Η πνευματική ταυτότητα και το ήθος του αληθινού ομολογητή

visit counter

«Πρέπει να υπακούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους» (Πράξεις 5:29)

Του Αρχιμανδρίτου Αδριανού της επισκοπής Δυτικής Ευρώπης

1. Η διαχρονική δοκιμασία της πίστης και η υπόσχεση του Χριστού

Κάθε εποχή της Εκκλησίας είχε τις δοκιμασίες της, κάθε γενιά σήκωσε τον σταυρό της και κάθε περίοδος αναταραχής απαιτούσε από τους Χριστιανούς να απαντήσουν σε ένα αμείλικτο ερώτημα: Πόσο εκτιμούμε την αλήθεια της πίστης μας και ως πού είμαστε διατεθειμένοι να φτάσουμε για να μην την προδώσουμε;

Ο Κύριος Ιησούς Χριστός δεν υποσχέθηκε στους μαθητές Του μια ζωή απαλλαγμένη από αντιξοότητες. Δεν τους είπε ότι ο κόσμος θα τους κατανοούσε πάντα, ότι οι αρχές θα τους προστάτευαν ή ότι η ορατή ειρήνη θα συνόδευε συνεχώς το κήρυγμα του Ευαγγελίου. Αντίθετα, τους προειδοποίησε: «Ει εμέ εδίωξαν, και υμάς διώξουσιν». Η Εκκλησία δεν έλαβε την υπόσχεση ότι θα γλιτώσει από τα βάσανα, αλλά ότι δεν θα νικηθεί από αυτά. Δεν υποσχέθηκε ο Χριστός ότι η Εκκλησία θα είναι ισχυρή στα μάτια του κόσμου, αλλά ότι «πύλαι άδου ου κατισχύσουσιν αυτής».

2. Η αληθινή Ιστορία της Εκκλησίας: Η μαρτυρία των Αγίων Πατέρων

Η ιστορία της Εκκλησίας δεν είναι απλώς η ιστορία μεγάλων ναών, συνόδων, θεσμών και ορατών ιδρυμάτων. Είναι, πάνω απ' όλα, η ιστορία συνειδήσεων που δεν εξαγοράστηκαν· ανθρώπων που παρέμειναν δίπλα στον Χριστό όταν αυτό τους κόστιζε την ελευθερία, την τιμή, τη διακονία ή ακόμα και τη ζωή τους. Αυτοκράτορες πέθαναν, νόμοι άλλαξαν, άδικες αποφάσεις λησμονήθηκαν και ληστρικές σύνοδοι καταγράφηκαν στην ιστορία ως ντροπή. Η ομολογία όμως των Αγίων παρέμεινε ζωντανή, επειδή η αλήθεια τους δεν θεμελιώθηκε στη δύναμη των ανθρώπων, αλλά στον Χριστό.

• Ο Άγιος Αθανάσιος ο Μέγας εξορίστηκε πεντάκις από τον θρόνο του, μένοντας φαινομενικά μόνος απέναντι σε έναν κόσμο κατακλυσμένο από την αρειανική πλάνη.
• Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος καθαιρέθηκε από μια άδικη σύνοδο και εξορίστηκε, ενώ όσοι τον καταδίκασαν νόμιζαν ότι σίγησαν για πάντα τη φωνή της αλήθειας.
• Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής δικάστηκε, φυλακίστηκε και ακρωτηρίστηκε επειδή δεν δέχθηκε δογματικό συμβιβασμό.
• Ο Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης υπέστη εξορίες και διωγμούς υπερασπιζόμενος την εκκλησιαστική τάξη.
• Ο Άγιος Μάρκος ο Εφέσου ο Αρχιεπίσκοπος στάθηκε μόνος απέναντι σε μια ψευδή ένωση (Σύνοδος Φερράρας - Φλωρεντίας), αλλά αυτή η «μοναξιά» αποδείχθηκε ισχυρότερη από το πλήθος εκείνων που υπέγραψαν τον συμβιβασμό.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η ανθρώπινη εξουσία φαινόταν να επικρατεί. Υπήρχαν αποφάσεις, καταδίκες και θεσμοί που επεδείκνυαν έγγραφα λέγοντας: «Αυτός ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος». Όμως ο χρόνος έδειξε ότι μια διοικητική καταδίκη δεν ταυτίζεται με την κρίση του Θεού, ούτε μετατρέπεται σε δογματική αλήθεια απλώς και μόνο επειδή φέρει νομική μορφή.

3. Ο 15ος Κανόνας της Πρωτοδευτέρας Συνόδου και η εκκλησιαστική συνείδηση

Το μάθημα αυτό είναι επίκαιρο. Σήμερα υπάρχουν κληρικοί που διέκοψαν τη μνημόνευση ορισμένων ιεραρχών (αποτείχιση), θεωρώντας ότι αυτοί κηρύσσουν δημόσια διδασκαλίες ξένες προς την ορθή πίστη. Για τη στάση τους αυτή, ορισμένοι υπέστησαν αργία, απαγόρευση διακονίας ή καθαίρεση. Γύρω από αυτά τα ζητήματα επικρατούν διαφωνίες, κανονικές ερμηνείες και οξύτητα. Απαιτείται, επομένως, μεγάλη διάκριση: ούτε η ομολογία της αλήθειας πρέπει να αναμειγνύεται με εμπαθή ζήλο, ούτε η εκκλησιαστική υπακοή να μετατρέπεται σε συνειδησιακή σιωπή.

Ο 15ος Κανόνας της Πρωτοδευτέρας Συνόδου της Κωνσταντινουπόλεως δεν ευλογεί την αταξία, την προσωπική φιλοδοξία ή τη διάσπαση για ανθρώπινους λόγους. Δεν συνιστά κάθε διαφωνία με έναν επίσκοπο «ομολογία», ούτε κάθε διακοπή μνημόνευσης συνιστά απόδειξη αγιότητας. Ο Κανόνας αναφέρεται σε μια πολύ συγκεκριμένη και σοβαρή περίπτωση: όταν ένας επίσκοπος κηρύσσει δημόσια («γυμνή τῇ κεφαλῇ») αίρεση καταδικασμένη από Αγίες Συνόδους ή Πατέρες.

Σε αυτή την περίπτωση, όσοι διακόπτουν την κοινωνία μαζί του πριν από συνοδική διάγνωση:

«Οὐ σχίζουσιν τὴν Ἐκκλησίαν, ἀλλὰ τῆς Ἐκκλησίας τὴν ἑνότητα διαφυλάττουσιν». Δεν ονομάζονται σχισματικοί, αλλά θεωρούνται άξιοι τιμής, διότι προάσπισαν την Εκκλησία από την ψευδή ενότητα που γεννά η αίρεση.

4. Διοικητικές ποινές και η κρίση του Θεού

Μια εκκλησιαστική κύρωση δεν κλείνει αυτόματα την εξέταση της δικαιοσύνης της. Η Εκκλησία δεν είναι γραφειοκρατικός μηχανισμός και οι Ιεροί Κανόνες δεν είναι όργανα τιμωρίας στις ιδιοτροπίες του ισχυρού. Είναι όρια που τέθηκαν για τη διατήρηση της αλήθειας και τη σωτηρία των ψυχών. Εάν επιβληθεί ποινή για μια πράξη που στην πραγματικότητα προστατεύει την πίστη, η εκκλησιαστική συνείδηση οφείλει να εξετάσει την ουσία της υπόθεσης και όχι μόνο τον εξωτερικό τύπο της απόφασης.

Φυσικά, δεν είναι κάθε καθαίρεση άδικη. Η Εκκλησία έχει το δικαίωμα και το καθήκον να απομακρύνει όσους υποπίπτουν σε αίρεση, ανηθικότητα, απάτη ή ανυπακοή. Όμως η Ιστορία διδάσκει ότι υπήρξαν Άγιοι που καθαιρέθηκαν από συνόδους.

Ακόμη και στην εκκλησιαστική ιστορία της Ρουμανίας υπάρχει ένα μάθημα ταπεινότητας: Ο Διάκονος Ίων Κρεάνγκα (Ion Creangă) καθαιρέθηκε τον 19ο αιώνα και, μετά από έναν αιώνα, η ποινή του ήρθη μεταθανάτια. Παρόλο που η υπόθεσή του δεν ήταν δογματικής φύσεως, αποδεικνύει ότι οι άνθρωποι της Εκκλησίας μπορούν να σφάλουν και ότι μια γενιά μπορεί να κληθεί να διορθώσει όσα αποφάσισε βιαστικά μια άλλη.

Η ευθύνη των κρινόντων: Μια γενιά καταδικάζει και μια επόμενη αποκαθιστά. Όμως ο άνθρωπος που υπέφερε δεν παίρνει πίσω τα χαμένα χρόνια, τη διακοπτόμενη διακονία, τα δάκρυα της οικογένειάς του ή την απαξίωση του ονόματός του. Γι' αυτό, όσοι δικάζουν στην Εκκλησία οφείλουν να το πράττουν με φόβο Θεού.

5. Εκκλησιαστική εξουσία, Κράτος και θρησκευτική συνείδηση

Το ζήτημα γίνεται σοβαρότερο όταν η εκκλησιαστική διοίκηση επικαλείται τη συνδρομή της κρατικής εξουσίας. Το Κράτος οφείλει να διατηρεί τη δημόσια τάξη και να αποτρέπει την απάτη. Όμως η θρησκευτική συνείδηση, η δογματική αλήθεια και η εγκυρότητα μιας ομολογίας δεν κρίνονται με αστυνομικά μέτρα.

• Ο Καίσαρας δεν μπορεί να ορίσει την Πίστη.
• Μπορεί να κλείσει έναν ναό, αλλά δεν μπορεί να καταργήσει την Εκκλησία.
• Μπορεί να απαγορεύσει τα ράσα, αλλά δεν μπορεί να σβήσει τη Χάρη του Θεού.
• Μπορεί να τιμωρήσει το σώμα, αλλά δεν μπορεί να υποδουλώσει τη συνείδηση.

Όταν οι δογματικές διαφωνίες επιλύονται με πολιτικό ή αστυνομικό καταναγκασμό, η πληγή στην Εκκλησία βαθαίνει. Η αλήθεια δεν χρειάζεται χωροφύλακες· χρειάζεται ομολογία, συνοδικό διάλογο, μετάνοια και τον φωτισμό του Αγίου Πνεύματος.

……………………………………………………………………

6. Η Αποστολική Διαδοχή και η προστασία της Εκκλησίας από τον Θεό

Σε περιόδους κρίσης αναδύεται το ερώτημα: Αν οι δοκιμασίες πληθύνουν, ποιος θα διατηρήσει την Αποστολική Διαδοχή; Ποιος θα χειροτονήσει τους μελλοντικούς ιερείς;

Η απάντηση βρίσκεται στην υπόσχεση του Χριστού. Η Εκκλησία είναι το Σώμα Του, όχι ιδιοκτησία μιας διοίκησης. Ο Κύριος δεν θα την εγκαταλείψει την ώρα της δοκιμασίας:

• Επί Αρειανισμού, υπήρξαν Ορθόδοξοι Επίσκοποι.
• Επί Εικονομαχίας, υπήρξαν ποιμένες που δεν υπέκυψαν στα αυτοκρατορικά διατάγματα.
• Επί Κομμουνισμού, υπήρξαν ομολογητές που κράτησαν τη Φλόγα ζωντανή.

