Η διδασκαλία για τα άκυρα και ανυπόστατα μυστήρια, είτε από το υγιές είτε από το άρρωστο τμήμα της Εκκλησίας

visit counter

Εισαγωγικά

Στην ενότητα αυτή εξετάζεται η άποψη ότι τα μυστήρια (όπως η Θεία Κοινωνία ή το Βάπτισμα) μπορεί να στερούνται τη θεία χάρη και να θεωρούνται άκυρα.

Η ανάλυση επικεντρώνεται στο πώς αυτή η διδασκαλία επηρεάζει τις δύο πλευρές:

Το "νοσούν" τμήμα: Δηλαδή όσοι πιστοί και κληρικοί παραμένουν σε κοινωνία με επισκόπους που θεωρούνται ότι κηρύττουν πλάνες.

Το "υγιές" τμήμα: Δηλαδή όσοι διέκοψαν την εκκλησιαστική κοινωνία (αποτειχίστηκαν) για λόγους καθαρότητας της πίστης.

Το κείμενο υποστηρίζει ότι αν οποιαδήποτε από τις δύο πλευρές αρχίσει να θεωρεί τα μυστήρια της άλλης πλευράς ως "άκυρα" πριν από μια επίσημη συνοδική απόφαση, οδηγείται σε σοβαρά θεολογικά και εκκλησιολογικά σφάλματα.

π.Δ.Α

Η διδασκαλία για τα άκυρα μυστήρια και οι συνέπειές της

Στην ενότητα αυτή εξετάζονται δύο περιπτώσεις σχετικά με την άποψη ότι τα μυστήρια μπορεί να είναι άκυρα ή ανύπαρκτα.

Η Πρώτη Περίπτωση:
Εξετάζουμε τι συμβαίνει όταν το «νοσούν» τμήμα της Εκκλησίας (δηλαδή όσοι πιστοί δεν έχουν διακόψει την κοινωνία με αιρετικούς επισκόπους) υποστηρίζει ότι το «υγιές» τμήμα (όσοι αποτειχίστηκαν) βρίσκεται εκτός Εκκλησίας. Αν το «νοσούν» τμήμα θεωρεί ότι οι αποτειχισμένοι δεν σώζονται και ότι τα μυστήριά τους είναι άκυρα, τότε προκύπτουν τα εξής προβλήματα:

1. Ακυρώνεται ο 15ος Κανόνας της Πρωτοδευτέρας Συνόδου: Αυτός ο κανόνας επαινεί όσους διακόπτουν την κοινωνία με έναν επίσκοπο που κηρύττει αίρεση, ακόμη και πριν αυτός καταδικαστεί επίσημα από Σύνοδο. Αν θεωρήσουμε ότι όσοι εφαρμόζουν αυτόν τον κανόνα βγαίνουν «εκτός Εκκλησίας», τότε ο κανόνας αυτός είναι άχρηστος και η Εκκλησία έκανε λάθος που τον συμπεριέλαβε στους ιερούς κανόνες της.
2. Επιβάλλεται ένας ακραίος «Επισκοποκεντρισμός»: Με αυτή τη λογική, ο πιστός υποχρεώνεται να μνημονεύει τον επίσκοπό του ακόμη και αν αυτός είναι αιρετικός, προκειμένου να μη χάσει τη σωτηρία του.
3. Ομοιότητα με τον Παπισμό:  Αν ένας επίσκοπος κηρύττει φανερά μια αίρεση (π.χ. το Filioque) και το ποίμνιο είναι αναγκασμένο να τον ακολουθεί και να τον μνημονεύει για να θεωρούνται έγκυρα τα μυστήριά του, τότε η εγκυρότητα της Θείας Ευχαριστίας εξαρτάται αποκλειστικά από το όνομα του επισκόπου και όχι από την αλήθεια της πίστης.

Το συμπέρασμα
Αν ισχύουν τα παραπάνω, τότε όποιος σταματήσει να μνημονεύει το όνομα του επισκόπου (ακόμη και για λόγους προστασίας της πίστης), θεωρείται αυτόματα ότι χάνει τη χάρη των μυστηρίων. Αν επικρατήσει η άποψη ότι όποιος δεν μνημονεύει τον επίσκοπο χάνει τη σωτηρία του, τότε οδηγούμαστε σε ακραίες θέσεις, όπως αυτές του Μητροπολίτη Ιωάννη Ζηζιούλα. Εκείνος υποστηρίζει ότι:

• Όποιος δεν μνημονεύει τον επίσκοπό του στη Θεία Ευχαριστία, διαγράφει τον εαυτό του από τους ζωντανούς πιστούς.
• Η Θεία Ευχαριστία δεν έχει σωτήρια αξία αν δεν τελείται στο όνομα του τοπικού επισκόπου.
• Δεν μπορούμε να προσευχόμαστε απευθείας στον Χριστό, αλλά πρέπει πάντα να μεσολαβεί ο επίσκοπος ως «εικόνα» Του.

Αυτές οι θέσεις ταυτίζονται με τον Παπισμό, όπου όλα εξαρτώνται από την κοινωνία με τον Πάπα. Επίσης, αν δεχτούμε αυτή τη λογική, καταργείται η έννοια του «συμμολυσμού» (δηλαδή ότι οι Ορθόδοξοι μολύνονται όταν κοινωνούν με ακαθαίρετους αιρετικούς), κάτι που διδάσκει η Ε' Οικουμενική Σύνοδος και η πατερική παράδοση.

---

Η Δεύτερη Περίπτωση (Β):
Τι συμβαίνει όταν το «υγιές» τμήμα (οι αποτειχισμένοι) υιοθετεί τη διδασκαλία ότι τα μυστήρια του «νοσούντος» τμήματος (όσων δεν αποτειχίστηκαν) είναι άκυρα; Οι συνέπειες είναι οι εξής:

Μεγαλώνει το σχίσμα: Αντί αυτή η διδασκαλία να βοηθήσει στην ένωση των δύο πλευρών, βαθαίνει το χάσμα και κάνει τη θεραπεία της Εκκλησίας αδύνατη.

Αυθαίρετη άσκηση εξουσίας: Το «υγιές» τμήμα συμπεριφέρεται σαν να είναι ολόκληρη η Εκκλησία και αποφασίζει μόνο του ότι κάποιος άλλος στερήθηκε τη Θεία Χάρη.

Παράκαμψη της Συνοδικής διαδικασίας. Για να κηρυχθεί ένας κληρικός (και πολύ περισσότερο ένας Επίσκοπος ή μια ολόκληρη τοπική Εκκλησία) ως αμετανόητος αιρετικός, είναι απαραίτητο να γίνει επίσημο εκκλησιαστικό δικαστήριο. Πρέπει να κληθεί τρεις φορές σε απολογία και, αν επιμείνει στην πλάνη του, τότε μόνο καθαιρείται και αποκόπτεται από το σώμα της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Όταν μια ομάδα πιστών προχωρά μόνη της σε μια τέτοια τολμηρή ενέργεια χωρίς να έχει την αρμοδιότητα, τότε κλέβει εξουσίες και δικαιώματα που ανήκουν μόνο στην επίσημη Εκκλησία. Αυτή η ομάδα έχει το καθήκον να διακόψει την κοινωνία με τον αιρετικό (να αποτειχιστεί), αλλά δεν επιτρέπεται να ξεπεράσει τα όρια που ορίζουν οι ιεροί Κανόνες. Αν το κάνει, καταπατά τους Κανόνες και το Εκκλησιαστικό Δίκαιο.

Επιπλέον, ένας από τους βασικούς στόχους όσων αποτειχίζονται είναι να πιέσουν για τη σύγκληση μιας Οικουμενικής Συνόδου. Σκοπός της Συνόδου είναι να αποκαταστήσει την Ορθοδοξία, διώχνοντας τους αμετανόητους αιρετικούς Επισκόπους και τοποθετώντας στη θέση τους Ορθοδόξους.

