και χωρίς να διαιρούνται, αλλά με αλληλοπεριχώρηση χωρίς ανάμειξη. Αυτή ακριβώς η θεολογική ισορροπία διατυπώνεται ποιητικά στο τροπάριο με τις φράσεις «μία δύναμις, μία οὐσία, μία Θεότης».

Η φράση «τρισυπόστατον Θεότητα» υποδηλώνει ότι ο ένας Θεός υπάρχει ως Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα, αποκλείοντας την απρόσωπη ή μονοπρόσωπη θεότητα. Η αναφορά σε «μία δύναμη» υπογραμμίζει ότι η θεία ενέργεια και ισχύς είναι κοινή στην Τριάδα, αποκλείοντας κάθε διαβάθμιση θεότητας. Τέλος, η ομολογία της «μίας ουσίας» και της «μίας Θεότητας» διασφαλίζει ότι τα τρία Πρόσωπα έχουν το ίδιο άκτιστο θεϊκό είναι και ότι η λατρεία απευθύνεται στον έναν Τριαδικό Θεό, αποφεύγοντας τον τριθεϊσμό.

 

3. Ο Πατήρ ως πηγή και αίτιο της θεότητος

Το τροπάριο λέγει: «Πατὴρ γὰρ ἀχρόνως ἐγέννησεν Υἱόν». Η φράση αυτή εκφράζει την ορθόδοξη διδασκαλία περί της αχρόνου γεννήσεως του Υιού από τον Πατέρα. Ο Πατήρ δεν γεννά τον Υιό μέσα στον χρόνο, ούτε ως πράξη μεταγενέστερη, ούτε ως δημιουργική ενέργεια. Η γέννηση είναι προαιώνια, άχρονη και ανερμήνευτη κατά την ουσία της. Ο Υιός δεν είναι κτίσμα, δεν αρχίζει να υπάρχει, δεν υπολείπεται της θεότητας του Πατρός.

 

Η λέξη «ἀχρόνως» είναι κρίσιμη. Δηλώνει ότι οι ενδοτριαδικές σχέσεις δεν ανήκουν στη σφαίρα του χρόνου και της κτίσεως. Ο χρόνος είναι δημιούργημα του Θεού· συνεπώς ο Υιός, ως συναΐδιος του Πατρός, δεν μπορεί να τοποθετηθεί χρονικά μετά τον Πατέρα. Η βιβλική βάση αυτής της θεολογίας διακρίνεται ήδη στην ιωάννεια ομολογία: «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος», όπου ο Λόγος δεν «έγινε», αλλά «ήταν».

 

Ο Πατήρ, στην ορθόδοξη τριαδολογία, είναι η μοναρχία ή το ένα προσωπικό αίτιο της Θεότητος. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Πατήρ είναι ανώτερος κατά την ουσία από τον Υιό και το Πνεύμα. Σημαίνει ότι είναι η προσωπική αρχή: ο Υιός γεννάται από τον Πατέρα και το Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα. Ο Δαμασκηνός διακρίνει με σαφήνεια ότι ο Πατήρ είναι άναρχος ως αναίτιος, ο Υιός προέρχεται από τον Πατέρα διά γεννήσεως, και το Άγιο Πνεύμα προέρχεται από τον Πατέρα διά εκπορεύσεως.

 

4. Ο Υιός: συναΐδιος, σύνθρονος και φανερωτής του Πατρός

Το τροπάριο χαρακτηρίζει τον Υιό «συναΐδιον καὶ σύνθρονον». Οι δύο όροι έχουν μεγάλο θεολογικό βάρος. «Συναΐδιος» σημαίνει ότι ο Υιός υπάρχει αιωνίως μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα. «Σύνθρονος» σημαίνει ότι μετέχει της ίδιας θείας δόξας, βασιλείας και τιμής. Έτσι, η υμνογραφία μεταφέρει στη λατρεία το δόγμα της Νικαίας: ο Υιός είναι αληθινός Θεός και όχι ανώτερο κτίσμα.

 

Η φράση «Υἱὸν ἐν τῷ Πατρί, σὺν ἁγίῳ Πνεύματι» δηλώνει όχι απλώς σχέση καταγωγής, αλλά και αχώριστη κοινωνία. Ο Υιός δεν είναι έξω από τον Πατέρα, ούτε το Πνεύμα έξω από τον Υιό και τον Πατέρα. Η Τριάδα δεν είναι τρία απομονωμένα κέντρα υπάρξεως. Είναι κοινωνία Προσώπων με κοινή ουσία, κοινή δόξα και κοινή ενέργεια. Η πατερική έννοια της αλληλοπεριχώρησης εκφράζει ακριβώς αυτήν την αχώριστη ενότητα χωρίς σύγχυση.2

 

Το τροπάριο προσθέτει: «Ἅγιος ἰσχυρός, δι’ οὗ τὸν Πατέρα ἐγνώκαμεν». Ο Υιός είναι εκείνος διά του οποίου γνωρίζουμε τον Πατέρα. Η θεογνωσία είναι χριστοκεντρική, διότι ο Υιός είναι ο ενανθρωπήσας Λόγος και η τέλεια εικόνα του Πατρός. Η φράση αυτή αντιστοιχεί στην ευαγγελική διδασκαλία ότι κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα παρά διά του Υιού και ότι η γνώση του Υιού φανερώνει τον Πατέρα.

 

5. Το Άγιο Πνεύμα: Παράκλητος, εκπορευόμενο εκ Πατρός και αναπαυόμενο εν Υιώ

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η πνευματολογική διάσταση του τροπαρίου. Το Άγιο Πνεύμα δεν αναφέρεται ως απλή δύναμη ή ενέργεια, αλλά ως προσωπική υπόσταση της Αγίας Τριάδος. Το κείμενο λέγει: «Πνεῦμα ἅγιον ἦν ἐν τῷ Πατρί, σὺν Υἱῷ δοξαζόμενον». Εδώ ομολογείται η αιώνια ύπαρξη και η συνδοξασία του Πνεύματος με τον Πατέρα και τον Υιό.