Ο Θεός μπορεί να επιτρέπει να είναι λίγοι οι ομολογητές, αλλά δεν επιτρέπει να εξαφανιστεί η Αλήθεια. Η συνέχεια της Εκκλησίας δεν φαίνεται πάντα στη λαμπρότητα των θεσμών, αλλά συχνά στη σιωπή ενός κελιού, στη Θεία Λειτουργία που τελείται σε κατακόμβες ή στα χέρια ενός διωκόμενου επισκόπου.

7. Τα γνωρίσματα του Αληθινού Ομολογητή

Ωστόσο, η επίκληση της ομολογίας δεν πρέπει να γίνεται αφορμή για αυθαίρετες αποσχίσεις, καθώς το να δηλώνει απλώς κανείς «ομολογητής» δεν σημαίνει ότι είναι κιόλας. Ο αληθινός ομολογητής διακρίνεται πρωτίστως από την ταπεινοφροσύνη και τη μετάνοια· δεν υπερηφανεύεται, ούτε αυτοανακηρύσσεται δίκαιος, αλλά φοβάται διαρκώς μήπως σφάλει από εγωισμό. Παράλληλα, διαπνέεται από πνεύμα προσευχής και συγχωρητικότητας, προσευχόμενος ειλικρινώς για όσους τον διώκουν και χωρίς να χαίρεται ποτέ για την πτώση των άλλων. Η στάση του πηγάζει αποκλειστικά από την αγνή αγάπη για την αλήθεια, καθώς δεν αναζητά την προσωπική του προβολή, αλλά δέχεται τη θλίψη και τις δοκιμασίες μόνο για τη δόξα του Χριστού.

Γι' αυτόν τον λόγο, δεν μετατρέπει τον 15ο Κανόνα σε όπλο ξεκαθαρίσματος προσωπικών λογαριασμών, ούτε καταργεί την Επισκοπή ή αναγορεύει τον εαυτό του σε ανώτατη αυθεντία της Εκκλησίας. Αντίθετα, κατανοεί βάσει της πατερικής σοφίας την αληθινή Ορθόδοξη Υπακοή: γνωρίζει ότι η υπακοή δεν συνιστά μια τυφλή υποταγή, αλλά μια συνειδητή στάση εν Χριστώ, εν αληθεία και εντός των ορίων της Ιεράς Παραδόσεως, όπου ούτε ο επίσκοπος βρίσκεται πάνω από το Ευαγγέλιο, ούτε ο ιερέας καθίσταται ανεύθυνος, ούτε ο λαϊκός επιτρέπεται να μετατρέπει την προσωπική του γνώμη σε μέτρο της αληθείας.

 

8. Ο κίνδυνος του συμβιβασμού και η ειρήνη της συνειδήσεως

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για την Εκκλησία δεν είναι ο φανερός διωγμός — ο διωγμός συχνά αφυπνίζει συνειδήσεις και αναδεικνύει Μάρτυρες. Πιο επικίνδυνος είναι ο εθισμός στον συμβιβασμό, η εξωτερική «ειρήνη» που αγοράζεται με τη σιωπή και η αντίληψη ότι η σταθερότητα του θεσμού αξίζει περισσότερο από την Αλήθεια για την οποία υπάρχει ο θεσμός.

Ο ομολογητής δεν είναι ένας άνθρωπος χωρίς φόβο. Νιώθει τον φόβο, αλλά δεν τον αφήνει να γίνει κύριος της συνειδήσεώς του. Μπορεί να κλαίει για την απώλεια του ναού του ή την εγκατάλειψη από τους φίλους του, αλλά μέσα του βασιλεύει η ειρήνη του Θεού — η ειρήνη εκείνου που δεν πούλησε τη συνείδησή του.

Ακόμη κι αν η αποκατάστασή του έρθει μετά θάνατον, ο άνθρωπος που υπέφερε για την αλήθεια θα σταθεί ενώπιον του Χριστού λέγοντας ταπεινά:

«Κύριε, ήμουν αδύναμος και αμαρτωλός. Ίσως δεν τα είπα όλα όπως έπρεπε. Ίσως ανέμειξα τον πόνο μου με την ομολογία μου. Όμως δεν ήθελα να Σε προδώσω. Έπραξα ό,τι κατάλαβα για να διατηρήσω την Πίστη που παρέλαβα από τους Αγίους Πατέρες. Αν στάθηκα όρθιος, Εσύ με ενίσχυσες· αν έσφαλα, ας με διορθώσει το έλεός Σου».

9. Η Τελική Κρίση και η Νίκη της Εκκλησίας

Την Ημέρα της Κρίσεως, οι τίτλοι, τα αξιώματα και τα διοικητικά διατάγματα δεν θα έχουν ισχύ:

• Ο Επίσκοπος θα απολογηθεί αν διετήρησε την Πίστη και αν αγάπησε το ποίμνιό του.
• Ο Ιερέας αν υπηρέτησε με καθαρή καρδιά χωρίς προσωπικές φιλοδοξίες.
• Ο Μοναχός αν κράτησε το πνεύμα της μετανοίας.
• Ο Λαϊκός αν ομολόγησε την αλήθεια με αγάπη και ταπεινοφροσύνη.

Τότε θα φανεί ποιος πραγματικά διατήρησε την ενότητα της Εκκλησίας και ποιος απλώς υπερασπίστηκε την ησυχία μιας διοίκησης.

Αυτή είναι η νίκη της Εκκλησίας:

• Όχι ο θρίαμβος μιας παράταξης επί της άλλης, αλλά η παραμονή στον Χριστό.
• Όχι η ήττα κάποιου προσώπου, αλλά η απελευθέρωση όλων από το ψεύδος.
• Όχι η εκδίκηση, αλλά η μετάνοια και η σωτηρία των πάντων.

Όταν όλες οι ανθρώπινες αποφάσεις παρέλθουν, θα απομείνει μόνο ένα ερώτημα: «Υπήρξαμε πιστοί στον Χριστό;» Μπροστά σε αυτό το ερώτημα, κάθε φόβος διαλύεται. Διότι ο Χριστός δεν εγκατέλειψε ποτέ την Εκκλησία Του, ούτε θα εγκαταλείψει τον άνθρωπο που με ταπεινοφροσύνη και μετάνοια επέλεξε «πειθαρχείν Θεώ μάλλον ή ανθρώποις»

 

Η ΕΥΛΟΓΙΑ ΣΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ – Η ΑΛΥΣΙΔΑ ΤΗΣ ΧΑΡΙΤΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΣΤΟΝ ΙΕΡΕΑ, ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΙΕΡΕΑ ΣΤΟΥΣ ΠΙΣΤΟΥΣ

visit counter

Μια διδαχή από τον Βίο των Αγίων Μαρτύρων Επικτήτου του Ιερέως και Αστίωνος του Μοναχού:

«(...) Ο διάβολος, βλέποντας τον εαυτό του να καταισχύνεται όχι μόνο από τον γέροντα αλλά και από τον νεαρό Αστίωνα, στερήθηκε το κέρδος που είχε αποκομίσει από τις ανθρώπινες ψυχές και σπαρασσόταν από φθόνο. Γι' αυτό, οπλίστηκε εναντίον τους με όλες τις πανουργίες του, αλλά δεν πέτυχε τίποτα. Στη συνέχεια, ο διάβολος προετοίμασε μια ευνοϊκή ευκαιρία εναντίον του νεαρού με τον εξής τρόπο.

Μια μέρα ο Αστίων βγήκε στο ποτάμι να φέρει νερό χωρίς την ευλογία του γέροντα. Βλέποντας ότι δεν προστατευόταν πλέον από την ευλογία του γέροντα, ο εχθρός αμέσως —με παραχώρηση Θεού— όρμησε επάνω του με ακάθαρτους λογισμούς και τάραξε την ψυχή του νεαρού μοναχού. Επιστρέφοντας στο κελί του, ο Αστίων ντρεπόταν να εξομολογηθεί στον πνευματικό του πατέρα εκείνους τους λογισμούς από τους οποίους είχε νικηθεί. Για τρεις ημέρες πάλευε εναντίον τους, νηστεύοντας και προσευχόμενος με δάκρυα. Εξασθένησε το σώμα του με ασκητικούς κόπους, όμως οι ακάθαρτοι λογισμοί δεν απομακρύνονταν με κανέναν τρόπο από αυτόν, και μέσω αυτών ο εχθρός τον τραυμάτιζε σαν με αόρατα βέλη.

Βλέποντας τον μαθητή του ταραγμένο και περίλυπο, ο γέροντας του είπε: «Τι είναι αυτό, τέκνο μου; Βλέπω ότι είσαι ταραγμένος. Αυτή η λύπη που βλέπω σε σένα δεν είναι η λύπη των αγίων που αγωνίζονται για τη σωτηρία τους, αλλά μάλλον αποκαλύπτει πνευματική ακηδία (απελπισία). Πιστεύω ότι η λύπη σου είναι θανατηφόρα θλίψη, σαν τη θλίψη που κατέστρεψε τον Αχιτόφελ, τον σύμβουλο του Αβεσσαλώμ, και τη θλίψη που έφερε τον Ιούδα, τον προδότη του Χριστού, στην απώλεια».

Τότε ο Αστίων άρχισε να εξομολογείται, λέγοντας: «Πάτερ, πριν από τρεις ημέρες μιλούσατε με κάποιους ευλαβείς άνδρες για τα ουράνια μυστήρια, κι εγώ έπρεπε να πάω να φέρω νερό. Ντράπηκα να ζητήσω την ευλογία σας μπροστά σε εκείνους τους άνδρες επειδή δεν ήθελα να διακόψω τη συνομιλία σας. Έτσι, χωρίς να το γνωρίζετε, πήγα στο ποτάμι χωρίς την ευλογία σας. Αλλά στον δρόμο ένα σκοτεινό σύννεφο ακάθαρτων λογισμών ήρθε ξαφνικά επάνω μου. Τώρα πέρασαν τρεις ημέρες στις οποίες πάλεψα εναντίον τους, όμως δεν μπορώ να τους διώξω, και εξαιτίας αυτού είμαι βαθιά θλιμμένος».

Ο άγιος γέροντας τον κοίταξε με δέος και είπε: «Γιατί βγήκες από την πόρτα του κελιού σου χωρίς την προσταγή μου; Γιατί πήγες στο ποτάμι χωρίς την ευλογία του ιερέως του Χριστού; Δεν γνωρίζεις ότι η ευλογία του προεστώτος είναι απόρθητο τείχος για τον νεότερο, κραταιό ξίφος και αήττητο όπλο κατά του διαβόλου;» Λέγοντας αυτά, τον πρόσταξε να πέσει στο έδαφος σε προσευχή σχηματίζοντας το σημείο του Τιμίου Σταυρού, και ο ίδιος ο γέροντας ξάπλωσε επίσης. Έτσι προσευχήθηκαν και οι δύο μαζί στον Θεό. Αφού σηκώθηκαν από το έδαφος μετά από μακρά προσευχή, ο μακάριος Αστίων είδε ένα σκοτεινό παιδί που κρατούσε ένα αναμμένο κερί να φεύγει τρέχοντας από αυτόν, λέγοντας: «Η εξομολόγησή σου, Αστίων, συνέτριψε τις μεγάλες μου δυνάμεις σήμερα, και η προσευχή σου με έασε χωρίς όπλα».»