Όταν όμως μια ομάδα κληρικών και λαϊκών έχει ήδη βγάλει μόνη της την καταδικαστική απόφαση πριν από τη Σύνοδο, τότε αλλάζει εντελώς το νόημα και ο στόχος του αγώνα της. Με αυτή τη λογική δεν υπάρχει πλέον ανάγκη για Σύνοδο, αφού η ομάδα θεωρεί ότι η κρίση έχει ήδη γίνει από την ίδια. Θεωρεί ότι οι θέσεις των Επισκόπων είναι ήδη άδειες, παρόλο που οι Επίσκοποι παραμένουν εκεί χωρίς να έχουν δικαστεί ή απολογηθεί.Η ομάδα αυτή βιάζεται να βρει και να τοποθετήσει δικούς της Επισκόπους με κάθε μέσο.

Τελικά, με αυτόν τον τρόπο, μια ομάδα που ξεκίνησε ως ένα απλό κομμάτι της Εκκλησίας, μετατρέπεται αυθαίρετα σε μια ξεχωριστή «Εκκλησία» από μόνη της.

Επιπλέον, το ακόμα χειρότερο είναι ο τρόπος που αντιμετωπίζει το άλλο τμήμα. Αντί να δείξει αγάπη και να βοηθήσει τους αδελφούς του «άρρωστου» τμήματος (αυτούς που δεν αποτειχίστηκαν) ώστε να επιστρέψουν στην αλήθεια, αδιαφορεί και τους εγκαταλείπει, με το σκεπτικό ότι δεν αποτελούν πλέον Εκκλησία. Έτσι, οι πιστοί αυτοί αφήνονται απροστάτευτοι στους αιρετικούς που εμφανίζονται σαν πρόβατα αλλά είναι λύκοι, οι οποίοι πλέον τους εκμεταλλεύονται ανενόχλητοι και τους οδηγούν στην πνευματική καταστροφή.

Για παράδειγμα, ποιος ορθόδοξος ενδιαφέρθηκε ποτέ πραγματικά για το τι κάνουν οι Προτεστάντες ή για την τύχη των πιστών τους; Εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, κανείς. Ποια όμως θα ήταν η αντιμετώπιση αυτής της κοινότητας, αν θεωρούνταν πραγματικά Εκκλησία και αποτελούσε τμήμα Της, έστω και «άρρωστο»;

Αν γίνει αποδεκτή αυτή η διδασκαλία (περί ακύρων μυστηρίων), οδηγούμαστε και σε ένα άλλο άτοπο: αφήνει μετέωρο το τμήμα που διέκοψε την εκκλησιαστική κοινωνία. Διότι, όσο κι αν φαίνεται ότι λειτουργεί ως ξεχωριστή Εκκλησία στήνοντας δικό του θυσιαστήριο.

Στην πραγματικότητα, το τμήμα που αποτειχίστηκε εξακολουθεί να είναι μέρος εκείνης της Εκκλησίας από την οποία αποσπάστηκε, και από εκεί αντλεί την κανονική του υπόσταση. Όταν όμως στην συνείδησή του η Εκκλησία αυτή παύει πλέον να υπάρχει (επειδή τη θεωρεί άκυρη), τότε από πού θα αντλήσει την εγκυρότητά του; Αναγκάζεται, λοιπόν, να αυτοπροσδιοριστεί ως «Εκκλησία» με τρόπο που θυμίζει τους Προτεστάντες, γεγονός που αποτελεί ολοφάνερη παρανομία και παραβίαση των κανόνων.

Κατά συνέπεια, αν το «υγιές» τμήμα της Εκκλησίας αποδεχτεί τη διδασκαλία ότι τα μυστήρια του «άρρωστου» τμήματος είναι άκυρα και ανύπαρκτα, οδηγείται σε πολλά λάθη. Τότε παύει και το ίδιο να είναι το υγιές τμήμα της Εκκλησίας και μετατρέπεται επίσης σε «άρρωστο».

Συμπερασματικά, η διδασκαλία ότι τα μυστήρια είναι άκυρα ή ανυπόστατα, από όπου κι αν προέρχεται —είτε από το ένα τμήμα της Εκκλησίας είτε από το άλλο— είναι κατακριτέα και δημιουργεί τεράστιες ευθύνες.

(ΠΗΓΗ. ΠΗΓΗ. Το βιβλίο του ιερομονάχου Ευγενίου0Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΜΟΛΥΣΜΟΥ,(Το κείμενο είναι γλωσσικά διαμορφωμένο)

 

 

Συνοπτικά συμπεράσματα

Τα βασικά σημεία του κειμένου που παραθέσατε, συνοψισμένα σε απλή γλώσσα, είναι τα εξής:

1. Η ακυρότητα των Μυστηρίων είναι επικίνδυνη θεωρία: Το κείμενο υποστηρίζει ότι η άποψη πως τα μυστήρια είναι "άκυρα" (δηλαδή χωρίς θεία χάρη) προκαλεί σοβαρά προβλήματα, είτε την υιοθετεί η επίσημη Εκκλησία είτε οι αποτειχισμένοι.
2. Κριτική στην επίσημη Εκκλησία (το "νοσούν" τμήμα):

• Αν η επίσημη Εκκλησία θεωρεί άκυρα τα μυστήρια όσων αποτειχίστηκαν, τότε ακυρώνει τον 15ο Κανόνα της Πρωτοδευτέρας Συνόδου, ο οποίος επαινεί τη διακοπή κοινωνίας με αιρετικούς.

• Αυτή η στάση οδηγεί σε έναν "Παπισμό", όπου η σωτηρία εξαρτάται τυφλά από τη μνημόνευση του επισκόπου, ακόμη κι αν αυτός διδάσκει πλάνες.

3. Κριτική στους αποτειχισμένους (το "υγιές" τμήμα):

• Αν οι αποτειχισμένοι θεωρούν άκυρα τα μυστήρια της επίσημης Εκκλησίας, τότε σφετερίζονται την εξουσία μιας Συνόδου. Μόνο ένα επίσημο εκκλησιαστικό δικαστήριο μπορεί να καθαιρέσει κάποιον και να κηρύξει τα μυστήριά του άκυρα.

• Αν θεωρούν τους άλλους "άκυρους", τότε δεν έχει νόημα να ζητούν Σύνοδο (αφού έχουν ήδη βγάλει απόφαση μόνοι τους) και καταλήγουν να συμπεριφέρονται σαν αυτόνομη "προτεσταντική" ομάδα.

4. Η εγκατάλειψη των πιστών: Η θεωρία περί "ακυρότητας" οδηγεί τους αποτειχισμένους να αδιαφορούν για τους πιστούς που έμειναν πίσω, αφήνοντάς τους απροστάτευτους στους αιρετικούς, αντί να προσπαθούν με αγάπη να τους επαναφέρουν στην αλήθεια.

Συμπέρασμα: Η διδασκαλία ότι τα μυστήρια είναι άκυρα πριν από μια συνοδική απόφαση είναι λάθος και για τις δύο πλευρές. Το "υγιές" τμήμα παύει να είναι υγιές αν υιοθετήσει τέτοιες ακραίες και αντικανονικές απόψεις.

Πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

 

Ο άγιος Βασίλειος και τα "είδη"

visit counter

1. Ο Άγιος Βασίλειος ως επιστήμονας της εποχής του

• Ήταν μεγάλος θεολόγος, αλλά και γνώστης των επιστημών της εποχής του.
• Χρησιμοποίησε επιστημονικές γνώσεις για να εμπλουτίσει τα θεολογικά του κείμενα.
• Ωστόσο, λόγω περιορισμένων επιστημονικών γνώσεων τότε, υπήρχαν λάθη.
• Σημαντικό: αυτά τα λάθη δεν τα έκανε ως «θεία αποκάλυψη», αλλά ως επιστήμονας της εποχής του.