 

Η κορύφωση βρίσκεται στη φράση: «τὸ Παράκλητον Πνεῦμα, τὸ ἐκ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, καὶ ἐν Υἱῷ ἀναπαυόμενον». Η διατύπωση παραπέμπει άμεσα στο Ιωάν. 15:26, όπου ο Χριστός λέγει ότι το Πνεύμα της αληθείας «παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται».  Η ορθόδοξη θεολογία διακρίνει την αιώνια εκπόρευση του Πνεύματος από τον Πατέρα από την οικονομική αποστολή ή φανέρωσή του στον κόσμο διά του Υιού. Γι’ αυτό ο Δαμασκηνός σημειώνει ότι δεν λέμε πως το Πνεύμα προέρχεται από τον Υιό, αλλά ότι φανερώθηκε και μεταδόθηκε με τον Υιό.

 

Η έκφραση «ἐν Υἱῷ ἀναπαυόμενον» δεν σημαίνει ότι ο Υιός είναι δεύτερο αίτιο της υπάρξεως του Πνεύματος. Δηλώνει τη βαθιά ενδοτριαδική σχέση και την οικονομική φανέρωση του Πνεύματος μέσω του Χριστού. Στην Πεντηκοστή το Πνεύμα «ἐπεδήμησεν ἐν κόσμῳ», δηλαδή ήλθε και κατοίκησε φανερά στην Εκκλησία, όχι ως ξένη δύναμη, αλλά ως ο Παράκλητος που συγκροτεί το σώμα του Χριστού.

 

6. Δημιουργία και οικονομία: «δι’ Υἱοῦ, συνεργίᾳ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος»

Το τροπάριο αποδίδει τη δημιουργία στον Θεό με σαφώς τριαδικό τρόπο: «Ἅγιος ὁ Θεός, ὁ τὰ πάντα δημιουργήσας δι’ Υἱοῦ, συνεργίᾳ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος». Η φράση αυτή εκφράζει την κοινή ενέργεια της Αγίας Τριάδος στην οικονομία της δημιουργίας. Ο Πατήρ δημιουργεί διά του Υιού και εν Αγίω Πνεύματι. Η δημιουργία δεν είναι έργο ενός Προσώπου απομονωμένου από τα άλλα, αλλά ενιαία θεία ενέργεια του ενός Θεού.

 

Η βιβλική βάση είναι ισχυρή. Στην Παλαιά Διαθήκη το Πνεύμα Θεού φέρεται πάνω από τα ύδατα κατά τη δημιουργία. Στην Καινή Διαθήκη ο Λόγος παρουσιάζεται ως εκείνος διά του οποίου «πάντα ἐγένετο». Το τροπάριο ενώνει αυτές τις βιβλικές γραμμές σε μία λειτουργική ομολογία: ο κόσμος είναι καρπός της θείας αγαθότητας, της λογικής δημιουργικής ενέργειας του Υιού και της ζωοποιού συνεργίας του Αγίου Πνεύματος.

 

Η λέξη «συνεργία» δεν πρέπει να εννοηθεί σαν να υπάρχουν τρεις χωριστές ενέργειες που απλώς συνεργάζονται εξωτερικά. Στην ορθόδοξη θεολογία η θεία ενέργεια είναι μία, επειδή η ουσία και η θέληση της Τριάδος είναι μία. Η διάκριση των Προσώπων δεν διασπά την ενέργεια, ενώ η ενότητα της ενέργειας δεν καταργεί τη διάκριση των Προσώπων.

 

7. Το Τρισάγιο ως τριαδολογική δοξολογία

Το τροπάριο ερμηνεύει τριαδολογικά το Τρισάγιο: «Ἅγιος ὁ Θεός… Ἅγιος ἰσχυρός… Ἅγιος ἀθάνατος…». Η υμνογραφική κίνηση είναι αξιοπρόσεκτη. Δεν παραθέτει απλώς το Τρισάγιο, αλλά το αναπτύσσει ως δοξολογία του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Η τελική προσφώνηση «Τριὰς ἁγία, δόξα σοι» δείχνει ότι το τριπλό «Ἅγιος» δεν καταλήγει σε τρεις θεότητες, αλλά σε μία Αγία Τριάδα.

 

Στην ανάπτυξη του «Άγιος ο Θεός», το τροπάριο εστιάζει στη δημιουργική ενέργεια της Τριάδος, όπου ο Πατήρ δημιουργεί διά του Υιού με τη συνεργία του Πνεύματος. Στο «Άγιος Ισχυρός», τονίζεται η σωτηριολογική φανέρωση του Θεού, καθώς διά του Υιού γνωρίζουμε τον Πατέρα και το Πνεύμα επιδημεί στον κόσμο. Στο «Άγιος Αθάνατος», αναδεικνύεται η πνευματολογία της Πεντηκοστής με την αναφορά στον Παράκλητο που εκπορεύεται από τον Πατέρα και αναπαύεται στον Υιό. Όλα αυτά καταλήγουν στη συνολική δοξολογία της Αγίας Τριάδος, αναδεικνύοντας την ενότητα λατρείας και πίστεως.

 

Αυτή η τριαδολογική ανάγνωση είναι ιδιαίτερα κατάλληλη για την Πεντηκοστή. Η κάθοδος του Αγίου Πνεύματος δεν απομονώνει το Πνεύμα από τον Πατέρα και τον Υιό. Αντιθέτως, φανερώνει την πληρότητα της Τριάδος μέσα στην ιστορία της σωτηρίας. Ο Πατήρ αποστέλλει, ο Υιός φανερώνει και το Πνεύμα κατοικεί στην Εκκλησία.