«Δεν γνωρίζεις ότι η ευλογία του προεστώτος είναι απόρθητο τείχος για τον νεότερο, κραταιό ξίφος και αήττητο όπλο κατά του διαβόλου;»

(Άγιος Μάρτυς Επίκτητος)

Σε μια εποχή που όλο και περισσότεροι άνθρωποι κατευθύνουν τη ζωή τους βασιζόμενοι αποκλειστικά στη δική τους κρίση, και η υπακοή θεωρείται αδυναμία, ο βίος των Αγίων Μαρτύρων Επικτήτου του Ιερέως και Αστίωνος του Μοναχού μας αποκαλύπτει ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της πνευματικής ζωής: τη δύναμη της ευλογίας και της υπακοής στην Εκκλησία του Χριστού.

Ο Άγιος Αστίων δεν έπεσε επειδή είχε διαπράξει κάποια βαριά αμαρτία. Απλώς βγήκε να φέρει νερό — αλλά πήγε χωρίς την ευλογία του πνευματικού του πατέρα.

Εκείνη η φαινομενικά ασήμαντη πράξη ανυπακοής ήταν αφορμή για να βρει ο εχθρός άνοιγμα για επίθεση.

Μετά από τρεις ημέρες αγώνα με τους ακάθαρτους λογισμούς, ο Άγιος Επίκτητος του είπε:

«Δεν γνωρίζεις ότι η ευλογία του προεστώτος είναι απόρθητο τείχος για τον νεότερο, κραταιό ξίφος και αήττητο όπλο κατά του διαβόλου;»

Αυτό το λόγιο δεν αφορά μόνο τη μοναχική ζωή, αλλά ολόκληρη την τάξη της Εκκλησίας.

Η ΕΥΛΟΓΙΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΑΠΛΗ ΧΕΙΡΟΝΟΜΙΑ!

Πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι η ευλογία είναι απλώς μια χειρονομία που γίνεται με το χέρι ή μια ευγενική έκφραση.

Στην πραγματικότητα, η ευλογία είναι η επίκληση της χάριτος του Θεού επάνω στον άνθρωπο που επιθυμεί να ζει όχι σύμφωνα με το δικό του θέλημα, αλλά σύμφωνα με το θέλημα του Χριστού.

Όταν ένας Χριστιανός λέει:

«Ευλόγησον, Πάτερ!»

ομολογεί ότι δεν επιθυμεί να καθοδηγείται μόνο από τη δική του κρίση, αλλά αναζητά το θέλημα του Θεού μέσω του λειτουργού της Εκκλησίας.

Μια τέτοια ταπείνωση ελκύει τη χάρη του Θεού.

Η ΑΛΥΣΙΔΑ ΤΗΣ ΕΥΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

Αλλά εδώ πρέπει να κατανοήσουμε ένα μυστήριο που πολλοί άνθρωποι ξεχνούν.

Όπως ακριβώς οι πιστοί λαμβάνουν ευλογία από τον ιερέα, έτσι και ο ιερέας πρέπει να διακονεί υπό την ευλογία του επισκόπου του.

Αυτή είναι η τάξη που θεσπίστηκε από τους Αγίους Αποστόλους και διατηρείται από την Ορθόδοξη Εκκλησία για σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια.

Ο ιερέας δεν είναι ανεξάρτητος λειτουργός. Δεν οικειοποιείται την εξουσία να κηρύττει, να βαπτίζει, να εξομολογεί ή να τελεί τη Θεία Λειτουργία. Λαμβάνει αυτή τη διακονία μέσω της Ιεράς Χειροτονίας, και την ασκεί εν υπακοή στον επίσκοπό του.

Ωστόσο, ο ίδιος ο επίσκοπος δεν είναι ο αυθέντης της αληθείας. Είναι κι αυτός υποχρεωμένος να διατηρεί την Αποστολική Πίστη αλώβητη και να ορθοτομεί τον λόγο της αληθείας.

Ο Άγιος Απόστολος Παύλος προτρέπει τον Τιμόθεο:

«Σπούδασον σεαυτόν δόκιμον παραστῆσαι τῷ Θεῷ, ἐργάτην ἀνεπαίσχυντον, ὀρθοτομοῦντα τὸν λόγον τῆς ἀληθείας.» (Β΄ Τιμοθέον 2:15)

Για τον λόγο αυτό, στην Ορθόδοξη Εκκλησία δεν υπάρχει υπακοή διαχωρισμένη από την αλήθεια.

Υπάρχει υπακοή εν τη αληθεία.

Η ΥΠΑΚΟΗ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΤΥΦΛΗ!

Κάποιες φορές οι άνθρωποι λέτε:

«Πρέπει να κάνουμε υπακοή χωρίς να ρωτάμε».

Οι Άγιοι Πατέρες δεν δίδαξαν ποτέ κάτι τέτοιο. Δίδαξαν ότι η υπακοή πρέπει πάντα να παραμένει εντός των ορίων της αληθείας που αποκαλύφθηκε από τον Χριστό.

Ο Άγιος Απόστολος Παύλος το λέει ξεκάθαρα:

«Ἀλλὰ καὶ ἐὰν ἡμεῖς ἢ ἄγγελος ἐξ οὐρανοῦ εὐαγγελίζηται ὑμῖν παρ’ ὃ εὐηγγελισάμεθα ὑμῖν, ἀνάθεμα ἔστω.» (Γαλάτας 1:8)

Επομένως, κάθε Χριστιανός οφείλει να ζητά την ευλογία ενός Ορθόδοξου ιερέως που ορθοτομεί και ομολογεί την αληθινή πίστη.

Ο ιερέας, με τη σειρά του, οφείλει να παραμένει σε υπακοή στον επίσκοπό του.

Και ο επίσκοπος οφείλει να διατηρεί ακέραιη την Ορθόδοξη Πίστη που παραδόθηκε από τους Αγίους Αποστόλους, διακηρύχθηκε από τις Οικουμενικές Συνόδους και περιφρουρήθηκε από τους Αγίους Πατέρες.

Μόνο με αυτόν τον τρόπο η αλυσίδα της ευλογίας παραμένει αδιάσπαστη. Αν εγκαταλειφθεί η αλήθεια, η υπακοή δεν μπορεί πλέον να επικαλεστεί ως δικαιολογία για την πλάνη.

Ο ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΘΕΛΗΜΑΤΟΣ

Ο διάβολος δεν ξεκινά με μεγάλα αμαρτήματα. Ξεκινά πείθοντας τον άνθρωπο ότι δεν έχει ανάγκη από συμβουλή:

• «Αποφάσισε μόνος σου.»

• «Μη ρωτάς κανέναν.»

• «Ξέρεις καλύτερα.»

Αυτή είναι η ρίζα του ιδίου θελήματος.

Ο Αστίων έμαθε μέσα από την εμπειρία ότι η απουσία ευλογίας ανοίγει την πόρτα στον πειρασμό. Κι εμείς πρέπει να μάθουμε να μην παίρνουμε σημαντικές αποφάσεις χωρίς προσευχή, χωρίς ευλογία και χωρίς πνευματική καθοδήγηση.

Η ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΗ ΠΟΥ ΣΥΝΤΡΙΒΕΙ ΤΗ ΔΥΝΑΜΗ ΤΟΥ ΕΧΘΡΟΥ

Οι δικές του δυνάμεις δεν έσωσαν τον Άγιο Αστίωνα. Λυτρώθηκε όταν φανέρωσε τους λογισμούς του και προσευχήθηκε μαζί με τον πνευματικό του πατέρα.

Τότε ο ίδιος ο δαίμονας ομολόγησε:

«Η εξομολόγησή σου, Αστίων, συνέτριψε τις μεγάλες μου δυνάμεις σήμερα, και η προσευχή σου με έασε χωρίς όπλα».

Αυτή είναι η δύναμη της ζωής μέσα στην Εκκλησία: η ταπείνωση, η εξομολόγηση και η προσευχή σε κοινωνία με εκείνους που ο Θεός όρισε να ποιμαίνουν το ποίμνιό Του.

ΕΝΑ ΜΑΘΗΜΑ ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ!

Πόσο συχνά παίρνουμε σημαντικές αποφάσεις χωρίς να ζητήσουμε συμβουλή;

Αλλάζουμε δουλειά. Μετακομίζουμε σε άλλη πόλη. Ξεκινάμε μια επιχείρηση. Συνάπτουμε μια σχέση. Κάνουμε επενδύσεις. Εμπλεκόμαστε σε διάφορα εγχειρήματα. Και μόνο αφού εμφανιστούν δυσκολίες αρχίζουμε να αναρωτιόμαστε τι κάναμε λάθος.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε βήμα στη ζωή πρέπει να γίνεται μόνο αφού ρωτήσουμε έναν ιερέα. Ωστόσο, όταν πρόκειται για σημαντικές αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή μας και τη ζωή των οικογενειών μας, είναι σοφό να ζητάμε την ευλογία και τη συμβουλή ενός Ορθόδοξου πνευματικού πατέρα που διατηρεί την αληθινή Πίστη.

Όχι επειδή ο ιερέας αντικαθιστά την ελευθερία ή την προσωπική μας ευθύνη, αλλά επειδή ο Θεός ευλογεί την ταπείνωση εκείνου που αναζητά τον φωτισμό και δεν βασίζεται αποκλειστικά στη δική του κρίση.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Ο βίος του Αγίου Αστίωνος μας διδάσκει ότι η ευλογία δεν είναι μια τυπική διαδικασία, αλλά έργο της θείας χάριτος. Είναι ασπίδα για τους πιστούς, πηγή δύναμης για τον ιερέα και ευθύνη για τον επίσκοπο.

Ωστόσο, αυτή η ευλογία είναι αποτελεσματική μόνο όταν το κάθε πρόσωπο παραμένει στη θέση που έχει οριστεί από τον Θεό και διατηρεί την Ορθόδοξη Πίστη στην καθαρότητά της:

1. Οι πιστοί παραμένουν σε υπακοή στον ιερέα.

2. Ο ιερέας παραμένει σε υπακοή στον επίσκοπο.

3. Ο επίσκοπος παραμένει σε υπακοή στον Χριστό και στη διδασκαλία των Αγίων Αποστόλων και των Αγίων Πατέρων.

Αυτή είναι η αγία αλυσίδα της χάριτος μέσα στην Εκκλησία.