---

2. Σταθερότητα των ειδών (fixed species)

• Στα κείμενά του φαίνεται να θεωρεί ότι κάθε είδος διατηρείται σταθερό από τη γέννησή του μέχρι σήμερα.
• Παραδείγματα:
• Από τον ίππο γεννιέται ίππος, από τον λέοντα γεννιέται λέοντας, από τον αετό αετός.
• Τα φυτά βλασταίνουν πάντα από σπόρους του ίδιου είδους.
• Ο Άγιος Βασίλειος δεν πίστευε σε μετατροπή ενός είδους σε άλλο (δηλαδή δεν είχε την έννοια της εξελικτικής αλλαγής).

---

3. Διαχωρισμός επιστήμης και θεολογίας

• Οι σύγχρονοι δημιουργιστές μερικές φορές παρουσιάζουν τα επιστημονικά λάθη των αγίων ως «θεία αποκάλυψη».
• Αυτό δημιουργεί ψευδή αντίθεση πίστης – επιστήμης, την οποία ο Άγιος Βασίλειος ποτέ δεν ήθελε.
• Το σωστό είναι να κατανοήσουμε ότι οι Πατέρες ήταν θεολόγοι και όχι σύγχρονοι επιστήμονες.

---

4. Συμπέρασμα

• Ο Άγιος Βασίλειος:
• Πίστευε στη σταθερότητα των ειδών.
• Δεν υποστήριζε ότι τα είδη μεταλλάσσονται σε άλλα είδη (προδρομική έννοια της εξέλιξης).
• Οι σημερινοί επιστήμονες γνωρίζουν περισσότερα για τη βιολογία και την εξέλιξη από τους αγίους, και είναι φυσιολογικό να υπάρχουν αστοχίες αν συγκρίνουμε τα δύο πεδία.
• Το λάθος δεν είναι θεολογικό, αλλά επιστημονικό και πρέπει να κατανοείται στο πλαίσιο της εποχής.

---

Πίνακα σύγκρισης που  συνοψίζει την αντίληψη του Αγίου Βασιλείου για τα είδη σε σχέση με τη σύγχρονη επιστήμη της εξέλιξης:

Χαρακτηριστικό	Άγιος Βασίλειος	Σύγχρονη Επιστήμη (Εξέλιξη)
Σταθερότητα των ειδών	Κάθε είδος παραμένει σταθερό από τη γέννησή του έως σήμερα.	Τα είδη αλλάζουν με την πάροδο του χρόνου μέσω φυσικής επιλογής και μεταλλάξεων.
Προέλευση απογόνων	Από ίππο γεννιέται πάντα ίππος, από λέοντα πάντα λέοντας, κ.λπ.	Οι απόγονοι προέρχονται από το ίδιο είδος, αλλά μπορούν να εξελιχθούν σε νέα είδη σε εκατομμύρια χρόνια.
Μετατροπή ειδών	Αδύνατη – δεν υπάρχει μετάβαση ενός είδους σε άλλο.	Δυνατή – τα είδη μπορούν να διαφοροποιηθούν και να δημιουργήσουν νέα είδη (speciation).
Ερμηνεία της φύσης	Θεωρεί τη φύση σταθερή και προστατευμένη από μια θεία τάξη.	Θεωρεί τη φύση δυναμική, με αλλαγές μέσω περιβαλλοντικών πιέσεων και εξελικτικών μηχανισμών.
Σχέση επιστήμης και πίστης	Η επιστημονική γνώση είναι περιορισμένη, αλλά η θεολογική διδασκαλία παραμένει αληθής.	Η επιστήμη βασίζεται σε δεδομένα και πειράματα, ανεξάρτητα από θρησκευτικές πεποιθήσεις.

Μαρτυρίες από Συνόδους και Πατέρες για τον διαχωρισμό της μίας Εκκλησίας σε δύο ποίμνια («υγιές» και «ασθενές») λόγω αίρεσης και μη καταδικασμένου αιρετικού.

visit counter

Εισαγωγικά

Από το βιβλίο του ιερομονάχου Ευγενίου -Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΜΟΛΥΣΜΟΥ δημοσιεύουμε από τις σελίδες  549-555 κείμενο με τον παραπάνω τίτλο. Το κείμενο είναι διαμορφωμένο σε απλή κατανοητή γλώσσα. Στο τέλος του κειμένου υπάρχουν συνοπτικά συμπεράσματα.

Τα βασικά σημεία του κειμένου είναι τα εξής:

« Η Εκκλησία είναι μία, αλλά σε κρίσιμες περιόδους εμφανίζεται διαιρεμένη σε δύο ποίμνια λόγω αιρέσεων ή πλάνης:

• Το «υγιές» ποίμνιο αποτελείται από όσους διατηρούν την ορθή πίστη.
• Το «άρρωστο» ποίμνιο περιλαμβάνει όσους έχουν παρασυρθεί από ψευδοδιδασκαλίες, χωρίς να έχουν καταδικαστεί επισήμως.

Παρά τη διάσταση, και τα δύο ποίμνια τελούν μυστήρια, ενώ η Εκκλησία παραμένει μία. Ο στόχος των Πατέρων και των Οικουμενικών Συνόδων ήταν η ενότητα της Εκκλησίας, η αποκατάσταση των διαιρεμένων ποίμνιων και η απομάκρυνση της πλάνης. Η «αρρώστια» του δεύτερου ποίμνιου αναφέρεται στην πνευματική ζημιά που προκαλεί η αίρεση, και η απομάκρυνσή της προστατεύει το υγιές ποίμνιο και επιτρέπει την πνευματική του ανάπτυξη.

Συνολικά, η διάκριση σε «υγιές» και «άρρωστο» ποίμνιο είναι προσωρινή και θεραπευτική, με σκοπό την επιστροφή όλων στην ενότητα της Μίας Εκκλησίας».

Στις ομάδες των ΓΟΧ αυτό λέγεται ΚΥΠΡΙΑΝΙΣΜΟΣ και μάλιστα από πολλούς θεωρείται ΑΙΡΕΣΗ.

Άποψη του γράφοντος

Ο όρος δεν αντιστοιχεί σε ιστορικά αναγνωρισμένη αίρεση, ούτε περιγράφει συγκροτημένο δογματικό σύστημα που να εισάγει καινοτομία πίστεως ή να αλλοιώνει το εκκλησιολογικό φρόνημα της Ορθοδοξίας.

Οι θέσεις που αποδίδονται στον λεγόμενο «Κυπριανισμό» – ιδίως ότι ο αιρετικός αποκόπτεται μυστικώς από το Σώμα του Χριστού πριν από συνοδική καταδίκη, ενώ παραμένει κανονικά εντός της ορατής εκκλησιαστικής δομής έως ότου κριθεί συνοδικά – δεν αποτελούν αίρεση, αλλά πατερική διάκριση σαφώς μαρτυρημένη στη Γραμματεία των Αγίων Πατέρων. Η διάκριση μεταξύ μυστικού και φανερού σώματος της Εκκλησίας είναι καθιερωμένη στην Ορθόδοξη εκκλησιολογία και προϋποτίθεται τόσο από τους Ιερούς Κανόνες όσο και από τη συνοδική πράξη της Εκκλησίας.

Η κατηγορία ότι η θέση αυτή αναιρεί την αρμοδιότητα των Τοπικών Συνόδων αποτελεί στρεβλωτική γενίκευση. Η Παράδοση αναγνωρίζει πλήρως τη δυνατότητα επισκόπων και τοπικών συνόδων να καταδικάζουν αιρέσεις και αιρετίζοντες· ταυτόχρονα όμως διδάσκει ότι όταν μια αίρεση αποκτά καθολική ή πανορθόδοξη διάσταση, τότε απαιτείται αντίστοιχη συνοδική κρίση. Η διαβάθμιση αυτή δεν είναι «εκκλησιολογικός σχετικισμός», αλλά έκφραση κανονικής ακρίβειας.