 

8. Αντιαιρετική σημασία του τροπαρίου

Το τροπάριο έχει έντονη αντιαιρετική δυναμική, έστω και αν δεν κατονομάζει αιρέσεις. Η φράση «μία οὐσία» αντιτίθεται στον αρειανισμό, διότι ο Υιός δεν είναι κτίσμα ούτε κατώτερος από τον Πατέρα. Η φράση «συναΐδιον καὶ σύνθρονον» επίσης υπερασπίζεται την πλήρη θεότητα του Υιού. Η αναφορά στο Πνεύμα ως «σὺν Υἱῷ δοξαζόμενον» αντιτίθεται σε κάθε πνευματομαχική αντίληψη που θα υποβίβαζε το Άγιο Πνεύμα σε κτιστή δύναμη.

 

Παράλληλα, το τροπάριο αποφεύγει τη σύγχυση των Προσώπων. Ο Πατήρ γεννά, ο Υιός γεννάται, το Πνεύμα εκπορεύεται. Η διάκριση των υποστατικών ιδιωμάτων είναι σαφής. Έτσι αποκλείεται και ο σαβελλιανισμός, δηλαδή η ιδέα ότι Πατήρ, Υιός και Πνεύμα είναι απλώς τρεις τρόποι εμφανίσεως ενός μονοπρόσωπου Θεού. Η ορθόδοξη τριαδολογία βρίσκεται ακριβώς στο σημείο όπου η ενότητα δεν γίνεται σύγχυση και η διάκριση δεν γίνεται διαίρεση.

 

Η πατερική παράδοση υπογραμμίζει ότι η διατύπωση των δογμάτων εξελίχθηκε ιστορικά, ιδίως πριν από την οριστική ορολογική αποκρυστάλλωση των Οικουμενικών Συνόδων. Η πρώιμη χρήση του όρου «Τριάς» αποδίδεται ήδη στον Θεόφιλο Αντιοχείας στο έργο «Προς Αυτόλυκον», όπου γίνεται λόγος για τύπους της Τριάδος.3 Αυτή η ιστορική παρατήρηση δείχνει ότι το τροπάριο δεν εισάγει νεωτερισμό, αλλά συμπυκνώνει τη βιωμένη και συνοδικά διατυπωμένη πίστη της Εκκλησίας.

 

9. Πνευματική και εκκλησιολογική σημασία

Το τροπάριο είναι ταυτόχρονα δογματικό και προσευχητικό. Η πρόσκληση «Δεῦτε λαοί» φανερώνει ότι η θεολογία της Τριάδος δεν ανήκει μόνο στους ειδικούς θεολόγους, αλλά σε ολόκληρο το εκκλησιαστικό σώμα. Ο λαός καλείται να προσκυνήσει την Τριάδα, δηλαδή να εισέλθει σε σχέση δοξολογίας, υπακοής και κοινωνίας με τον Θεό.

 

Η Πεντηκοστή αποτελεί την ημέρα κατά την οποία η Εκκλησία φανερώνεται ως κοινότητα του Αγίου Πνεύματος. Όμως το Πνεύμα δεν συγκροτεί μια αυτόνομη πνευματικότητα αποκομμένη από τον Χριστό ή από τον Πατέρα. Είναι το Πνεύμα του Πατρός, το Πνεύμα που αναπαύεται στον Υιό, το Πνεύμα που φανερώνει τον Χριστό και οδηγεί προς τον Πατέρα. Έτσι, η εκκλησιαστική ζωή είναι εκ φύσεως τριαδική: προσευχή προς τον Πατέρα, διά του Υιού, εν Αγίω Πνεύματι.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

•         Ιερά Μητρόπολη Μόρφου, «Θρασύβουλος Στανίτσας: Δεύτε λαοί (Δοξαστικό Εσπερινού Πεντηκοστής)», Διαθέσιμο στο: https://immorfou.org.cy/

•         Πεντηκοστάριον Χαρμόσυνον, Εκδόσεις Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος (Λειτουργικό κείμενο Εσπερινού Πεντηκοστής).

•         Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Έκδοσις ακριβής της Ορθοδόξου Πίστεως (Απόδοση στη νέα ελληνική: Αρχιμανδρίτης Δωρόθεος Πάπαρης), Δημοσιευμένο στην πύλη «Πεμπτουσία». Διαθέσιμο στο: https://www.pemptousia.gr/

•         Θεόφιλος Αντιοχείας, Προς Αυτόλυκον (Βιβλίο Β΄, 15), Πρώτη χρήση του όρου «Τριάς» στη χριστιανική γραμματεία. Τεκμηρίωση μέσω Ορθόδοξης Ομάδας Δογματικής Έρευνας (ΟΟΔΕ). Διαθέσιμο στο: https://www.oodegr.com/

 

Η Πεντηκοστή στην Καινή Διαθήκη και στις Αρχαίες Λειτουργικές Πηγές

visit counter

Έρευνα: πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου 

Η Πεντηκοστή στην Καινή Διαθήκη

Είναι αξιοσημείωτο ότι η Καινή Διαθήκη περιέχει περιορισμένες άμεσες αναφορές στον όρο «Πεντηκοστή». Πέραν της λεπτομερούς περιγραφής της καθόδου του Αγίου Πνεύματος στο δεύτερο κεφάλαιο των Πράξεων των Αποστόλων, ο όρος εμφανίζεται μόνο δύο ακόμη φορές. Συγκεκριμένα, στις Πράξεις 20:16 αναφέρεται η επιθυμία του Αποστόλου Παύλου να βρίσκεται στην Ιερουσαλήμ την ημέρα της Πεντηκοστής, ενώ στην Α’ Επιστολή προς Κορινθίους 16:8, ο Παύλος δηλώνει την πρόθεσή του να παραμείνει στην Έφεσο μέχρι την εορτή της Πεντηκοστής.