Όταν αυτή η αλυσίδα παραμένει ενωμένη μέσα από την αλήθεια και την αγάπη, εκπληρώνονται τα λόγια του Αγίου Επικτήτου:

«Δεν γνωρίζεις ότι η ευλογία του προεστώτος είναι απόρθητο τείχος για τον νεότερο, κραταιό ξίφος και αήττητο όπλο κατά του διαβόλου;»

Μια άποψη του Αγίου Φιλαρετου Μόσχας για ΕΤΕΡΟΔΟΞΟΥΣ ΚΑΙ ΑΙΡΕΤΙΚΟΥΣ, που πρέπει να διερευνηθεί.

visit counter

Επιμέλεια κειμένου: πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Ο Ρώσος Μητροπολίτης πρώην Βολοκολάμσκ κ. Ἱλαρίων γράφει τα εξής:

«Στὴν ἀρχαία Ἐκκλησία ἡ στάση ἀπέναντι στοὺς αἱρετικοὺς ἦταν πολὺ αὐστηρή. Οἱ ἐκκλησιαστικοὶ κανόνες ἀπαγόρευαν ὄχι μόνο τὴ συμμετοχὴ στὴν εὐχαριστία, ἀλλὰ καὶ τὴ συμπροσευχὴ μὲ αἱρετικούς. Ἐν τούτοις δὲν πρέπει κάποιος νὰ ξεχνᾶ, ὅτι οἱ αἱρέσεις τῶν πρώτων αἰώνων, ὅπως ὁ Ἀρειανισμός, ὁ Σαβελλιανισμὸς καὶ ὁ Μονοφυσιτισμὸς ἀρνοῦνταν τὶς συμφυεῖς βάσεις τῆς χριστιανικῆς πίστης −τὴ θεότητα τοῦ Χριστοῦ, τὴν ὁμοτιμία τῶν προσώπων τῆς ἁγίας Τριάδος, τὴν πληρότητα τῆς θείας καὶ ἀνθρώπινης φύσης στὸ Χριστό. Αὐτὸ δὲν μπορεῖ νὰ τὸ πεῖ κάποιος γιὰ τὶς σύγχρονες χριστιανικὲς ὁμολογίες, γιατὶ ἀποδέχονται τὰ θεμελιώδη δόγματα τῆς Ἐκκλησίας. Ὁ Ὀρθόδοξος Χριστιανισμὸς θὰ πρέπει νὰ εἶναι κατὰ συνέπεια σὲ θέση, νὰ διακρίνει μεταξὺ αἱρετικῶν καὶ ἑτεροδόξων. Ὁ Ἅγιος Φιλάρετος τῆς Μόσχας θεωροῦσε, ὅτι εἶναι «ἄσπλαχνο καὶ ὄχι ὀρθό, τὸν παπισμό (δηλ. τὸν Καθολικισμό) νὰ τὸν τοποθετεῖ κανεὶς στὸ ἴδιο ἐπίπεδο μὲ τὸν Ἀρειανισμό». Κατὰ πολὺ λιγότερο εἶναι ὀρθὸ νὰ ἐφαρμόζει κανεὶς στοὺς σύγχρονους ἑτεροδόξους, αὐτὸ ποὺ εἶπαν οἱ Πατέρες τῆς ἐποχῆς τῶν μεγάλων Συνόδων γιὰ τὸν ἀποκλεισμὸ τῶν αἱρετικῶν καὶ τὸ ἀνεπίτρεπτο τῆς κοινωνίας μὲ αὐτούς» ------------------------------------------------------------------------------ πηγή. Hilarion Alfejev, Geheimnis des Glaubens. Einführung in die orthodoxe dogmatische Theologie (Übers. von H. - J. Röhring), Freiburg/Schweiz 2003, 142-146.

 

Απο εκκλησιολογικης άποψης ειναι σωστή η παραπάνω άποψη;

Α. Οι υποστηρικτές αυτής της άποψης (συχνά κινούμενοι στον χώρο της οικουμενικής θεολογίας) χρησιμοποιούν τα εξής επιχειρήματα:

1. Η  Εκκλησία έχει το δικαίωμα να αντιμετωπίζει τους ετεροδόξους με «οικονομία» (επιείκεια), αναγνωρίζοντας στοιχεία αλήθειας που έχουν διατηρήσει, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ταυτίζεται μαζί τους δογματικά.
2. Εφόσον η Εκκλησία σε πολλές περιπτώσεις δέχεται τους ετεροδόξους (π.χ. Καθολικούς ή κάποιους Προτεστάντες) μέσω της «ομολογίας» και όχι μέσω αναβαπτισμού, αυτό συνεπάγεται μια έμμεση αναγνώριση ότι διατηρούν έναν βαθμό εκκλησιαστικότητας.
3. Υποστηρίζουν ότι οι αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων για τους «αιρετικούς» αφορούσαν συγκεκριμένα πρόσωπα και διδασκαλίες που ανέτρεπαν τη σωτηριολογική βάση της πίστης. Η μεταφορά αυτών των αποφάσεων σε σύγχρονες ομολογίες που δέχονται το Σύμβολο της Πίστεως θεωρείται από την πλευρά αυτή ως κατάχρηση της ιστορικής εμπειρίας.

Β. Από την άλλη πλευρά, πολλοί θεολόγοι και εκκλησιαστικοί κύκλοι θεωρούν τη θέση αυτή εκκλησιολογικά προβληματική για τους εξής λόγους:

1. Η επικρατούσα παραδοσιακή άποψη τονίζει ότι η Εκκλησία είναι το Σώμα του Χριστού και δεν μπορεί να «τεμαχίζεται». Κατά συνέπεια, όποιος βρίσκεται εκτός της Ορθόδοξης Εκκλησίας (είτε λόγω δόγματος είτε λόγω σχίσματος) στερείται της μυστηριακής χάριτος.
2. Η  διάκριση μεταξύ «αιρέσεως» και «ετεροδοξίας» οδηγεί στον «θεολογικό σχετικισμό». Υποστηρίζουν ότι οποιαδήποτε απόκλιση από το δόγμα, ακόμη και αν δεν αφορά άμεσα τον Χριστό ή την Τριάδα, αλλοιώνει τη ζωή της Εκκλησίας και άρα εμπίπτει στην έννοια της αίρεσης.
3. Οι  Ιεροί Κανόνες που απαγορεύουν τη συμπροσευχή δεν είναι απλώς «πειθαρχικά μέτρα» μιας συγκεκριμένης εποχής, αλλά δογματικά όρια που προστατεύουν την ταυτότητα της Εκκλησίας. Θεωρούν ότι η αποδοχή της «ετεροδοξίας» ως κάτι λιγότερο κακό από την «αίρεση» υπονομεύει την αποκλειστικότητα της αλήθειας που πρεσβεύει η Ορθοδοξία.

 

 

Κριτική θεώρηση του ύμνου της Παναγίας του Ν.Καζαντζάκη.

visit counter

– Παρθένα Μάνα, που σαν πνέμα επιάστη ο σπόρος στο αφίλητο κορμί, κι’ ο Λόγος εσαρκώθη Ω Δέσποινά μου Υποταγή, τον πόνο δέξου τον και συ, σαν το σταυρό, και γείρε το κεφάλι με υπομονή, κατά γης χαμογελώντας – Εσύ ’σαι η κιβωτός, που σαν αυγό στην άβυσσο λάμπεις και στου Θεού τη σκοτεινιά αρμενίζεις, βαθιά τα σπέρματα όλα μέσα σου φρουρώντας, Το πράσινο δρεπανωτό πατάς φεγγάρι, κι όλες στα χέρια σου κρατώντας τις ελπίδες μας στον άγριον ουρανό κατάφορτη ανεβαίνεις. κι αχνογελώντας στέκεσαι δεξά στο γιό σου, Εσύ ’σαι το ανθισμένο κλαρί στην άβυσσο της δύναμής του. εσύ ’σαι ο στοχασμός ο πράος μες στο φλεγόμενο καμίνι της οργής του. Αναμεσός στης Ζωής το δέντρο και της γνώσης, στον κήπο του Θεού συ φύτεψες, Κυρά μου, το αφράτο, της Καλοσύνης δέντρο. κι ως πότιζές το με το κλάμα, επήρε μπόι, πετάει κλαριά, σκεπάζει τ’ άλλα δέντρα, ανθίζει ρίχνει καρπό, σαν την καλή ελιά, και φέγγει- Κι ο Παντοδύναμος στον ίσκιο του αναπαύεται. Κι η Δεύτερη φριχτή σαν έρθει Παρουσία κι οι αρχάγγελοι άσπλαχνα τα ερίφια θα χωρίζουν απ’ τ’ αρνιά, θα σκύψεις τότε εσύ στο γιό σου, παρακλητικά, να μεσιτέψεις, Ελεούσα! Τ’ αδάμαστα μεμιάς θα του μερώσουν φρένα Κι οι τάξες θα χαλάσουν οι διπλές, και δίκαιοι θ’ αγκαλιαστούν με αμαρτωλούς, κι αγνές παρθένες με τις γυναίκες που πολύ στη γη αγάπησαν. Νικάς τη Δικαιοσύνη Εσύ με την αγάπη. κι όλοι μαζί θα σύρουμε χορό, και θα’ σαι στον κάβο του χορού, Κυρά, και θα χορεύεις στον αβασίλευτο ήλιο του Θεού χαρούμενη και ταπεινή πολύ, σαν την καρδιά του ανθρώπου!

 

Τα κύρια προβλήματα

1. Η Παναγία ως «Υποταγή» Ο Καζαντζάκης τη λέει «Υποταγή» και της ζητάει να «γείρει το κεφάλι» και να «δεχτεί τον πόνο». Για την Εκκλησία, η Παναγία είναι η «Υπεραγία Θεοτόκος» – δεν είναι απλά υποταγμένη, αλλά ελεύθερα συναινεί (το «Ναί» της στον Ευαγγελισμό). Ο ποιητής την παρουσιάζει παθητική, σχεδόν άβουλη.

2. Το «αφίλητο κορμί» Λέει ότι ο σπόρος του Θεού «επιάστη» σ' ένα «αφίλητο κορμί». Αυτό ακούγεται σαν η Παναγία να μην είχε επιλογή, σαν να ήταν απλό εργαλείο. Η Εκκλησία πιστεύει ότι η Παναγία επέλεξε ελεύθερα να γίνει μητέρα του Χριστού.

3. Ο Θεός της «οργής» Ο Καζαντζάκης παρουσιάζει το Χριστό σαν «φλεγόμενο καμίνι της οργής» και τη Μαρία σαν «στοχασμό πράο» που τον ηρεμεί. Αυτό θυμίζει παλιό, σκληρό Θεό της Εκκαισιαστικής Περιόδου. Η Ορθοδοξία λέει ότι ο Χριστός είναι αγάπη, δεν χρειάζεται κάποιον να τον «ηρεμήσει».

4. Η Δευτέρα Παρουσία Το πιο προκλητικό: λέει ότι στη μέρα της Κρίσης, η Παναγία θα «μερώσει» (θα μαλακώσει) τον Υιό της, και έτσι «δίκαιοι και αμαρτωλοί» θα χορέψουν μαζί. Για την Εκκλησία, αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει Κρίση – όλοι σωζόμαστε χωρίς μετάνοια. Αυτό αρνείται την ορθόδοξη διδασκαλία για την κόλαση και τον παράδεισο.