Το επιχείρημα περί «αδυναμίας της Εκκλησίας να εκβάλει αιρετικούς ελλείψει Οικουμενικής Συνόδου» βασίζεται σε υποθετικό συλλογισμό και όχι σε πατερική εκκλησιολογία. Η Εκκλησία γνωρίζει και δεύτερο τρόπο αποκοπής από αυτήν: την αποστασία και αυτοαποκοπή, όταν κάποιος αποδέχεται ή κηρύσσει αίρεση δημοσίως και επίμονα.

Το επιχείρημα ότι η Εκκλησία δεν μπορεί να αποβάλει αιρετικούς χωρίς τη σύγκληση Οικουμενικής Συνόδου έρχεται σε σύγκρουση με τη μακρά παράδοση των Πατέρων και το Κανονικό Δίκαιο. Η Ορθόδοξη Εκκλησιολογία αναγνωρίζει δύο κύριους τρόπους με τους οποίους ένα μέλος παύει να ανήκει στο Σώμα του Χριστού:

1. Η Συνοδική Καταδίκη  Αυτή αποτελεί τη δικαστική οδό, όπου η επίσημη Εκκλησία, μέσω Τοπικών ή Οικουμενικών Συνόδων, διαπιστώνει την πλάνη και εκφέρει την ποινή του αφορισμού ή της καθαιρέσεως. Ωστόσο, η Σύνοδος δεν «κατασκευάζει» την αίρεση, αλλά διαπιστώνει και επικυρώνει μια ήδη υπάρχουσα πνευματική κατάσταση.

2. Η Αυτοαποκοπή (Αποστασία). Σύμφωνα με την πατερική θεολογία, η αίρεση δεν είναι απλώς ένα νομικό παράπτωμα, αλλά μια πνευματική κατάσταση που αποκόπτει τον άνθρωπο από τη Ζωή της Εκκλησίας.Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής υποστηριξε  ότι οι αιρετικοί, ακόμη και πριν τη συνοδική καταδίκη, έχουν αποξενωθεί από την Εκκλησία λόγω της αλλοίωσης της πίστης. Ο ίδιος διέκοψε κοινωνία με το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως όταν αυτό περιέπεσε στον Μονοθελητισμό, πριν καν συγκληθεί η ΣΤ' Οικουμενική Σύνοδος. Ο 15ος Κανόνας της Πρωτοδευτέρας Συνόδου αναγνωρίζει  την υποχρέωση  των πιστών να διακόπτουν το μνημόσυνο επισκόπου που κηρύσσει «γυμνή τή κεφαλή» (δημοσίως και ξεκάθαρα) αίρεση που έχει ήδη καταδικαστεί από Συνόδους, πριν ακόμα υπάρξει ειδική συνοδική κρίση για το συγκεκριμένο πρόσωπο. Η Εκκλησία υφίσταται εκεί που ορθοτομείται ο λόγος της αληθείας. Όπως επισημαίνει ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς, εκείνοι που ανήκουν στην Εκκλησία του Χριστού είναι εκείνοι που ανήκουν στην Αλήθεια. Όσοι αρνούνται την Αλήθεια, αυτοαποκλείονται από τη μυστηριακή και πνευματική κοινωνία, ανεξάρτητα από το αν έχει προλάβει να συνεδριάσει ένα θεσμικό όργανο. Συνεπώς, η αναμονή μιας Οικουμενικής Συνόδου ως αποκλειστικής προϋπόθεσης για τον προσδιορισμό του αιρετικού αποτελεί συχνά πρόσχημα για την αποφυγή της ομολογίας, καθώς μετατρέπει την Εκκλησία από «στύλο και εδραίωμα της αληθείας» σε έναν γραφειοκρατικό οργανισμό που αδρανεί μπροστά στη διαστρέβλωση του Δόγματος.

 Η εφαρμογή των εννοιών του «Κυπριανισμού» αφορά πρωτίστως τους εντός της ορατής Εκκλησίας αιρετικούς (τους "Οικουμενιστές") που παραμένουν «ασθενή μέλη» μέχρι συνοδικής καταδίκης ή απόσχισης .Οι Παπικοί, από την άλλη πλευρά, θεωρούνται γενικά ότι βρίσκονται εκτός των ορατών ορίων της Ορθόδοξης Εκκλησίας, καθώς το ΣΧΙΣΜΑ  του 1054 και οι μετέπειτα Σύνοδοι (όπως οι Ησυχαστικές Σύνοδοι του 14ου αιώνα) τους έχουν καταδικάσει και αναθεματίσει . Ως εκ τούτου, η διδασκαλία περί «ασθενών μελών» εφαρμόζεται στους Ορθοδόξους που συμπλέουν με τον Οικουμενισμό και όχι στους Ρωμαιοκαθολικούς  οι οποίοι έχουν ήδη αποσχιστεί. 

 

π.Δ.Α

----------------------------------------------------------------------------------------------

 

Μαρτυρίες από Συνόδους και Πατέρες για τον διαχωρισμό της μίας Εκκλησίας σε δύο ποίμνια («υγιές» και «ασθενές») λόγω αίρεσης και μη καταδικασμένου αιρετικού:

 

Μαρτυρία του Μεγάλου Βασιλείου (για τους Αρειανούς):
«Σε μια τέτοια κρίσιμη εποχή, χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια και πολλή φροντίδα για να βοηθηθούν οι Εκκλησίες. Και η μεγαλύτερη ευεργεσία είναι να ενωθούν όσα μέρη ήταν μέχρι τώρα διασπασμένα».
Σε άλλη επιστολή του (την 92η): «Γι' αυτόν τον σκοπό χρειαζόμαστε κυρίως τη δική σας βοήθεια (των Δυτικών): ώστε εκείνοι που ομολογούν την αποστολική πίστη, αφού διαλύσουν τα σχίσματα που επινόησαν, να υποταχθούν από εδώ και στο εξής στην αυθεντία της Εκκλησίας. Έτσι, το σώμα του Χριστού θα γίνει πάλι άρτιο και όλα τα μέλη του θα επιστρέψουν στην πληρότητα...»
Σημείωση: Στην επιστολή αυτή, ο Μέγας Βασίλειος παρακαλεί τους επισκόπους της Δύσης να βοηθήσουν συνοδικά ώστε να ενωθούν οι Εκκλησίες της Ανατολής.

Μαρτυρία του Αγίου Κυρίλλου Αλεξανδρείας (προς τον Ιωάννη Αντιοχείας μετά τη συμφιλίωσή τους):
«...και (εύχομαι ο Θεός) να ενώσει τα διαιρεμένα μέρη και, αφού απομακρύνει τα σκάνδαλα που μπήκαν ανάμεσά μας, να στεφανώσει με ομόνοια και ειρήνη τόσο τις δικές μας Εκκλησίες όσο και τις δικές σας».

Μαρτυρία του ίδιου Αγίου (προς τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Μαξιμιανό):
«Να, κοίταξε! Τα διασπασμένα μέλη του σώματος της Εκκλησίας ενώθηκαν και πάλι μεταξύ τους»

Προσφωνητικός λόγος ΣΤ Συνόδου

«Ποια άλλη προσφορά δώρων προς τον Θεό θα μπορούσε να είναι πιο πολύτιμη από εσάς, παρά η θερμή απόδειξη της αγάπης και της πίστης σας προς Αυτόν, και η ειρηνική κατάσταση των αγίων εκκλησιών που επιτύχατε; Γι' αυτόν τον σκοπό καταβάλατε πάρα πολλές προσπάθειες, πέρα από τα υπόλοιπα καθήκοντά σας, επιδιώκοντας την ομόνοια ανάμεσα σε όσους είχαν διχαστεί. Διότι εσείς βασιλεύετε δίκαια με τη βοήθεια του Χριστού, και ο Χριστός μέσω εσάς επιθυμεί να χαρίζει την ειρήνη στις εκκλησίες Του.