Στην περιγραφή του γεγονότος της Πεντηκοστής που κάνει ο Ευαγγελιστής Λουκάς, θέλει να δείξει τον δεσμό που υπάρχει μεταξύ της ιουδαϊκής και της χριστιανικής Πεντηκοστής. Η Πεντηκοστή, κατά τη γνώμη του, είναι η εκπλήρωση της επαγγελίας του Θεού στον Δαυίδ:

«Και όταν συμπληρωθούν οι ημέρες σου και κοιμηθείς μαζί με τους πατέρες σου, θα αναστήσω το σπέρμα σου μετά από εσένα, το οποίο θα προέρχεται από την κοιλιά σου, και θα ετοιμάσω τη βασιλεία του. Αυτός θα οικοδομήσει για μένα οίκο στο όνομά μου, και θα στερεώσω τον θρόνο του για πάντα. Εγώ θα είμαι σε αυτόν πατέρας, και αυτός θα είναι σε μένα υιός. Και αν διαπράξει αδικία, θα τον ελέγξω με ράβδο ανδρών και με πληγές υιών ανθρώπων. Όμως το έλεός μου δεν θα το αποσύρω από αυτόν, όπως το απέσυρα από εκείνους που το απέσυρα από μπροστά μου. Και θα στερεωθεί ο οίκος του και η βασιλεία του για πάντα ενώπιόν μου. Και ο θρόνος του θα είναι στερεωμένος για πάντα.» (Β’ Βασ. 7, 12-16)

 

Η φαινομενική αυτή έλλειψη αναφορών εξηγείται από το γεγονός ότι η Καινή Διαθήκη εστιάζει πρωτίστως στη δράση και τη διδασκαλία του Ιησού Χριστού, με τα Ευαγγέλια να ολοκληρώνονται με την Ανάσταση, τις μεταναστατικές εμφανίσεις και την Ανάληψή Του. Οι πληροφορίες για την πρώιμη ζωή της Εκκλησίας, συμπεριλαμβανομένης της Πεντηκοστής, παρέχονται κυρίως από άλλα βιβλία της Καινής Διαθήκης, με το βιβλίο των Πράξεων να κατέχει κεντρική θέση. Το βιβλίο αυτό κυριαρχείται από την ενέργεια και τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος, περιγράφοντας την Ανάληψη του Κυρίου και την εντολή προς τους μαθητές να περιμένουν την επαγγελία του Πατρός στην Ιερουσαλήμ (Πράξεις 1:4-5).

 

Το γεγονός της καθόδου του Αγίου Πνεύματος σηματοδοτεί την ίδρυση της Εκκλησίας και την έναρξη μιας νέας περιόδου της Θείας Οικονομίας, κατά την οποία το Άγιο Πνεύμα συνεχίζει το έργο του Χριστού για τη σωτηρία του κόσμου. Η Καινή Διαθήκη παρουσιάζει αυτό το γεγονός με όλο του το μεγαλείο στις Πράξεις 2:1-11, περικοπή που αναγιγνώσκεται στη Θεία Λειτουργία της Κυριακής της Πεντηκοστής.

 

Η Περικοπή των Πράξεων 2:1-11

Η περικοπή αυτή διακρίνεται σε δύο μέρη:

 

•         Πράξεις 2:1-4: Περιγράφεται η επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος πενήντα ημέρες μετά το Πάσχα, εκπληρώνοντας την υπόσχεση του Κυρίου. Η κάθοδος έγινε με ιδιαίτερο τρόπο, με «ήχον ωσπέρ φερομένης πνοής βιαίας» και την εμφάνιση «διαμεριζομένων γλωσσών ωσεί πυρός» που κάθισαν στον καθένα από τους μαθητές. Πολλοί θεολόγοι θεωρούν αυτό το γεγονός ως το βάπτισμα των Αποστόλων και την επίσημη καθιέρωσή τους ως κηρύκων του Ευαγγελίου και οικονόμων των ιερών μυστηρίων.

•         Πράξεις 2:5-11: Αναφέρεται στη «συναγωγή της Διασποράς» στην Ιερουσαλήμ, όπου Ιουδαίοι από «παντός έθνους των υπό τον ουρανόν» ήταν παρόντες για την εορτή. Αυτοί οι μάρτυρες θαύμασαν ακούγοντας τους Αποστόλους να ομιλούν στις δικές τους γλώσσες, γεγονός που υπογραμμίζει τον οικουμενικό χαρακτήρα της νέας πίστης.

 

Η Πεντηκοστή στις Αρχαίες Λειτουργικές Πηγές

Η Πεντηκοστή, μαζί με την Κυριακή και το Πάσχα, συγκαταλέγεται στις αρχαιότερες χριστιανικές εορτές, γεγονός που επιβεβαιώνεται από τις μαρτυρίες των πρώτων χριστιανικών αιώνων. Η σημασία της προκύπτει από την ιδιαίτερη προσοχή που της απέδωσαν οι χριστιανοί διαχρονικά.

 

«Διαταγαί των Αγίων Αποστόλων» (4ος αιώνας)

Στο έργο αυτό, η Πεντηκοστή περιγράφεται ως «εορτή μεγάλη» που λαμβάνει χώρα δέκα ημέρες μετά την Ανάληψη. Αναφέρεται ότι κατά την τρίτη ώρα της ημέρας αυτής, ο Κύριος Ιησούς απέστειλε το Άγιο Πνεύμα, με αποτέλεσμα οι μαθητές να πληρωθούν από την ενέργειά Του και να λαλήσουν σε νέες γλώσσες. Το κείμενο τονίζει επίσης την ανάγκη εορτασμού μιας εβδομάδας μετά την Πεντηκοστή και την απαγόρευση της νηστείας την Κυριακή ή την Πεντηκοστή, καθώς αυτές είναι ημέρες χαράς και όχι πένθους.