5. Η «νίκη» της αγάπης επί της δικαιοσύνης Ο Καζαντζάκης λέει ότι η αγάπη «νικάει» τη δικαιοσύνη. Η Εκκλησία λέει ότι ο Θεός είναι και τα δύο μαζί – δεν διαλέγει μεταξύ τους.

Συνοπτικά

Η Εκκλησία είδε αυτόν τον ύμνο ως βλασφημία γιατί:

• Υποβαθμίζει την Παναγία από «Μητέρα του Θεού» σε απλό σύμβολο
• Παρουσιάζει τον Χριστό σαν εκρηκτικό και εκδικητικό
• Αρνείται την Κρίση και τη μετάνοια
• Προωθεί μια «αγάπη» χωρίς όρια που οδηγεί στον πανθεϊσμό (όλοι ενωμένοι με το Θεό χωρίς προσπάθεια)

π.Δ.Α

ΟΙ ΒΛΑΣΦΗΜΕΣ ΚΑΙ ΑΙΡΕΤΙΚΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ

visit counter

Επιμέλεια έρευνας: πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Εισαγωγή

Το παρόν άρθρο επιχειρεί μια συστηματική εξέταση των βλάσφημων και αιρετικών απόψεων του Καζαντζάκη, εστιάζοντας στα τρία κύρια πεδία της σκέψης του: τη θεολογία του θεού, τη διδασκαλία για τον Ιησού Χριστό και τη θεολογία της παναγίας. Θα αναδειχθούν οι αποκλίσεις του από την ορθόδοξη πίστη, οι φιλοσοφικές του επιρροές, καθώς και η σχέση του με την εκκλησιαστική παράδοση.

Από ποιους επηρεάστηκε ο Καζαντζάκης.

Φιλόσοφοι και Στοχαστές

1.Ανρί Μπεργκσόν

Ο Νίκος Καζαντζάκης γνώρισε τον Ανρί Μπεργκσόν όταν πήγε στο Παρίσι για σπουδές. Ο Μπεργκσόν ήταν τότε από τους πιο διάσημους φιλοσόφους της Ευρώπης και δίδασκε στο Κολλέγιο της Γαλλίας. Ο Καζαντζάκης τον είχε καθηγητή του και μάλιστα έγραψε ένα δοκίμιο για τη φιλοσοφία του.

Η πιο σημαντική ιδέα που πήρε ο Καζαντζάκης από τον Μπεργκσόν είναι η ζωτική ορμή. Αυτό σημαίνει ότι η ζωή δεν είναι κάτι στατικό και ακίνητο, αλλά μια δύναμη που συνεχώς κινείται, εξελίσσεται και αλλάζει. Σαν ένα ποτάμι που τρέχει και δεν σταματά ποτέ.

Ο Μπεργκσόν πίστευε ότι υπάρχει μια δημιουργική δύναμη μέσα σε όλη την ύλη που την ωθεί να εξελίσσεται. Αυτή η δύναμη δεν είναι έξυπνη ούτε σχεδιάζει τι θα κάνει. Απλώς αγωνίζεται να ξεπεράσει τα εμπόδια και να ανέβει ψηλότερα. Ο Καζαντζάκης πήρε αυτή την ιδέα και την έκανε θρησκεία. Γι' αυτόν, ο θεός δεν είναι κάποιος που κάθεται στον ουρανό και τα ξέρει όλα. Είναι μια δύναμη που αγωνίζεται, που παλεύει, που πέφτει και σηκώνεται ξανά.

2. Φρειδερίκο Νίτσε και τον Καρλ Μαρξ

Ο Νίκος Καζαντζάκης επηρεάστηκε βαθιά από δύο σημαντικούς στοχαστές του δέκατου ένατου αιώνα, τον Φρειδερίκο Νίτσε και τον Καρλ Μαρξ. Και οι δύο τον βοήθησαν να διαμορφώσει τη δική του ξεχωριστή κοσμοθεωρία, που συνδύαζε στοιχεία και από τους δύο, αλλά τα μετέτρεψε με τον δικό του τρόπο.

Ο Νίτσε άσκησε τεράστια επίδραση στον Καζαντζάκη, ιδιαίτερα με την ιδέα του ότι μετά το θάνατο του Ιησού οι μαθητές του δημιούργησαν έναν μύθο που απείχε πολύ από την αυθεντική του διδασκαλία. Αυτή η σκέψη οδήγησε τον Καζαντζάκη να αμφισβητήσει την εκκλησιαστική παράδοση και να αναζητήσει τον αληθινό Χριστό πίσω από τα δόγματα. Ο Νίτσε του έδωσε επίσης την έννοια του υπερανθρώπου, ενός ανθρώπου που ξεπερνά τα όρια του, που δεν δέχεται έτοιμες αλήθειες, αλλά δημιουργεί το δικό του νόημα στη ζωή. Ο Καζαντζάκης είδε στον ήρωά του, είτε αυτός λεγόταν Αλέξης Ζορμπάς είτε Οδυσσέας, αυτόν ακριβώς τον υπερανθρώπου που αγωνίζεται να ξεπεράσει τον εαυτό του. Επίσης, από τον Νίτσε πήρε την αντίληψη της θυσίας ως ανδρικής αρετής. Για τον Νίτσε, η θυσία δεν είναι αδυναμία, αλλά δύναμη, η ικανότητα του ανθρώπου να αρνηθεί το εύκολο για χάρη του υψηλού. Ο Καζαντζάκης έκανε αυτή την ιδέα καρδιά της δικής του θεολογίας, όπου ο άνθρωπος πρέπει να θυσιάσει τα πάντα, ακόμα και τη ζωή του, για να πετύχει την ενότητα με το θείο.

Παράλληλα, ο Καρλ Μαρξ επηρέασε τον Καζαντζάκη με τον υλισμό του. Ο Μαρξ έλεγε ότι η ύλη είναι η βάση της πραγματικότητας και ότι οι ιδέες προέρχονται από τις υλικές συνθήκες της ζωής. Ο Καζαντζάκης υιοθέτησε αυτή την άποψη, αλλά της έδωσε μια πνευματική διάσταση που δεν υπήρχε στον Μαρξ. Για τον Καζαντζάκη, ο θεός δεν βρίσκεται σε κάποιον υπερουράνιο κόσμο, μακριά από τη γη και τα ανθρώπινα προβλήματα. Αντίθετα, ο θεός υπάρχει εντός της ύλης, μέσα στην ίδια τη ζωή, στην πάλη, στον ιδρώτα και στο αίμα των ανθρώπων. Αυτή η υλιστική προσέγγιση τον έκανε να απορρίψει την παραδοσιακή θεολογία που μιλά για έναν θεό έξω από τον κόσμο. Για τον Καζαντζάκη, η λύτρωση δεν έρχεται από ψηλά, αλλά από μέσα, από την ίδια την πάλη του ανθρώπου με την ύλη και την ιστορία.

Η σύνθεση των δύο αυτών επιρροών είναι μοναδική. Από τον Νίτσε πήρε την κριτική στη θρησκεία ως θεσμό και την έννοια του υπερανθρώπου. Από τον Μαρξ πήρε την έμφαση στην ύλη και την ιστορική δράση. Αλλά ο Καζαντζάκης δεν έμεινε απλώς σε αυτά. Προσέθεσε το δικό του στοιχείο, που ήταν η πνευματικότητα. Για τον Μαρξ, η θρησκεία είναι όπιο του λαού. Για τον Νίτσε, είναι ηθική των δούλων. Για τον Καζαντζάκη, όμως, η αληθινή θρησκεία είναι η πάλη του ανθρώπου να ξεπεράσει την ύλη και να ενωθεί με τη δύναμη που κινεί τα πάντα. Αυτό που ο Μαρξ έβλεπε ως ταξική πάλη και ο Νίτσε ως βούληση για δύναμη, ο Καζαντζάκης το είδε ως θεϊκό αγώνα, ως σωτηρία του θεού μέσα από τον άνθρωπο.

3.Η επίδραση της θεωρίας της εξελίξεως του Δαρβίνου στον Καζαντζάκη

Η επίδραση της θεωρίας της εξελίξεως του Δαρβίνου στον Καζαντζάκη, είναι αναμφισβήτητη και την συναντάμε σε διάφορα έργα του, είτε σαν αυτούσια φιλοσοφική ιδέα, είτε σαν ιδέα στο στόμα των ηρώων του. Άλλωστε ο Καζαντζάκης μετέφρασε στα ελληνικά το βιβλίο του Δαρβίνου, Περί καταγωγής των ειδών.  Έτσι στην Ασκητική, διαβάζουμε: «Έλεος να σε κυριέψει για το πλάσμα τούτο που ξεκόρμισε ένα πρωί από τους πίθηκους, γυμνό, ανυπεράσπιστο, χωρίς κέρατα και δόντια, μονάχα με μια σπίθα φωτιά στο μαλακό του καύκαλο. Στο Αναφορά στο Γκρέκο γράφει για το πιστεύω του: «Ο άνθρωπος δεν είναι κανακάρικο, προνομιούχο πλάσμα του Θεού, ... κι αν ξύσεις λίγο το πετσί μας, αν ξύσεις λίγο την ψυχή μας, θα βρεις από κάτω τη γιαγιά μας τη μαϊμού». Κι αλλού, μέσα στο ίδιο βιβλίο λίγο πιο κάτω γράφει: «Ένα ζώο κίνησε από χιλιάδες χρόνια να φτάσει, μα ακόμα δεν έφτασε... ο πίθηκος· βρισκόμαστε ακόμα στα μισά του δρόμου, στον πιθηκάνθρωπο», και ακόμη, «το δίποδο χτήνος ακολουθώντας άλλους δρόμους από τους διανοητικούς, κατόρθωσε να γίνει άνθρωπος».Αυτά βέβαια δεν είναι περίεργα, αφού τα αποδεχότανε, και ήτανε, ιδέες του συρμού. Το περίεργο πάντως είναι, ότι βάζει και στο στόμα του Χριστού του, στον Τε λευταίο Πειρασμό να λέει λόγια δαρβινιστή! «Ο άνθρωπος (συλλογίζονταν ο Ιησούς) κι αν κατάφερνε, με ακατάπαυτον αγώνα, να σταθεί στα πισινά του ποδάρια, δε θα μπορούσε ποτέ να γλιτώσει από το ζεστό, τρυφερό σφιχταγκάλιασμα της μάνας του της μαϊμούς». Σ’ αυτό βέβαια, πάλι δεν καινοτομεί εντελώς, γιατί ακολουθεί τα χνάρια του πνευματικού του πατέρα του Νίτσε. Ο Νίτσε έγραψε στο Ζαρατούστρα.  «Κάνατε το δρόμο από το σκουλήκι στον άνθρωπο κι έχετε ακόμη μέσα σας πολύ σκουλήκι. Άλλοτε ήσασταν πίθηκοι και τώρα ακόμη ο άνθρωπος είναι πιο πίθηκος από κάθε πίθηκο». Και, «ο δρόμος μας πάει προς τα πάνω από το είδος στο υπερ–είδος. Αλλά και μέσω του Μπερξόν ο Καζαντζάκης, έμμεσα, έρχεται σ’ επαφή με το Δαρβινισμό αφού ο Μπερξόν ακολουθούσε την θεωρία της κατευθυνόμενης, της δημιουργού εξέλιξης. Έτσι παρατηρεί κανείς ότι ο Καζαντζάκης κατέληγε εκεί που κατέληγε, ακολουθώντας διάφορα ομοιογενή μονοπάτια. Όλα τα μονοπάτια του τον οδηγούσαν εκεί που αυτός ήθελε να φτάσει.