Ο ίδιος ο Θεός παρακίνησε και τώρα τη γαλήνια εξουσία σας και σας κινητοποίησε με ζήλο για την Ορθοδοξία, ώστε να συγκαλέσετε αυτή την Οικουμενική Σύνοδο. Σκοπός ήταν να ανατραπεί το κακούργημα της αίρεσης που εμφανίστηκε πρόσφατα και να επικυρωθεί το κήρυγμα της αλήθειας· έτσι ώστε, προχωρώντας αυτό, η δομή της Εκκλησίας να είναι σταθερή και χωρίς διχασμούς.

Διότι δεν θεωρήσατε ανεκτό, σοφότατε βασιλιά, να συμφωνούμε μεταξύ μας και να τα βρίσκουμε στα άλλα ζητήματα, αλλά να αποκοβόμαστε και να χωριζόμαστε στο ίδιο το κεφάλαιο της ζωής μας (την πίστη)· και μάλιστα ενώ είμαστε μέλη ο ένας του άλλου και αποτελούμε το ένα σώμα του Χριστού, μέσω της κοινής πίστης προς Αυτόν και μεταξύ μας.

[...] Επειδή, λοιπόν, έτσι είχαν τα πράγματα, ήταν αναγκαίο η φιλόχριστη καλοσύνη σας να συγκεντρώσει αυτή την πάνσεπτη και πολυπληθή ομήγυρη, θεωρώντας σωστό να πετύχει και τα δύο: και να απομακρύνει την αιτία του διχασμού των εκκλησιών, και να επαναφέρει στην ενότητα όσα είχαν χωριστεί. Διότι δεν ανεχόσασταν, θεοτίμητε δέσποτα, να βλέπετε για πολύ ακόμη την επινόηση της ψευδοδιδασκαλίας που υφάνθηκε πρόσφατα να σχίζει τον χιτώνα της Ορθοδοξίας. Αλλά, σαν όργανο του Αγίου Πνεύματος —αν τολμούμε να πούμε— μαζί με εμάς και μέσω εμάς, ξαναΰφανατε το σχισμένο μέρος και το αποκαταστήσατε στην ολότητά του».

Μαρτυρία του Αγίου Ταρασίου (από τα πρακτικά της Ζ' Οικουμενικής Συνόδου):
«Διότι παρατηρώ και βλέπω ότι η Εκκλησία του Χριστού και Θεού μας, η οποία είναι θεμελιωμένη πάνω στην πέτρα (της πίστης), είναι τώρα διαιρεμένη και κομματιασμένη...»

Μαρτυρία της Ζ' Οικουμενικής Συνόδου (από επιστολή προς τους βασιλείς Κωνσταντίνο και Ειρήνη):
«...ώστε, αφού αποδιώξουμε τον διχασμό των εκκλησιών, να επαναφέρουμε στην ενότητα όσα μέρη έχουν αποκοπεί...»

Μαρτυρία από την εορτή της Κυριακής της Ορθοδοξίας (αναφέρεται στη λήξη της Εικονομαχίας):
«Βλέποντας αυτή τη μέγιστη ευεργεσία, ας χειροκροτήσουμε με χαρά που τα χωρισμένα μέλη του Χριστού (οι πιστοί και οι εκκλησίες) συγκεντρώθηκαν πάλι σε ενότητα, και ας υμνήσουμε τον Θεό που μας χάρισε την ειρήνη». (Γ' τροπάριο της Α' ωδής του Κανόνα).

«Επιπλέον, πρέπει να σημειωθεί ότι, όπως συνέβη κατά τις περιόδους πριν από τη σύγκληση της Γ’, της ΣΤ’ και της Ζ’ Οικουμενικής Συνόδου, αλλά και την εποχή του Μεγάλου Βασιλείου, έτσι και σε άλλες ιστορικές στιγμές η Εκκλησία εμφανίζεται χωρισμένη στα δύο (δηλαδή σε δύο ποίμνια). Αυτό συνέβη εξαιτίας των αιρέσεων και της δράσης αιρετικών που δεν είχαν ακόμη καταδικαστεί επίσημα. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και στις περιόδους πριν από τη Δ’ Οικουμενική, την Η’ Οικουμενική (λόγω σχίσματος) και την Θ’ Οικουμενική Σύνοδο.

Σύμφωνα λοιπόν με τα παραπάνω, η Εκκλησία διχάζεται σε δύο ποίμνια: το ένα είναι το "υγιές" (αυτοί που κρατούν την ορθή πίστη) και το άλλο είναι το "ασθενές" (αυτοί που έχουν παρασυρθεί από την πλάνη ή την αίρεση).»

«Όπως τα αποκαλεί ο Μέγας Βασίλειος (η τεκμηρίωση βρίσκεται στο τέλος αυτής της ενότητας), στο δεύτερο ποίμνιο έχει εισχωρήσει η αρρώστια και το μίασμα της ασέβειας, με αποτέλεσμα από υγιές τμήμα να μεταβληθεί σε ασθενές. Αντίθετα, το πρώτο τμήμα παρέμεινε υγιές ακριβώς επειδή κράτησε αποστάσεις από το δεύτερο. Προσοχή όμως σε αυτό: δεν δημιουργούνται δύο Εκκλησίες· η Εκκλησία είναι μία. Αυτό που συμβαίνει είναι ότι το ποίμνιο χωρίζεται στα δύο ή οι κατά τόπους Εκκλησίες βρίσκονται σε διάσταση μεταξύ τους.

Για να γίνει αυτό πιο κατανοητό, ας δούμε την Αγία Γραφή. Ο Κύριος λέει: "Και εγώ σου λέω ότι εσύ είσαι ο Πέτρος, και πάνω σε αυτή την πέτρα θα οικοδομήσω την Εκκλησία μου" (Ματθ. 16, 18). Ο Απόστολος Παύλος αναφέρει: "Προσέχετε, λοιπόν, τους εαυτούς σας και όλο το ποίμνιο, στο οποίο το Άγιο Πνεύμα σάς έβαλε επισκόπους, για να ποιμαίνετε την Εκκλησία του Κυρίου και Θεού, την οποία απέκτησε με το ίδιο Του το αίμα" (Πράξ. 20, 28). Αυτά τα δύο χωρία αναφέρονται στη Μία Εκκλησία που ομολογούμε στο Σύμβολο της Πίστεως.

Σε άλλα σημεία, ο Απόστολος Παύλος λέει: "Οι μεν Εκκλησίες σε όλη την Ιουδαία, τη Γαλιλαία και τη Σαμάρεια είχαν ειρήνη" (Πράξ. 9, 31), και αλλού: "Χαιρετήστε ο ένας τον άλλον με άγιο φίλημα· σας χαιρετούν οι Εκκλησίες του Χριστού" (Ρωμ. 16, 16). Εδώ, η αναφορά γίνεται στις κατά τόπους Εκκλησίες, οι οποίες όλες μαζί αποτελούν τη Μία Καθολική Εκκλησία του Χριστού, αλλά και η καθεμία από αυτές είναι η Καθολική Εκκλησία. Τελικά αυτό αποτελεί μυστήριο, όμως η φράση "οι Εκκλησίες" σημαίνει τις επιμέρους τοπικές χριστιανικές κοινότητες.