 

«Αιθερίας Οδοιπορικόν των Αγίων Τόπων και Σινά» (4ος αιώνας)

Το «Οδοιπορικόν» της Αιθερίας παρέχει μια λεπτομερή περιγραφή της λειτουργικής ζωής στα Ιεροσόλυμα κατά τον 4ο αιώνα. Η Αιθερία περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο οι χριστιανοί εόρταζαν την Πεντηκοστή, συμπεριλαμβανομένων αγρυπνιών, λιτανειών και τελετών σε διάφορους ιερούς τόπους, όπως το Όρος των Ελαιών  και την Εκκλησία της Αναστάσεως, καταλήγοντας στη Σιών. Ο εορτασμός στους τόπους όπου συνέβησαν τα κοσμοσωτήρια γεγονότα επέτρεπε στους πιστούς να βιώσουν και να κατανοήσουν βαθύτερα τις βιβλικές περικοπές.

Οι ιεροί κανόνες της Εκκλησίας αποτελούν επίσης σημαντικές λειτουργικές πηγές, καθώς ρυθμίζουν τη λατρεία και τη χριστιανική συμπεριφορά.

 

Ο 20ος Κανόνας της Α’ Οικουμενικής Συνόδου: Απαγορεύει το γονάτισμα κατά την πασχαλινή περίοδο, συμπεριλαμβανομένης της Πεντηκοστής, λόγω της χαράς της Αναστάσεως και για την επίτευξη λειτουργικής ενότητας σε όλη την Εκκλησία.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ.

 

1.      Βασιλείου ΣΤΟΓΙΑΝΝΟΥ, Η Πεντηκοστή (Πρ. 2, 1-13), στην «Επιστηµονική Επετηρίδα Θεολογικής Σχολής», τόµ. 24, Θεσσαλονίκη 1979, σ. 171.

2.      Αιθερίας Οδοιπορικόν των Αγίων Τόπων και Σινά, έκδ. «Τήνος», Αθήνα 1989.( µετάφρασή του από τον Ιεροµον. Νικόδηµο Μπαρούση)

      3.Η ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΗ ΚΑΙ Ο ΕΟΡΤΑΣΤΙΚΟΣ ΤΗΣ ΚΥΚΛΟΣ (ΙΣΤΟΡΙΚΟ-ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ(Călin-Rareş Raţ-Θεσσαλονίκη 2008

Τα Ψυχοσάββατα και η Μνημόνευση των Κεκοιμημένων

visit counter

Το Σάββατο επιλέχτηκε ως εβδομαδιαία ημέρα της μνημόνευσης των κεκοιμημένων ακόμη από την χριστιανική αρχαιότητα. Αυτή την ημέρα η Εκκλησία ενθυμείται και τιμά τους μάρτυρες, τους ομολογητές, μνημονεύοντας “τους αγίους, ενδόξους και πανευφήμους αποστόλους, του αγίους, ενδόξους και καλλινίκους μάρτυρες, τους οσίους και θεοφόρους πατέρες ημών”, αλλά και τους εν ορθή τη πίστη κεκοιμημένους. Αργότερα με το ίδιο σκεπτικό, δηλαδή ως σημείο σεβασμού προς την ημέρα της ανάπαυσης και γνωστό όντως ότι οι κεκοιμημένοι αναπαύονται σε σχέση με όλα τα επίγεια πράγματα, οι Άγιοι Πατέρες όρισαν το Σάββατο ως ημέρα μνημόνευσης αυτών που ολοκλήρωσαν την επίγεια ζωή τους: “Ἐν Σαββάτῳ δὲ ἀεὶ τὴν τῶν ψυχῶν μνείαν ποιούμεθα, ὅτι τὸ Σάββατον, κατάπαυσιν σημαίνει Ἑβραϊστί καὶ τῶν τεθνεώτων τοίνυν ὡς τῶν βιωτικών καὶ τῶν λοιπών ἁπάντων καταπαυσαμένων κἂν τῇ καταπαυσίμῳ τῶν ἡμερῶν, τὰς ὑπὲρ αὐτῶν δεήσεις ποιούμεθα, ὃ δὴ καὶ ἐπὶ πᾶν κεκράτηται γίνεσθαι Σάββατον”.

Παρότι κάθε Σάββατο τελούνται ακολουθίες για τους κεκοιμημένους, η Εκκλησία κανόνισε ειδικές ημέρες του εκκλησιαστικού έτους στις οποίες τελείται ειδικά η μνημόνευση των απ' αιώνος κεκοιμημένων και τις τοποθέτησε στο πλαίσιο του κινητού λειτουργικού κύκλου. Αυτές οι ημέρες είναι το Ψυχοσάββατο της Απόκρεω, την περίοδο του Τριωδίου, και το Ψυχοσάββατο της Πεντηκοστής, την περίοδο του Πεντηκοσταρίου, έχοντας τα δύο Σάββατα ένα στενό δεσμό μεταξύ τους. Σχετικά με το Ψυχοσάββατο της Απόκρεω, ο χριστιανός “προτού να ταυτιστεί με τον Αδάμ, ώστε να παρασύρει στην κίνηση της μεταπτώσεώς του ολόκληρη την ανθρώπινη φύση, πρέπει να προενεργεί αυτή τη διάβαση από την υπόσταση στη φύση διά “της λειτουργικής μνήμης”, συνοψίζοντας, σε μία ημέρα, το αμέτρητο πλήθος των πιστών που με την ύπαρξή τους έχουν σημαδέψει την πορεία του χρόνου”.