Α΄. Η Θεολογία του Θεού:

1.1 Η Ανατροπή της Παραδοσιακής Θεολογίας

Ο Καζαντζάκης απορρίπτει κατηγορηματικά την παραδοσιακή αντίληψη ενός παντοδύναμου, αναλλοίωτου και παντογνώστη θεού. Αντ' αυτού, παρουσιάζει έναν θεό που αγωνίζεται, που βρίσκεται σε διαρκή κίνδυνο και που χρειάζεται τον άνθρωπο για να σωθεί:

«Ο θεός μου δεν είναι παντοδύναμος. Αγωνίζεται, γιατί είναι σε κίνδυνο κάθε στιγμή· τρέμει και παραπαίει σε κάθε ζωντανό πλάσμα, και κραυγάζει. Νικιέται αδιάκοπα, αλλά σηκώνεται πάλι, γεμάτος αίμα και χώμα, για να πετάξει πάλι στη μάχη».

Αυτή η αντίληψη επηρεάστηκε βαθιά από τη φιλοσοφία του Ανρί Μπεργκσόν και την έννοια της ζωτικής ορμής, καθώς και από την ιδέα της συνεχούς εξέλιξης και πάλης. Ο θεός του Καζαντζάκη δεν είναι στατικό ον, αλλά μια δυναμική δύναμη που εξελίσσεται μέσα από την ιστορία και την ανθρώπινη εμπειρία.

Η άποψη αυτή έρχεται σε ευθεία αντίθεση με το χριστιανικό δόγμα του παντοδύναμου και αιώνιου θεού, όπως διατυπώνεται στην ορθόδοξη παράδοση. Η έννοια του θεού που αγωνίζεται και κινδυνεύει αποτελεί ουσιαστικά άρνηση της θείας αιωνιότητας και του αναλλοίωτου της Θεότητας.

1.2 Η Έννοια του Σωτήρα του Θεού

Στην κεντρική φιλοσοφική του πραγματεία «Ασκητική: Σωτήρες του Θεού» (1927), ο Καζαντζάκης παρουσιάζει μια επαναστατική ανατροπή της παραδοσιακής διδασκαλίας περί σωτηρίας. Ο τίτλος σημαίνει «Σωτήρες του Θεού» και υποδηλώνει ότι ο άνθρωπος δεν είναι απλώς παθητικός αποδέκτης της θείας σωτηρίας, αλλά ενεργός συμμέτοχος στη λύτρωση του ίδιου του θεού.

Η κεντρική ιδέα είναι ότι ο θεός γεννιέται μέσα από την πνευματική πάλη του ανθρώπου. Κάθε άνθρωπος που αγωνίζεται να υπερβεί τα όρια του, που παλεύει για την ελευθερία και την αρετή, συμβάλλει στη γέννηση και την εξέλιξη του θεού. Αυτή η σχέση είναι αμοιβαία: ο θεός χρειάζεται τον άνθρωπο για να πραγματωθεί, και ο άνθρωπος χρειάζεται τον θεό για να βρει νόημα στον αγώνα του.

Αυτή η αντίληψη αντιστρέφει πλήρως τη χριστιανική σωτηριολογία, όπου ο θεός είναι αυτός που σώζει τον άνθρωπο, και όχι το αντίστροφο. Η ιδέα ότι ο άνθρωπος σώζει τον θεό αποτελεί βασική αίρεση που αρνείται την παντοδυναμία και την αυτάρκεια του θείου.

1.3 Ο Θεός ως Άβυσσος και Σιωπή

Σε πολλά έργα του, ο Καζαντζάκης παρουσιάζει τον θεό ως άβυσσο, ως σιωπή που καλεί τον άνθρωπο να πέσει μέσα της. Αυτή η αντίληψη έχει στοιχεία μυστικισμού, αλλά και υπαρξισμού. Ο θεός δεν είναι ένα πρόσωπο που απαντά στις προσευχές, αλλά μια δύναμη που προκαλεί τον άνθρωπο να ξεπεράσει τον εαυτό του.

Στο μυθιστόρημα «Ο Καπετάν Μιχάλης» (1950), ο ήρωας βλέπει τον θεό ως σιωπηλό και απόμακρο, αλλά ταυτόχρονα ως την απόλυτη πρόκληση για την ανδρεία και την ελευθερία. Η σχέση με τον θεό είναι μια σχέση αντρικής φιλίας και ανταγωνισμού, παρόμοια με τη σχέση του Αβραάμ με τον θεό ή του Ιακώβ που παλεύει με τον άγγελο.

Η άρνηση του προσωπικού χαρακτήρα του θεού και η αντικατάστασή του από μια απρόσωπη δύναμη έρχεται σε σύγκρουση με την χριστιανική πίστη σε έναν θεό που αγαπά, που μιλά και που σχετίζεται προσωπικά με τον άνθρωπο.

1.4 Η Θεολογία της Πάλης και της Θυσίας

Για τον Καζαντζάκη, η σχέση με τον θεό δεν είναι μια σχέση ησυχασμού και παρηγοριάς, αλλά μια συνεχής πάλη. Ο άνθρωπος πρέπει να θυσιάσει τα πάντα – την αγάπη, την ευτυχία, τη ζωή του – για να συναντήσει τον θεό. Αυτή η θυσία δεν είναι τιμωρία, αλλά ο μόνος δρόμος για τη λύτρωση.

1.5 Ο Θεός και ο Υλισμός

Παρά την έντονη θρησκευτικότητά του, ο Καζαντζάκης διατηρεί μια υλιστική προσέγγιση. Ο θεός δεν υπάρχει σε έναν υπερουράνιο κόσμο, αλλά εντός της ύλης, μέσα στην ίδια τη ζωή και την πάλη. Αυτή η άποψη τον φέρνει κοντά στον υλισμό του Μαρξ, αλλά με μια πνευματική διάσταση: η ύλη δεν είναι άψυχη, αλλά φορέας μιας δυναμικής δύναμης που εξελίσσεται προς το πνεύμα.

 

Β΄. Η Διδασκαλία για τον Ιησού Χριστό: Ο Άνθρωπος που Έγινε Θεός

2.1 Ο Καζαντζάκης αποδέχεται  την αίρεση ΤΟΥ ΥΙΟΘΕΤΙΣΜΟΥ

Ο Καζαντζάκης αποδέχεται  μια αιρετική προσέγγιση στη χριστολογία, γνωστή ως υιοθετισμός: Ο υιοθετισμός είναι αρχαία χριστολογική αίρεση που αναπτύχθηκε κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες. Διδάσκει ότι ο Ιησούς Χριστός δεν ήταν θεός από τη γέννησή του, αλλά έγινε θεός κατά τη διάρκεια της ζωής του. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, ο Ιησούς ήταν απλός άνθρωπος που υιοθετήθηκε από τον θεό λόγω της ηθικής του τελειότητας και της υπακοής του.

Υπάρχουν δύο κύριες μορφές υιοθετισμού. Ο ΒΑΠΤΙΣΜΑΤΙΚΟΣ ΥΙΟΘΕΤΙΣΜΟΣ. Αυτός που  διδάσκει ότι ο Ιησούς έγινε θεός κατά τη βάπτισή του στον Ιορδάνη ποταμό. Τη στιγμή της βάπτισης, το πνεύμα του θεού κατέβηκε πάνω του και τον υιοθέτησε. Αυτή ήταν η άποψη των Εβιωνιτών και άλλων αιρετικών ομάδων του δεύτερου αιώνα.

Ο υιοθετισμός της σταύρωσης διδάσκει ότι ο Ιησούς έγινε θεός κατά τη σταύρωση ή την ανάστασή του. Η θυσία του στον σταυρό ήταν η πράξη που τον έκανε θεό.

Ο υιοθετισμός καταδικάστηκε από την ορθόδοξη εκκλησία ως αίρεση γιατί αρνείται την ενανθρώπηση του θεού λόγου από τη σύλληψη, χωρίζει τον Ιησούς σε δύο πρόσωπα, τον άνθρωπο Ιησού και τον θεό που τον υιοθέτησε, αρνείται την αιώνια θεότητα του Χριστού και υποβαθμίζει τη σημασία της σάρκωσης. Η καταδίκη έγινε επίσημα στην πρώτη οικουμενική σύνοδο της Νίκαιας το 325 μ.Χ. και επιβεβαιώθηκε σε μεταγενέστερες συνόδους.

Σύμφωνα με τον Καζαντζάκη ο Ιησούς δεν ήταν θεός από τη γέννησή του, αλλά έγινε θεός μέσα από την πνευματική του πάλη και την τελική υποταγή στο θέλημα του πατέρα. Αυτή η άποψη έρχεται σε αντίθεση με την ορθόδοξη διδασκαλία περί της θείας φύσης του Χριστού από τη στιγμή της σύλληψής του.

Στον «Τελευταίο Πειρασμό» (1954), ο Ιησούς παρουσιάζεται ως ένας άνθρωπος που παλεύει μεταξύ πνεύματος και σαρκός, μεταξύ της επιθυμίας για μια κανονική ανθρώπινη ζωή (οικογένεια, παιδιά, ειρήνη) και της θεϊκής του αποστολής.

Ο υιοθετισμός αποτελεί αρχαία αίρεση που αρνείται την ενανθρώπηση του θεού λόγου και υποστηρίζει ότι ο Ιησούς υιοθετήθηκε ως θεός κατά τη βάπτισή του ή κατά τη σταύρωσή του. Αυτή η άποψη καταδικάστηκε από τις οικουμενικές συνόδους της εκκλησίας.

2.2 Η Σύγκρουση Πνεύματος και Σαρκός

Στον πρόλογο του «Τελευταίου Πειρασμού», ο Καζαντζάκης γράφει:

«Η διπλή ουσία του Χριστού – η λαχτάρα τόσο ανθρώπινη, τόσο υπεράνθρωπη, του ανθρώπου να κατακτήσει τον θεό... ήταν πάντα ένα βαθύ, ακατανόητο μυστήριο για μένα. Η αρχή μου αγωνία και πηγή όλων των χαρών και των λυπών μου από τη νιότη μου και μετά ήταν η αδιάκοπη, ανελέητη μάχη μεταξύ πνεύματος και σαρκός... και η ψυχή μου είναι η αρένα όπου αυτά τα δύο στρατεύματα συγκρούστηκαν και συναντήθηκαν».