Ερχόμενοι τώρα στα αποσπάσματα που εξετάζουμε: Ο Μέγας Βασίλειος μιλά για το να "ενωθούν οι Εκκλησίες που μέχρι τώρα ήταν διαιρεμένες". Ο Άγιος Κύριλλος αναφέρεται στις "Εκκλησίες τις δικές μας και τις δικές σας". Η ΣΤ' Οικουμενική Σύνοδος επιδιώκει "να απομακρύνει τη διάσταση των Εκκλησιών και να επαναφέρει στην ενότητα όσα μέρη έχουν χωριστεί". Τέλος, η Ζ' Οικουμενική Σύνοδος λέει "για να [αποσείσουμε τη διάσταση των Εκκλησιών]...". .διώχνοντας τη διαφωνία μεταξύ των εκκλησιών, ας επαναφέρουμε στην ενότητα όσα μέρη έχουν χωριστεί» (από τη Ζ' Οικουμενική). Και από την Κυριακή της Ορθοδοξίας: «τα χωρισμένα μέλη του Χριστού συγκεντρώθηκαν ξανά σε ενότητα». Σε αυτά τα κείμενα, η έννοια είναι ότι οι κατά τόπους Εκκλησίες πρέπει να ενωθούν ή ενώθηκαν· δηλαδή τα ποίμνιά τους να γίνουν πάλι ένα, παύοντας να βρίσκονται σε διάσταση και να μην έχουν εκκλησιαστική κοινωνία. Η φράση του Αγίου Ταρασίου («βλέπω την εκκλησία... σχισμένη και κομματιασμένη») σημαίνει ότι η Εκκλησία του Θεού εμφανίζεται χωρισμένη σε δύο ποίμνια ή σε δύο τοπικές Εκκλησίες που δεν επικοινωνούν μεταξύ τους.

Και τα δύο αυτά τμήματα τελούν μυστήρια ως μέλη της Εκκλησίας. Ο Μέγας Βασίλειος και όλοι οι Ορθόδοξοι θεώρησαν ότι οι Αρειανοί είχαν έγκυρη (ενυπόστατη) ιεροσύνη. Το ίδιο αποδέχθηκε η Γ' Οικουμενική για το «Συνέδριο της Αποστασίας», η ΣΤ' Οικουμενική για τον Μακάριο και άλλους, η Ζ' Οικουμενική για τους Εικονομάχους, καθώς και η Σύνοδος του 843 για τους Εικονομάχους μετά τη Ζ' Οικουμενική. Το ίδιο συνέβη με την Ε' Οικουμενική για τους Νεστοριανούς της Δύσης, την Η' Οικουμενική για τους σχισματικούς Ιγνατιανούς και τη Θ' Οικουμενική για τους οπαδούς του Βαρλαάμ και του Ακίνδυνου (βλέπε σχετικά και για τον Όσιο Μάξιμο τον Ομολογητή και τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά).

Το ερώτημα είναι: τι σημαίνει η «αρρώστια» (νοσηρότητα) του ενός τμήματος και γιατί πρέπει να απομακρυνθούμε από αυτό, παρόλο που τελεί μυστήρια; Η απάντηση σε αυτό το πολύ λεπτό ζήτημα δίνεται σε όλο το βιβλίο, αλλά συνοπτικά στο Κεφάλαιο Ζ' «Τελικά Συμπεράσματα».

Η ονομασία των δύο ποιμνίων της Εκκλησίας ως «υγιές» και «άρρωστο» (νοσούν) σύμφωνα με τον Μέγα Βασίλειο, στηρίζεται στα εξής:

«Αυτά περιγράφουν την εικόνα εκείνων που παραποιούν τα διδάγματα του Κυρίου και δεν μαθητεύουν γνήσια στον λόγο Του, αλλά έχουν διαφθαρεί από τη διδασκαλία του πονηρού. Αυτοί ανακατεύονται με το υγιές σώμα της Εκκλησίας (δηλαδή τους Ορθοδόξους), με σκοπό να μεταδώσουν κρυφά τη δική τους πνευματική ζημιά στους πιο καλόπιστους και απλούς πιστούς».

«Διότι το υγιές μέρος εδώ (η μερίδα των Ορθοδόξων), που υπερασπίζεται την ευσέβεια των Πατέρων, έχει κουραστεί πολύ, καθώς ο διάβολος προσπαθεί με πολλές και ποικίλες μεθόδους να το κλονίσει. Μακάρι όμως, με τις δικές σας προσευχές, να σβήσει η πονηρή αίρεση του Αρείου που πλανά τον λαό, και να λάμψει ξανά η καλή διδασκαλία των Πατέρων μας που συγκεντρώθηκαν στη Νίκαια, ώστε η δοξολογία προς την Αγία Τριάδα να συμφωνεί με το σωτήριο βάπτισμα».

«Το πιο ελεεινό από όλα είναι ότι ακόμα και το τμήμα που φαίνεται να υγιαίνει (οι Ορθόδοξοι) έχει διχαστεί εσωτερικά... Σε εμάς, εκτός από τον φανερό πόλεμο των αιρετικών, προστέθηκε και η σύγκρουση με εκείνους που φαίνεται να πιστεύουν το ίδιο με εμάς, γεγονός που οδήγησε τις Εκκλησίες σε κατάσταση έσχατης αδυναμίας».

«Εμείς παραμένουμε σταθεροί στην ίδια θέση, ενώ άλλοι είναι εκείνοι που αλλάζουν συνεχώς (αναφέρεται στον Ευστάθιο Σεβαστείας), και τώρα πλέον προσχωρούν φανερά στο στρατόπεδο των αντιπάλων. Εσύ ο ίδιος γνωρίζεις πόσο πολύτιμη θεωρούσαμε την επικοινωνία μαζί τους, όσο εκείνοι ανήκαν ακόμη στην υγιή μερίδα (στους Ορθοδόξους)».

«Αλλά εσείς, αγαπητοί και πολυπόθητοι αδελφοί μας, γίνετε γιατροί για τους τραυματίες και προπονητές για τους υγιείς. Θεραπεύστε το άρρωστο (νενοσηκός) μέρος (τους Αρειανούς) και προετοιμάστε το υγιές μέρος (τους Ορθοδόξους) για την άσκηση της ευσέβειας».

«Μείνετε σταθεροί στην πίστη· κοιτάξτε γύρω σας σε ολόκληρη την οικουμένη και δείτε ότι αυτό το άρρωστο μέρος (αναφέρεται στους Πνευματομάχους) είναι μικρό. Όλη η υπόλοιπη Εκκλησία, από τη μία άκρη του κόσμου έως την άλλη, η οποία δέχθηκε το Ευαγγέλιο, παραμένει πιστή σε αυτή την υγιή και ορθή διδασκαλία».

ΒΑΣΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ -ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

1. Η ενότητα της Εκκλησίας και ο διαχωρισμός των ποίμνιων

Το κείμενο αναδεικνύει ότι η Εκκλησία παραμένει μία, αλλά σε κρίσιμες περιόδους εμφανίζεται διασπασμένη σε δύο ποίμνια:

• Το «υγιές» ποίμνιο: οι πιστοί που διατηρούν την ορθή πίστη και ακολουθούν τα διδάγματα των Πατέρων.
• Το «άρρωστο» ποίμνιο: οι πιστοί που έχουν παρασυρθεί από αιρέσεις ή ψευδοδιδασκαλίες, χωρίς να έχουν ακόμη καταδικαστεί επισήμως.

Αυτός ο διαχωρισμός δεν δημιουργεί δύο Εκκλησίες· η Εκκλησία παραμένει μία, ενώ οι κατά τόπους Εκκλησίες μπορεί να βρίσκονται σε διάσταση ή να έχουν διακοπεί οι εκκλησιαστικές σχέσεις μεταξύ τους. Ο Μέγας Βασίλειος χρησιμοποιεί τη μεταφορά της «αρρώστιας» για να περιγράψει την πνευματική ζημιά που προκαλεί η αίρεση και η πλάνη.

---

2. Στόχος των Πατέρων και των Συνόδων

Όλα τα παρατιθέμενα κείμενα τονίζουν ότι ο στόχος των Πατέρων και των Οικουμενικών Συνόδων ήταν η ενότητα της Εκκλησίας:

• Μέγας Βασίλειος: επιδιώκει την ένωση των Εκκλησιών που είχαν διασπαστεί λόγω Αρειανών.
• Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας: προσεύχεται για την ένωση των διαιρεμένων μερών και την απομάκρυνση των σκανδάλων.
• ΣΤ και Ζ’ Οικουμενικές Σύνοδοι: αναφέρουν ρητά ότι ο σκοπός είναι η απομάκρυνση του διχασμού και η επαναφορά των ποίμνιων στην ενότητα.
• Κυριακή της Ορθοδοξίας: πανηγυρίζει την επανένωση των «χωρισμένων μελών του Χριστού».