Όσον αφορά το Ψυχοσάββατο της Πεντηκοστής, τοποθετημένο πριν την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος, μας κάνει να συνειδητοποιήσουμε ότι όλοι είμαστε σεσωσμένοι διά της θυσίας του Χριστού. Και τούτο γιατί γεννηθήκαμε εν Χριστώ μέσω του Βαπτίσματος και ενδυναμωθήκαμε στην εν Χριστώ ζωή διά των άλλων Ιερών Μυστηρίων της Εκκλησίας. Όλοι μαζί, λοιπόν, ζώντες και κεκοιμημένοι είμαστε μέλη της Εκκλησίας, διά της κοινωνίας με το Θεό, και όλοι δικαιούμαστε να λάβουμε την Πεντηκοστή το περίσσευμα των δώρων του Αγίου Πνεύματος. Συνεχίζοντας τη σκέψη μας πάνω σ' αυτή την ιδέα λέμε ότι αυτή η ημέρα θυμίζει σε μας που ζούμε ακόμα στη γη και την υποχρέωση που έχουμε, να προσευχόμαστε ο ένας για τον άλλον, όπως συμβουλεύει και ο Απόστολος Ιάκωβος και είναι σαφές ότι με τον όρο “άλλον” εννοούμε τόσο τους ζωντανούς όσο τους κεκοιμημένους, επειδή και αυτοί είναι οι “εν Χριστώ” αδελφοί μας. Μένοντας στη σημασία της ίδιας εορτής, παραθέταμε τη σχετική αναφορά στο Πεντηκοστάριο, όπου, ευθύς εξ' αρχής, πριν να καταγραφούν όπως συνήθως οι τυπικές διατάξεις, αναφέρεται: “Μνήμην ἐπιτελοῦμεν πάντων τῶν ἀπ' αἰῶνος κοιμηθέντων εὐσεβῶς, ἐπ' ἐλπίδι ἀναστάσεως ζωῆς αἰωνίου”.

Η αναγκαιότητα των προσευχών της Εκκλησίας για τους κεκοιμημένους, συνδεδεμένες με αυτή την ημέρα της ευσεβούς ανάμνησης, αιτιολογείται από τους Αγίους Πατέρες με ένα τρόπο εντυπωσιακό: “Ἐπειδή τινες ἄωρον πολλάκις ἐπὶ ξένης ὑπέστησαν θάνατον ἐν θαλάσσῃ τε, καὶ ἀβάτοις ὄρεσι, κρημνοῖς τε καὶ χάσμασι, καὶ λοιμοῖς, καὶ λιμοῖς, καὶ πολέμοις, καὶ ἐμπρησμοῖς, καὶ κρημνοῖς, καὶ ἄλλους παντοίους θανάτους ὑπομεμενηκότες ἴσως δέ, καὶ πένητες ὄντες καὶ ἄποροι, καὶ τῶν νενομισμένων ψαλμῳδιῶν, καὶ μνημοσύνων οὐκ ἔτυχον φιλανθρώπως οἱ θεῖοι Πατέρες κινούμενοι, κοινώς μνείαν τούτων ἁπάντων τὴν καθολικὴν Ἐκκλησίαν ποιεῖσθαι ἐθέσπισαν, ἀπὸ τῶν ἱερῶν Ἀποστόλων διαδεξάμενοι, ἵνα καὶ οἱ μὴ τῶν νενομισμένων ἀνὰ μέρος, διά τινος συμβάματος τετυχηκότες, τῇ νῦν κοινῇ μνείᾳ κἀκεῖνοι περιλαμβάνοιντο δεικνῦντες, ὡς καὶ τὰ ὑπὲρ αὐτῶν γινόμενα, μεγάλην αὐτοῖς προξενεῖ τὴν ὠφέλειαν”.

(ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ.«Επειδή πολλοί υπέστησαν συχνά πρόωρο θάνατο σε ξένη χώρα, στη θάλασσα, σε δυσπρόσιτα βουνά, σε γκρεμούς και χάσματα, από επιδημίες, από πείνα, από πολέμους, από πυρκαγιές, καθώς και από κάθε είδους άλλους θανάτους, και ίσως, επειδή ήταν φτωχοί και άποροι, δεν αξιώθηκαν τις καθιερωμένες ψαλμωδίες και τα μνημόσυνα, οι θείοι Πατέρες, κινούμενοι από φιλανθρωπία, θέσπισαν να τελεί η καθολική Εκκλησία κοινό μνημόσυνο για όλους αυτούς, παραλαμβάνοντας την παράδοση από τους ιερούς Αποστόλους, ώστε και εκείνοι που δεν έλαβαν τις καθιερωμένες τιμές χωριστά λόγω κάποιου συμβάντος, να περιλαμβάνονται στο παρόν κοινό μνημόσυνο, δείχνοντας έτσι ότι και οι τελετές που γίνονται υπέρ αυτών, τους προσφέρουν μεγάλη ωφέλεια»)

Αν αναρωτιόμαστε γιατί επιλέχτηκε αυτό το Σάββατο, και όχι άλλο, για τη μνημόνευση των απ' αιώνος κεκοιμημένων, η απάντηση είναι η εξής. Το εν λόγω Σάββατο προηγείται την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος. Η μνημόνευσή τους τελείται σε συνδυασμό με την εορτή της ημέρας προκειμένου να απολαμβάνουν και οι κεκοιμημένοι τα δώρα του Αγίου Πνεύματος. Όπως ήδη αναφερθήκαμε το Άγιο Πνεύμα είναι Αυτό που συνεχίζει το σωτηριολογικό έργο του Χριστού και το έργο του Αγίου Πνεύματος δεν περιορίζεται μονάχα στους ζωντανούς, αλλά εκχέεται και στους κεκοιμημένους, καθόσον και αυτοί είναι μέλη της Εκκλησίας του Χριστού. Βέβαια δεν παύουν οι ακολουθίες αυτής της ημέρας να έχουν και ένα πένθιμο και νεκρώσιμο χαρακτήρα όπως συμβαίνει γενικά με όλα τα νεκρώσιμα της λατρείας της Εκκλησίας μας.

πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Ήρωας ή Άγιος;

visit counter

(Με αφορμή την επέτειο της Αλώσεως)


Δύο Αυτοκρατορίες, δύο Ηγέτες και δύο τελείως διαφορετικές ιστορίες.

Τόσο ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος -βασιλιάς της Κωνσταντινούπολης- όσο και ο Δαβίδ Μεγάλος Κομνηνός -βασιλιάς της Τραπεζούντας- βρέθηκαν αντιμέτωποι με τους Τούρκους και έναν άνθρωπο, τον Μωάμεθ τον Β' τον Πορθητή. Τους νίκησε και τους δύο, αλλά το τέλος τους ήταν εντελώς διαφορετικό.

22 Μαΐου 1453
Ο Μωάμεθ μέσω απεσταλμένου του μηνύει στον Κωνσταντίνο:
" ..Τί λέγεις; Βούλει καταλείπειν τήν πόλιν, καί ἀπελθεῖν ἔνθα καί βούλει μετά καί τῶν σῶν ἀρχόντων καί τῶν ὑπαρχόντων αὐτοῖς, καταλιπών τόν δῆμον ἀζήμιον εἶναι καί παρ' ἡμῶν καί παρά σοῦ, ἤ ἀντιστῆναι, καί σύν τῇ ζωή καί τά ὑπάρχοντα ἀπολέσεις, σύ τε καί οἱ μετά σοῦ, ὁ δε δήμος αἰχμαλωτισθείς παρά τῶν Τούρκων διασπαρῶσιν ἐν πάσῃ τῇ γῇ..."
και ο Αυτοκράτωρ απαντά το ιστορικό:
"Το δέ τήν πόλιν σοί δοῦναι οὔτ' ἐμόν ἐστί οὔτ' ἄλλου τῶν κατοικούντων ἐν ταύτῃ· κοινή γάρ γνώμη πᾶντες αὐτοπροαιρέτως ἀποθανοῦμεν καί οὐ φεισόμεθα τῆς ζωῆς ἡμῶν" [1]

("Το να σου παραδώσω την πόλη, δεν είναι δικαίωμα ούτε δικό μου ούτε άλλου από τους κατοικούντες σε αυτή. Γιατί απόφαση όλων μας είναι να πέσουμε, αμυνόμενοι, με τη θέλησή μας και δεν θα λυπηθούμε τη ζωή μας")

Επτά ημέρες αργότερα, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος πέφτει μαχόμενος στην πύλη του Αγίου Ρωμανού.

Έχουν προηγηθεί οι απέλπιδες προσπάθειες να εξασφαλιστεί βοήθεια από τη Δύση, στο πλαίσιο των οποίων ο Αυτοκράτωρ επικύρωσε την απόφαση της Συνόδου της Φλωρεντίας (1439) για Ένωση των Εκκλησιών.
Αυτό αυτομάτως σημαίνει πως ο Κωνσταντίνος ήταν "αιρετικός" και "Ουνίτης" για την εκκλησία με σημερινούς όρους, ασχέτως αν το διοικόν ιερατείο της εποχής δεν τον αποκήρυξε ως τέτοιο.
Αν και πλέον οι περισσότεροι εκπρόσωποι της Εκκλησίας της Ελλάδος, μόνο εγκώμια έχουν να πλέξουν για τον αυτοκράτορα και ακόμη έχουν φιλοτεχνηθεί και κάποιες εικόνες που τον απεικονίζουν ως άγιο-μάρτυρα, ο Κωνσταντίνος δεν έχει ανακηρυχθεί άγιος.
Εκτός του αμαρτήματος της συνεννόησης με τον Πάπα, οι μάρτυρες του χριστιανισμού δεν πεθαίνουν στη μάχη, ακόμη κι όταν είναι στρατιώτες.

 Φορητή εικόνα του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου (20ος αι.)   -   Άγιος (Μέγας) Κωνσταντίνος.Τοιχογραφία από το Πρωτάτο, πρότυπο της προηγούμενης εικόνας

Αύγουστος 1461.
Ο Δαβίδ Μεγάλος Κομνηνός παραδίδει την Τραπεζούντα στον Μωάμεθ, μετά από πολυήμερη πολιορκία κι αφού ηττήθηκαν οι σύμμαχοί του και ναυάγησαν οι εκκλήσεις του για σταυροφορία από τη Δύση.
Το κράτος του Πόντου καταλύεται και υπογράφεται συνθήκη παράδοσης. Σύμφωνα με αυτήν, η πόλη και ο πληθυσμός δε θα πειραχτούν, ενώ ο -πρώην- αυτοκράτορας διατηρεί ακέραια την κινητή περιουσία του και επιπλέον του παραχωρούνται μεγάλες εκτάσης γης και του εξασφαλίζονται υψηλά εισοδήματα για αυτόν και την οικογένειά του. Η γη βρισκόταν στον κάμπο των Σερρών, μεταξύ του οποίου και της Αδριανούπολης μοιραζόταν πλέον το χρόνο του ο Δαβίδ.