Αυτή η διαλεκτική ανάμεσα στο ανθρώπινο και το θεϊκό αποτελεί τον πυρήνα της διδασκαλίας του. Για τον Καζαντζάκη, ο Χριστός είναι «μισός θεός, μισός άνθρωπος» – μια έκφραση που χρησιμοποιείται για να περιγράψει την τεταμένη σχέση των δύο φύσεων σε ένα πρόσωπο.

Αυτή η διατύπωση αποκλίνει από την ορθόδοξη διδασκαλία των δύο φύσεων του Χριστού που είναι ασυγχύτως ενωμένες, και προσεγγίζει την αίρεση του νεστοριανισμού που χωρίζει τις δύο φύσεις.

2.3 Ο Τελευταίος Πειρασμός: Το Δίλημμα της Ανθρώπινης Φύσης

Το μυθιστόρημα παρουσιάζει τον Ιησού να αντιμετωπίζει τον τελευταίο πειρασμό πάνω στον σταυρό: ένας άγγελος (που αποδεικνύεται ότι είναι ο σατανάς) τον απομακρύνει από το σταυρό και του προσφέρει μια ζωή γεμάτη, με οικογένεια και παιδιά. Ο Ιησούς ζει αυτή τη ζωή μέχρι τα γεράματα, μέχρι που οι μαθητές του – με επικεφαλής τον Ιούδα – τον κατηγορούν ότι προδόθηκε την αποστολή του.

Στο έργο αυτό, ο Καζαντζάκης εξερευνά το ερώτημα: Τι θα συνέβαινε αν ο Χριστός είχε επιλέξει την ανθρώπινη ευτυχία αντί για τη θυσία; Η απάντηση που δίνεται είναι ότι αυτό θα ήταν η νίκη του κακού – ο Χριστός πρέπει να αρνηθεί την ανθρώπινη ευτυχία για να εκπληρώσει τη θεϊκή του αποστολή.

Η παρουσίαση του Ιούδα ως ήρωα που κατηγορεί τον Χριστό για προδοσία της αποστολής του αποτελεί ανατροπή της παραδοσιακής εκκλησιαστικής ερμηνείας.

---

Γ΄. Η  Θεοτοκολογία του Καζαντζάκη

Σε αντίθεση με την εκτενή ανάπτυξη της μορφής του Χριστού, ο Καζαντζάκης δεν ασχολείται εκτενώς με την Παναγία στα κύρια έργα του. Στον «Τελευταίο Πειρασμό» (1954), η Παναγία εμφανίζεται κυρίως ως στοιχείο του παρασκηνίου, με τον Ιησού να αισθάνεται την πίεση της μητρικής προσδοκίας και της κοινωνικής ντροπής για την ανώμαλη συμπεριφορά του.

Στον «Χριστό ξανασταυρώνεται» (1954), το μυθιστόρημα εστιάζει στην αναπαράσταση των παθών σε ένα χωριό της ανατολής, όπου οι χαρακτήρες υποδύονται ρόλους (Χριστός, Ιωάννης, Ιούδας, Μαγδαληνή), αλλά δεν υπάρχει αντίστοιχος ρόλος για την παναγία. Αυτή η απουσία είναι ενδεικτική της επιλογής του Καζαντζάκη να επικεντρωθεί στη σύγκρουση πνεύματος και σαρκός μέσα από αρσενικά πρόσωπα.

Παρά την άμεση απουσία της παναγίας, η μητρική διάσταση του θείου εμφανίζεται έμμεσα στη φιλοσοφία του Καζαντζάκη. Στην «Ασκητική» του, ο θεός παρουσιάζεται ως ένα ον που γεννιέται, παλεύει και εξελίσσεται μαζί με τον άνθρωπο. Η έννοια του σωτήρα του θεού υποδηλώνει μια αμοιβαία σχέση δημιουργίας και λύτρωσης, όπου ο άνθρωπος συμμετέχει ενεργά στη γέννηση του θεού μέσα από την πνευματική του πάλη.

Αυτή η προσέγγιση έρχεται σε αντίθεση με την παραδοσιακή ορθόδοξη θεολογία της Παναγίας, όπου η παναγία ως Θεοτόκος είναι η γέφυρα μεταξύ ουρανού και γης, η πύλη του θείου που γεννά τον θεάνθρωπο. Για τον Καζαντζάκη, η γέννηση του θεού συμβαίνει μέσα στην ψυχή του κάθε ανθρώπου που αγωνίζεται.

Σε πολλά έργα του Καζαντζάκη, η Μαρία Μαγδαληνή αναλαμβάνει ρόλο που υποκαθιστά εν μέρει την παναγία. Στον «Τελευταίο Πειρασμό», η Μαγδαληνή εμφανίζεται ως σύμβολο της σαρκικής αγάπης που ο Χριστός πρέπει να υπερβεί, αλλά και ως η πρώτη μάρτυρας της ανάστασης. Στον «Χριστό ξανασταυρώνεται», η Κατερίνα (που υποδύεται τη Μαγδαληνή) είναι μια χήρα που ερωτεύεται τον Μανολιό (Χριστό), συνδυάζοντας την πνευματική και σαρκική αγάπη.

Αυτή η επιλογή δείχνει ότι ο Καζαντζάκης προτιμά να εξερευνά τη γυναικεία παρουσία μέσα από τη σύγκρουση ερωτικής και πνευματικής αγάπης, παρά μέσα από τη μητρική στοργή που αντιπροσωπεύει η παναγία.

Η απουσία ανάπτυξης της θεολογίας της παναγίας στο έργο του Καζαντζάκη μπορεί να ερμηνευθεί μέσα από:

• Την ανδροκεντρική δομή της σκέψης του: Ο Καζαντζάκης εστιάζει στην αρσενική ηρωική μορφή που παλεύει με τον θεό (πρότυπα του Αβραάμ, Μωυσή, Χριστού, Οδυσσέα).
• Την επιρροή του Νίτσε: Η έννοια του υπερανθρώπου και η αντίληψη της θυσίας ως ανδρικής αρετής.

 

Δ΄. Συγκριτική Θεολογική Ανάλυση

Η θεολογία του Νίκου Καζαντζάκη διαφέρει ριζικά από την ορθόδοξη θεολογία σε βασικά σημεία. Σύμφωνα με την ορθόδοξη πίστη, ο Θεός είναι τριαδικός, αιώνιος και αναλλοίωτος. Για τον Καζαντζάκη, ο Θεός εξελίσσεται και αγωνίζεται μαζί με τον άνθρωπο. Η εκκλησία διδάσκει ότι ο Θεός είναι παντοδύναμος, ενώ ο Καζαντζάκης παρουσιάζει έναν θεό που είναι σε κίνδυνο και χρειάζεται τον άνθρωπο για να σωθεί.

Στην ορθόδοξη θεολογία, ο άνθρωπος σώζεται από τον Θεό. Ο Καζαντζάκης αντιστρέφει αυτή τη σχέση και λέει ότι ο άνθρωπος σώζει τον Θεό. Η σωτηρία στην ορθόδοξη παράδοση έρχεται μέσα από την εκκλησιαστική ζωή και τα μυστήρια. Για τον Καζαντζάκη, η σωτηρία έρχεται μέσα από την ατομική πνευματική πάλη και τη θυσία του κάθε ανθρώπου.

Ο ορθόδοξος Θεός είναι προσωπικός και σχετίζεται με τον άνθρωπο μέσα από την αγάπη. Ο θεός του Καζαντζάκη είναι δύναμη που προκαλεί τον άνθρωπο να ξεπεράσει τα όριά του. Σε ό,τι αφορά τον Ιησού Χριστό, η εκκλησία διδάσκει ότι είναι θεός και άνθρωπος από τη σύλληψή του, με τις δύο φύσεις ασυγχύτως ενωμένες. Ο Καζαντζάκης υιοθετεί τον υιοθετισμό και παρουσιάζει τον Ιησού να γίνεται θεός μέσα από την πνευματική του πάλη, με ένταση και σύγκρουση μεταξύ πνεύματος και σαρκός.

Τέλος, για την ορθόδοξη εκκλησία, η ανάσταση του Χριστού είναι ιστορικό γεγονός. Ο Καζαντζάκης ερμηνεύει την ανάσταση συμβολικά, ως νίκη του πνεύματος επί της σαρκός και όχι ως πραγματικό ιστορικό συμβάν.

 

4.2 Ορθόδοξες Ανησυχίες και Αιρετικές Εκφράσεις

Από ορθόδοξη σκοπιά, η θεολογία του Καζαντζάκη είναι αιρετική. Η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος εξέδωσε επίσημη καταδίκη το 1955, αφορίζοντας τα έργα του «Ασκητική» και «Ο Τελευταίος Πειρασμός» ως ασεβή και αιρετικά.

-------------------------------------

Βιβλιογραφία

• Καζαντζάκης, Νίκος. Ασκητική: Σωτήρες του Θεού. Αθήνα, 1927.
• Καζαντζάκης, Νίκος. Ο Καπετάν Μιχάλης. Αθήνα, 1950.
• Καζαντζάκης, Νίκος. Ο Τελευταίος Πειρασμός. Αθήνα, 1954.
• Καζαντζάκης, Νίκος. Ο Χριστός ξανασταυρώνεται. Αθήνα, 1954.
• Μπαϊν, Πήτερ. Νίκος Καζαντζάκης: Μυθιστοριογράφος. Αγγλία, 1989.
• Μίντλετον, Ντέρικ. Νίκος Καζαντζάκης και οι Φιλόσοφοι. ΗΠΑ, 1995.

Βάσει της αναζήτησης, βρήκα τις εξής ελληνικές ακαδημαϊκές εργασίες για το θεολογικό έργο του Νίκου Καζαντζάκη:

---

Διδακτορικές Διατριβές

«Πίστη και γνώση, άσκηση και δράση: μια θεολογική και ψυχοκριτική προσέγγιση του έργου του Νίκου Καζαντζάκη»  Ιδρυμα: Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Χρονολογία: 2017

---

Μεταπτυχιακές Εργασίες

«Η θεολογική σκέψη του Νίκου Καζαντζάκη στο μυθιστόρημά του «Ο Τελευταίος Πειρασμός»»

«Η εικόνα του Ιησού Χριστού στο μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται»»  Ιδρυμα: Πανεπιστήμιο Μακεδονίας.2018.