Συνολικά, η γραμμή αυτή δείχνει ότι η πίστη και η ενότητα είναι αλληλένδετες, και ότι η διόρθωση των αιρετικών δεν σημαίνει διάλυση της Εκκλησίας, αλλά αποκατάσταση της ενότητας.

---

3. Η έννοια της «αρρώστιας»

Η «αρρώστια» ή «νοσηρότητα» του δεύτερου ποίμνιου δεν αναφέρεται σε αδυναμία τελέσεως μυστηρίων· τα μυστήρια γίνονται κανονικά και παραμένουν έγκυρα, ακόμα και σε ποίμνιο που έχει παρεκκλίνει στη διδασκαλία. Αντιθέτως, η «αρρώστια» είναι πνευματική:

• Είναι η παραμόρφωση της αλήθειας του Ευαγγελίου και η διάδοση πλάνης.
• Απειλεί να μεταδοθεί στους ορθόδοξους πιστούς.
• Η απομάκρυνση από το «άρρωστο» τμήμα προφυλάσσει το υγιές ποίμνιο και επιτρέπει την πνευματική του ανάπτυξη.

Ο Μέγας Βασίλειος παρομοιάζει το έργο των Πατέρων με γιατρούς που φροντίζουν τους ασθενείς, με σκοπό την αποκατάσταση και του «άρρωστου» και τη διατήρηση του «υγιούς».

---

4. Η εκκλησιολογική θεώρηση

Το κείμενο τονίζει την ενότητα της Μίας Εκκλησίας και τη διαφορά ανάμεσα στις τοπικές Εκκλησίες και το σώμα της Εκκλησίας:

• Η Μία Εκκλησία υπάρχει παγκοσμίως, ενώ οι κατά τόπους Εκκλησίες είναι μέρη της Μίας Εκκλησίας.
• Οι Πατέρες και οι Σύνοδοι παρατηρούν ότι μπορεί να υπάρξει διχασμός στα τοπικά ποίμνια, χωρίς να χάνεται η ενότητα της Εκκλησίας.
• Οι εκκλησιαστικές διαιρέσεις είναι προσωρινές και θεραπεύσιμες μέσω των συνόδων και της συνοδικής προσπάθειας για ένωση.

---

5. Συμπέρασμα

Το κύριο μήνυμα του κειμένου είναι:

1. Η Εκκλησία είναι μία, αλλά μπορεί να εμφανίζεται διαιρεμένη λόγω αιρέσεων ή πλάνης.
2. Τα διαιρεμένα ποίμνια ονομάζονται «υγιές» και «άρρωστο», ανάλογα με την προσήλωσή τους στην αλήθεια της πίστης.
3. Παρά τη διάσταση, και τα δύο ποίμνια τελούν μυστήρια, αλλά η πνευματική καθοδήγηση απαιτεί απομάκρυνση από την αρρώστια για προστασία και θεραπεία.
4. Οι Οικουμενικές Σύνοδοι και οι Πατέρες επιδίωξαν πάντα την ενότητα και την αποκατάσταση των διαιρεμένων Εκκλησιών.

Με άλλα λόγια, ο διαχωρισμός σε δύο ποίμνια είναι μια προσωρινή και θεραπευτική διάκριση, όχι σχίσμα· στόχος είναι η επιστροφή όλων στο ενιαίο σώμα της Εκκλησίας.

Πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Η πνευματική προσωπογραφία του Μεγάλου Βασιλείου

visit counter

Η πνευματική προσωπογραφία του Μεγάλου Βασιλείου

Πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου (απόσπασμα σχετικής ομιλίας)

Για την πλήρη σκιαγράφηση της πνευματικής του προσωπικότητας παρουσιάζουμε ένα κατάλογο χαρακτηρισμών του Μεγάλου Βασιλείου, όπως προκύπτουν από την εκκλησιαστική παράδοση και την υμνολογία:

Α. Χαρακτηρισμοί Θεολογικής Αυθεντίας

1. Ουρανοφάντωρ: Αυτός που φανερώνει στους ανθρώπους τα επουράνια μυστήρια.
2. Η Βάσις των Δογμάτων: Το στερεό θεμέλιο πάνω στο οποίο οικοδομήθηκε η ορθή πίστη (Ορθοδοξία). Ο χαρακτηρισμός «Βάσις τῶν Δογμάτων» δεν είναι ένας απλός έπαινος, αλλά μια ακριβής θεολογική περιγραφή της προσφοράς του Μεγάλου Βασιλείου. Στην ιστορία της Εκκλησίας, ο όρος αυτός του αποδίδεται για τους εξής αναλυτικούς λόγους:

-Η Στερέωση της Τριαδολογίας :Ο Μέγας Βασίλειος υπήρξε ο πρωτεργάτης της οριστικής διατύπωσης του δόγματος της Αγίας Τριάδος.Καθόρισε τη χρήση των όρων «Ουσία» (για το κοινό της θείας φύσης) και «Υπόσταση» (για το ιδιαίτερο κάθε Προσώπου). Με τη δική του παρέμβαση, η Εκκλησία απέκτησε το «γλωσσάριο» για να ομολογήσει τον Θεό ως Μονάδα εν Τριάδι .

 Η Θεμελίωση της Πνευματολογίας :Υπήρξε ο πρώτος που συνέγραψε μια πλήρη και συστηματική πραγματεία «Περὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος».Απέδειξε ότι το Άγιο Πνεύμα δεν είναι κτίσμα ή ανώτερη δύναμη, αλλά Θεός ομότιμος, ομόδοξος και σύνθρονος με τον Πατέρα και τον Υιό. Η διδασκαλία του αυτή ενσωματώθηκε στο Σύμβολο της Πίστεως (Νικαίας-Κωνσταντινουπόλεως) στη Β' Οικουμενική Σύνοδο (381 μ.Χ.), η οποία ολοκλήρωσε το έργο του μετά την κοίμησή του .

Ο Βασίλειος έθεσε τις βάσεις για το πώς η Εκκλησία ερμηνεύει τις Γραφές. Χρησιμοποίησε τη λογική και τη φιλοσοφία όχι για να υποτάξει την πίστη, αλλά για να την επεξηγήσει και να την υπερασπιστεί (π.χ. στην Εξαήμερο).Γι' αυτό θεωρείται ο «Κανὼν τῆς ἀληθείας». Κάθε μεταγενέστερος θεολόγος (όπως ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς ή ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός) πάτησε πάνω στα δικά του θεμέλια για να αναπτύξει τη χριστιανική διδασκαλία.

Το δόγμα για τον Βασίλειο δεν ήταν μόνο θεωρία, αλλά προσευχή. Μέσα από τις ευχές της Θείας Λειτουργίας του Μεγάλου Βασιλείου, το δόγμα γίνεται βίωμα του λαού. Η πίστη στην Τριάδα, τη Δημιουργία και την Ενανθρώπηση «κατοικεί» μέσα στις λέξεις των ευχών του, καθιστώντας τες μια αδιάσειστη δογματική βάση για τους πιστούς κάθε αιώνα .Σήμερα η Εκκλησία τιμά τον Μέγα Βασίλειο ως τον αρχιτέκτονα που «έχτισε» το νοητό οικοδόμημα της Ορθοδοξίας, εξασφαλίζοντας ότι η πίστη μας παραμένει ακλόνητη, καθαρή και αληθινή απέναντι σε κάθε αλλοίωση

 

3. Σάλπιγξ τῆς Θεολογίας: Ο ηχηρός κήρυκας των θείων αληθειών που αφυπνίζει τις συνειδήσεις. Ο χαρακτηρισμός «Σάλπιγξ τῆς Θεολογίας» είναι ένας από τους πιο εμβληματικούς τίτλους που αποδίδει η Εκκλησία και η παράδοση στον Μέγα Βασίλειο, αναδεικνύοντας τη δύναμη του λόγου του.