Δύο χρόνια αργότερα όμως, στις 26 Μαρτίου του 1463, ο Δαβίδ Μέγας Κομνηνός και οι άρρενες απόγονοι του αυτοκρατορικού οίκου της Τραπεζούντας, συνελήφθησαν και μεταφέρθηκαν στην Κωνσταντινούπολη όπου περιορίστηκαν, στο Επταπύργιο. 
Εκτελέστηκαν την 1η Νοεμβρίου 1463, κατηγορούμενοι για συνωμοσία εναντίον του Σουλτάνου.
Τα σώματά τους, ύστερα από διαταγή του Μωάμεθ Β', πετάχτηκαν έξω από τα τείχη της Κωνσταντινούπολης. Στη συνέχεια περισυνελέγησαν και ενταφιάστηκαν κρυφά από την Ελένη Καντακουζηνή Μεγάλη Κομνηνή, η οποία ήταν παρούσα στις εκτελέσεις του συζύγου της και των παιδιών της. Ο Γεώργιος Μέγας Κομνηνός, γιος του Δαβίδ, δεν εκτελέστηκε τη μέρα εκείνη λόγω του νεαρού της ηλικίας του, όμως ακολούθησε τη μοίρα των δικών του αργότερα.

Αφορμή για να προχωρήσει ο σουλτάνος στην εξόντωση του έκπτωτου Μεγάλου Κομνηνού στάθηκε η αλληλογραφία του με τη Θεοδώρα Μεγάλη Κομνηνή, στην οποία η Θεοδώρα εξέφραζε την επιθυμία της να σταλεί στη Μεσοποταμία κάποιος από τους γιους του Δαβίδ ή ο Αλέξιος Ε' Μέγας Κομνηνός. Οι επιστολές τέθηκαν υπόψιν του σουλτάνου, ενισχύοντας τις υπόνοιές του για μυστικές συνεννοήσεις ανάμεσα στον Δαβίδ και τη Θεοδώρα, με σκοπό την οργάνωση εκστρατείας εναντίον των Οθωμανών. [2]

Σύμφωνα με μία παράδοση όμως, ο Δαβίδ και οι γιοί του εκτελέστηκαν γιατί αρνήθηκαν να ασπασθούν το Ισλάμ. Σε αυτήν την παράδοση ακριβώς (μαζί με ενδεχομένως "εθνικούς" λόγους "δικαίωσης" του ποντιακού ελληνισμού για κάποιους..)  στηρίχθηκε και η πρόσφατη Αγιοποίηση του Δαβίδ Κομνηνού:
2 Αυγούστου 2013:
 "Μετά από σχετική εισήγηση του Σεβ. Μητροπολίτου Δράμας κ. Παύλου προς τη Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος και εν συνεχεία στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, πραγματοποιήθηκε η επίσημη Αγιοκατάταξη στο αγιολόγιο της Ορθοδόξου Εκκλησία του τελευταίου Αυτοκράτορος της Τραπεζούντος Δαβίδ του Μεγάλου Κομνηνού."

Σύγχρονη εικόνα που απεικονίζει τον Δαβίδ Μεγάλο Κομνηνό, τους 3 γιους και το ανιψιό του, ως Αγίους

Η αμφιλεγόμενη αυτή παράδοση δεν υποστηρίζεται από τις σύγχρονες πηγές της Αλώσεως. Η μόνη σχετική αναφορά βρίσκεται σε σημειώσεις Ευαγγελισταρίου από τη Μονή Θεοτόκου της Χάλκης όπου αναφέρεται "Κατά τήν 26ην τοῦ μηνός Μαρτίου τῆς ΙΑ΄ Ἰνδικτιῶνος τοῦ 1463 ἔτους, ἡμέρα Σαββάτω, πικροτάτη, ὥρα γ΄ ἐκρατήθη ὁ Ἅγιος ἡμῶν Αὐθέντης καί Βασιλεύς Τραπεζοῦντος κύριος Δαβίδ ὁ Μέγας Κομνηνός ἐν Ἀνδριανουπόλει καθειρχθείς σύν ἁλύσεσι ἐν τῷ Πύργῳ . Ἐν δέ τῇ πρώτῃ Νοεμβρίου, ἡμέρα Κυριακή καί ὥρα τετάρτη τῆς νυκτός ἐτελειώθη τῷ ξίφει ὁ αὐτός σύν ἅμα τοῖς τρισίν αὐτοῦ υἱοῖς καί τῷ ἀνεψιῷ, τῷ 1463 ἰνδικτιῶνος ΙΒ΄ ἐν Κωνσταντινουπόλει" .
Η συναξαριακή σημείωση ίσως υπονοεί μαρτυρικό θάνατο, αλλά δεν υπάρχει σαφής αναφορά για άρνηση προσχώρησης στο Ισλαμ, η δε αξιοπιστία της ανώνυμης και μεταγενέστερης πηγής είναι περιορισμένη.
Ακόμη, το γεγονός πως επί 2 έτη δεν υπήρξε πίεση για εξισλαμισμό, αν και άλλα μέλη της οικογένειας είχαν προσχωρήσει στο Ισλάμ, μας οδηγεί στο συμπέρασμα πως οι λόγοι της εκτέλεσης ήταν άλλοι.

Ήρωας ή Άγιος λοιπόν; Γενναίος ή δειλός; Πατριώτης ή προδότης; 
Τα μεγάλα γεγονότα οδηγούν σε μεγάλα διλήμματα κι αυτά με τη σειρά τους σε μεγάλες αποφάσεις. Διαχρονικά.


ΠΗΓΕΣ:
1. Δούκας, εκδ. Βόννης, σελ. 279-280. Παρά Ν. Β. Τωμαδάκη, Δούκα-Κριτοβούλου-Σφραντζή-Χαλκοκονδύλη, Περί αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως, ’Αθηναι 1953, σελ. 60.
2.Βουγιουκλάκη Πηνελόπη, «Δαβίδ Μέγας Κομνηνός», 2003, Encyclopaedia of the Hellenic World, Asia Minor,  http://asiaminor.ehw.gr

 ΠΗΓΗ. https://protostrator.blogspot.com/2