«Η εικόνα του Ιησού Χριστού στο μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται»»  Ιδρυμα: Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Χρονολογία: 2018

«Ο Νίκος Καζαντζάκης και ο Χριστιανισμός»

Ιδρυμα: Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου-Τμήμα: Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Διαχείρισης Πολιτισμικών Αγαθών-Χρονολογία: 2023

«Η έννοια του Θεού στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη»  Ιδρυμα: Πανεπιστήμιο Αθηνών

«Θεολογικές και φιλοσοφικές απόψεις στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη»

• Ιδρυμα: Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
• Περιεχόμενο: Συνολική εξέταση των θεολογικών και φιλοσοφικών απόψεων

---

Άλλες Ακαδημαϊκές Εργασίες

«Η ελληνική παιδεία στη σκέψη και στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη»

• Ιδρυμα: Πανεπιστήμιο Αιγαίου
• Περιεχόμενο: Εξετάζει τη σχέση της ελληνικής παιδείας με τη θρησκευτική και φιλοσοφική σκέψη του Καζαντζάκη

«Η ελληνική και χριστιανική σκέψη στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη»

• Ιδρυμα: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης
• Περιεχόμενο: Διερεύνηση της σύνδεσης ελληνικής και χριστιανικής σκέψης στο έργο του

Σημαντικά Βιβλία και Μελέτες

«Ο Νίκος Καζαντζάκης και οι θρησκείες του κόσμου»

• Συγγραφέας: Νίκος Αλιβιζάτος
• Έκδοση: 2024
• Περιεχόμενο: Εξέταση της σχέσης του Καζαντζάκη με τον βουδισμό, τον ινδουισμό και τον χριστιανισμό

«Ο Καζαντζάκης και η Ορθοδοξία»

• Περιοδικό: Σύναξη, τεύχος 85 (Ιανουάριος-Μάρτιος 2003)
• Θέμα: Αφιέρωμα στη σχέση του Καζαντζάκη με την ορθόδοξη παράδοση

---

 

Η Μαρτυρική Ομολογία του Ιωσήφ Βρυεννίου

visit counter

 

«Οὐκ ἀρνησόμεθά σε, φίλη Ὀρθοδοξία·  οὐ ψευσόμεθά σου πατροπαράδοτον σέβας·  ἐν σοὶ ἐγεννήθημεν, καὶ σοὶ ζῶμεν, καὶ ἐν σοὶ κοιμηθησόμεθα·  εἰ δὲ καλέσει καιρός, καὶ μυριάκις ὑπὲρ σοῦ τεθνηξόμεθα.»

 

Επιμέλεια και σύνθεση κειμένου: πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

---

1. Ιστορικο-Θεολογικό Πλαίσιο: Η Εσχατολογία της Πίστεως

Το κείμενο του Ιωσήφ Βρυεννίου (1350-1430) γράφεται σε μια περίοδο έντονων πιέσεων για την Ένωση των Εκκλησιών, λίγο πριν από τη Σύνοδο Φερράρας-Φλωρεντίας. Ο Βρυέννιος, ως πνευματικός πατέρας του Μάρκου Ευγενικού, δεν κινείται από έναν στείρο φανατισμό. Η στάση του πηγάζει από τη βαθιά θεολογική πεποίθηση ότι η Ορθοδοξία δεν αποτελεί μια ιδεολογία ή ένα πολιτισμικό μέγεθος, αλλά μια οντολογία — έναν τρόπο ύπαρξης που συνδέει τον άνθρωπο με την αιώνια Αλήθεια.

2. Η Προσωποποίηση της Ορθοδοξίας

Ο Βρυέννιος, χρησιμοποιώντας τη λέξη «φίλη», μας λέει τα εξής:

1. Η Πίστη ως «Κολλητός» Φίλος (Συνοδοιπόρος)

Συνήθως νομίζουμε ότι η πίστη είναι ένας νόμος που μας επιβάλλεται από έξω («πρέπει να κάνεις αυτό»). Ο Βρυέννιος λέει το αντίθετο: Η Ορθοδοξία είναι μια εσωτερική φωνή.

• Είναι σαν τον φίλο που δεν σου δίνει εντολές, αλλά περπατάει δίπλα σου.
• Δεν πιστεύεις επειδή «φοβάσαι τον νόμο», αλλά επειδή αγαπάς τον φίλο σου. Είναι μια σχέση εμπιστοσύνης, όπως αυτή που είχε ο Χριστός με τους μαθητές Του.

2. Η Αλήθεια είναι «Συνάντηση», όχι «Διάβασμα»

Στο σχολείο μαθαίνουμε την αλήθεια διαβάζοντας βιβλία. Στην Εκκλησία, όμως, η Αλήθεια είναι Πρόσωπο (ο Χριστός).

• Δεν «μαθαίνεις» την Ορθοδοξία απλώς με το μυαλό, αλλά τη συναντάς με την καρδιά.
• Έτσι, αν κάποιος απαρνηθεί την πίστη του, δεν κάνει απλώς ένα λάθος στις εξετάσεις, αλλά διαπράττει μια προδοσία. Είναι σαν να γυρίζεις την πλάτη σε κάποιον που σε αγαπάει βαθιά.

3. Μια Φιλία που δεν τελειώνει ποτέ (Λειτουργική Ζωή)

Ένας καλός φίλος είναι εκεί και στις χαρές και στις λύπες. Η Ορθοδοξία κάνει το ίδιο μέσα στην Εκκλησία:

• Στις γιορτές: Χαίρεται μαζί σου.
• Στις δυσκολίες: Συμπάσχει και σε παρηγορεί.
• Στον θάνατο: Είναι η μόνη φίλη που μένει μαζί σου και μετά τον θάνατο, δίνοντάς σου ελπίδα.

Συμπερασματικά :Για τον Βρυέννιο, η Ορθοδοξία είναι η δική μας «φίλη». Δεν είναι μια θεωρία για το μυαλό, αλλά μια αγκαλιά για την ψυχή. Είναι ο τρόπος να μην νιώθεις ποτέ μόνος, ούτε στη ζωή, ούτε στον θάνατο.

 

3. Η Ορθοδοξία ως Μετοχή στις Άκτιστες Ενέργειες

Ως οργανικός συνεχιστής του Ησυχασμού, ο Βρυέννιος συνδέει τη «φιλία» με την Παλαμική θεολογία.Σύμφωνα με τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, ο Θεός είναι μεθεκτός κατά τις ενέργειές Του. Η Ορθοδοξία είναι ο «χώρος» αυτών των Ακτίστων Ενεργειών. Η φιλία με την πίστη είναι η βιωματική μετοχή στο Φως του Θαβώρ. Σε αντίθεση με τη δυτική κτιστή χάρη, η «φίλη» Ορθοδοξία υπογραμμίζει την άμεση επαφή. Επιτρέπει την ένωση του κτιστού με το Άκτιστο, χωρίς να καταργείται η ετερότητα των προσώπων. Η ζωή στην Ορθοδοξία είναι η κάθαρση, ο φωτισμός και η θέωση. Η πίστη μεταμορφώνει όλη τη βιολογική ύπαρξη σε λειτουργική μέσω της «αδιαλείπτου προσευχής».

4. Η Τριαδική Διάσταση της Ύπαρξης: «ἐγεννήθημεν - ζῶμεν - κοιμηθησόμεθα»

Η τριαδική κλιμάκωση του κειμένου περιγράφει την πλήρη εκκλησιολογική ενσωμάτωση του ανθρώπου, ορίζοντας την «Εκκλησιαστική Υπόσταση» έναντι της βιολογικής.

1. «Ἐν σοὶ ἐγεννήθημεν»: Η Ορθοδοξία ως η πνευματική μήτρα και κολυμβήθρα που γεννά την «καινήν κτίσιν». Η αλήθεια μας υποδέχεται πριν καν την κατανοήσουμε.
2. «Σοὶ ζῶμεν»: Η πίστη ως καθημερινή λειτουργική πράξη και συνεχής τροφοδοσία από τη Θεία Ευχαριστία. Είναι το πνευματικό «οξυγόνο» της ψυχής.
3. «Ἐν σοὶ κοιμηθησόμεθα»: Η εσχατολογική προοπτική. Η χρήση του όρου «κοίμηση» αντί «τελευτή» υποδηλώνει τη νίκη επί του θανάτου. Η Ορθοδοξία είναι η ταυτότητα που φέρει ο πιστός ενώπιον του Δικαίου Κριτού.

5. Το «Πατροπαράδοτον Σέβας» και η Ιερά Παράδοση

Ο Βρυέννιος τονίζει τη συνέχεια της Εκκλησίας. Το «πατροπαράδοτον» δεν είναι προσκόλληση στο παρελθόν, αλλά η βεβαιότητα της αλήθειας που παραδόθηκε «άπαξ τοις αγίοις». Η άρνηση αυτής της παράδοσης θεωρείται «ψεύδος», δηλαδή οντολογική αλλοίωση της ίδιας της πραγματικότητας.

6. Η Μαρτυρική Συνείδηση: «μυριάκις ὑπὲρ σοῦ τεθνηξόμεθα»

Η κατακλείδα μεταφέρει την ανάλυση από τη θεωρία στη θυσία, συνδέοντας την Ελευθερία με την Αλήθεια.

• Υπέρβαση της Βιολογίας: Η ετοιμότητα για θάνατο αποδεικνύει ότι η Ορθοδοξία είναι ανώτερη από τη βιολογική ζωή. Ο μάρτυρας είναι ο απόλυτα ελεύθερος άνθρωπος, καθώς δεν δεσμεύεται από το ένστικτο της αυτοσυντήρησης.
• Επικύρωση με Αίμα: Ακολουθώντας τον Άγιο Ιγνάτιο τον Θεοφόρο, ο Βρυέννιος βλέπει τον θάνατο υπέρ της αληθείας ως την στιγμή που ο άνθρωπος γίνεται «αληθινός μαθητής».
• Εκκλησιολογική Ευθύνη: Στο ιστορικό του πλαίσιο, το «τεθνηξόμεθα» αποτελεί προειδοποίηση κατά των διπλωματικών συμβιβασμών. Η Ορθοδοξία είναι το Σώμα του Χριστού και παραμένει αδιαπραγμάτευτη.

---

Συμπεράσματα

Η ομολογία του Ιωσήφ Βρυεννίου οικοδομεί μια ολιστική ανθρωπολογία. Η προσφώνηση «φίλη» αποτελεί την υπαρξιακή αντήχηση της Παλαμικής διάκρισης Ουσίας και Ενέργειας. Αναδεικνύει το μαρτύριο ως την ύψιστη πράξη ελευθερίας, καθιστώντας τον θάνατο μια απλή μετάβαση εντός της ίδιας αδιάσπαστης σχέσης με τον Θεό. Για τον Βρυέννιο, η Ορθοδοξία δεν είναι ένα εξάρτημα της ζωής, αλλά το ίδιο το υποκείμενο της ζωής και το θεμέλιο της νίκης κατά του θανάτου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Βρυέννιος Ιωσήφ, Τα Ευρεθέντα, επιμέλεια Ευγενίου Βουλγάρεως, τ. Α'-Γ', Εν Λειψία 1768-1784 (ανατύπωση εκδ. Ρηγόπουλος, Θεσσαλονίκη 1991). > Είναι η βασική πηγή όπου περιέχεται η Ομολογία και οι λόγοι του.

2. Η Βασική Μονογραφία

• Τωμαδάκης Νικόλαος, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος και η Κρήτη κατά το 1400, Αθήνα 1947. > Το εγκυρότερο έργο για τη ζωή και το συγγραφικό του έργο.

3. Θεολογικό & Παλαμικό Υπόβαθρο

• Ματζαρίδης Γεώργιος, Η Θεολογία του Γρηγορίου Παλαμά, εκδ. Πουρναράς, Θεσσαλονίκη 1973. > Απαραίτητο για τη σύνδεση της «φιλίας» με τις άκτιστες ενέργειες.
• Παπαδόπουλος Στυλιανός, Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς: Η ζωή και η θεολογία του, Αθήνα 1989.