Συγκεκριμένα, ο τίτλος αυτός αντικατοπτρίζει:

Την Καθαρότητα του Κηρύγματος: Όπως η σάλπιγγα παράγει έναν ήχο καθαρό και διαπεραστικό, έτσι και ο λόγος του Βασιλείου θεωρήθηκε ακριβής, σαφής και απαλλαγμένος από πλάνες, θέτοντας τα θεμέλια του Τριαδικού Δόγματος.

Την Αφύπνιση των Πιστών: Ο κηρυγματικός του λόγος δεν ήταν απλώς θεωρητικός, αλλά είχε ως στόχο να «ταρακουνήσει» τις συνειδήσεις των πιστών, καλώντας τους σε μετάνοια, κοινωνική δικαιοσύνη και έμπρακτη αγάπη.

Την Προάσπιση της Πίστης: Σε μια εποχή έντονων θεολογικών ερίδων (όπως ο Αρειανισμός), η «σάλπιγγα» του Βασιλείου ήχησε για να συσπειρώσει τους Χριστιανούς γύρω από την ορθόδοξη αλήθεια, λειτουργώντας ως πνευματικό προσκλητήριο για την προστασία της Εκκλησίας.

Ο τίτλος αυτός περιλαμβάνεται και στην υμνολογία της Εκκλησίας, όπου ο άγιος υμνείται ως το «στόμα το πυρίπνοον» και η «σάλπιγξ η θεόφθογγος».

--------------------------------------------------------

4. Μύστης τῆς Τριάδος: Εκείνος που εισήλθε στο απόρρητο μυστήριο της Αγίας Τριάδος και το ερμήνευσε.

Ο τίτλος «Μύστης τῆς Τριάδος» αποδίδεται στον Μέγα Βασίλειο διότι υπήρξε ένας από τους βαθυστόχαστους ερμηνευτές του κεντρικού δόγματος του Χριστιανισμού, διεισδύοντας με την πνευματική του καθαρότητα στην κατανόηση της σχέσης των τριών Προσώπων της Θεότητας [1].

Η συμβολή του ως «μύστη» αναδεικνύεται μέσα από τα εξής σημεία:

Θεολογία του Αγίου Πνεύματος: Με το μνημειώδες έργο του «Περί του Αγίου Πνεύματος», θεμελίωσε την ομοουσιότητα και τη θεότητα του Τρίτου Προσώπου της Αγίας Τριάδος, αποδεικνύοντας ότι το Πνεύμα είναι ισότιμο με τον Πατέρα και τον Υιό [1].

Διάκριση Οουσίας και Υποστάσεων: Υπήρξε ο κορυφαίος εκφραστής της διατύπωσης «μία ουσία, τρεις υποστάσεις». Με τη διδασκαλία του βοήθησε την Εκκλησία να κατανοήσει το μυστήριο της ενότητας του Θεού (μία φύση) σε συνδυασμό με την ιδιαιτερότητα των τριών Προσώπων [2].

Εμπειρική Θεολογία: Για τον Μέγα Βασίλειο, η γνώση της Τριάδος δεν ήταν απλή διανοητική άσκηση, αλλά αποτέλεσμα πνευματικής κάθαρσης και συμμετοχής στα μυστήρια, καθιστώντας τον «μύστη» που καθοδηγεί τους πιστούς στην αληθινή θεογνωσία.

-------------------------------------------------------------------------------------

 

5. Έσοπτρον τοῦ Πνεύματος: Καθαρός καθρέφτης που αντανακλά τη χάρη και το φως του Αγίου Πνεύματος. Ο τίτλος «Ἔσοπτρον τοῦ Πνεύματος» (καθρέφτης του Πνεύματος) αποδίδεται στον Μέγα Βασίλειο για να περιγράψει την απόλυτη πνευματική του καθαρότητα, η οποία του επέτρεπε να δέχεται και να αντανακλά το θείο φωτισμό.

Ο συμβολισμός αυτός αναδεικνύει τρεις πτυχές της προσωπικότητάς του:

Η Καθαρότητα της Ψυχής: Όπως ένας καθρέφτης πρέπει να είναι καθαρός για να δείξει την εικόνα χωρίς παραμορφώσεις, έτσι και ο Μέγας Βασίλειος, μέσω της άσκησης και της αρετής, κατέστησε την ψυχή του «έσοπτρον ακηλίδωτον» (ακηλίδωτο καθρέφτη), ικανό να δεχθεί τη χάρη του Αγίου Πνεύματος.

Η Αντανάκλαση της Θείας Αλήθειας: Δεν κήρυττε δικές του επινοήσεις, αλλά αντανακλούσε την αλήθεια του Θεού. Ο λόγος του και η ζωή του ήταν μια ζωντανή εικόνα των ευαγγελικών αρετών, κάνοντας ορατό στους ανθρώπους το φως της θείας σοφίας.

Η Μετοχή στη Θεία Δόξα: Ο τίτλος υπογραμμίζει ότι ο Άγιος είχε φτάσει σε τέτοιο βαθμό αγιότητας, ώστε η παρουσία του και μόνο «άστραφτε» από τη χάρη του Πνεύματος, καθοδηγώντας τους πιστούς προς τον Θεό.

 

--------------------------------------------------------------------------

6. Θεορρήμων: Αυτός που ομιλεί με τη δύναμη και τη σοφία του Θεού.

Ο τίτλος «Θεορρήμων» (Θεός + ρήτωρ) αποδίδεται στον Μέγα Βασίλειο για να υποδηλώσει ότι η γλώσσα του δεν κινούνταν από ανθρώπινη ρητορική δεινότητα, αλλά από την ίδια τη θεία έμπνευση.

Ο χαρακτηρισμός αυτός αναδεικνύει:

Τη Θεόπνευστη Διδασκαλία: Ο Μέγας Βασίλειος θεωρείται ότι υπήρξε το «στόμα του Θεού». Κάθε του λόγος, είτε επρόκειτο για δογματική ανάλυση είτε για ηθική διδαχή, ήταν ποτισμένος από τη σοφία των Γραφών και τη φώτιση του Αγίου Πνεύματος.

Την Καταιγιστική Ρητορεία: Ως σπουδαστής των καλύτερων σχολών της εποχής (Αθήνα), κατείχε την τέχνη του λόγου. Ωστόσο, ως «Θεορρήμων», μετέτρεψε τη θύραθεν παιδεία σε όργανο της θείας αλήθειας, καθιστώντας τα επιχειρήματά του ακαταμάχητα απέναντι στις αιρέσεις.

Τη Δύναμη της Πειθούς: Ο λόγος του είχε την ιδιότητα να μεταμορφώνει τις ψυχές. Δεν μετέδιδε απλώς πληροφορίες, αλλά μετέδιδε «ζωή», αφυπνίζοντας πνευματικά το ακροατήριό του και οδηγώντας το στην έμπρακτη αρετή.

Στην εκκλησιαστική υμνολογία, ο όρος συναντάται συχνά στα τροπάρια της εορτής του (1η Ιανουαρίου), όπου ο Άγιος επευφημείται ως «θεορρήμων γλώσσα» που κατήσχυνε τους σοφούς του κόσμου τούτου.

 

-------------------------------------------------------------------------

7. Καθαιρέτης τῶν Αἱρέσεων: Ο αμείλικτος πολέμιος της πλάνης (Αρειανισμού, Πνευματομαχίας κ.α.). Ο χαρακτηρισμός «Καθαιρέτης τῶν Αἱρέσεων» (Αυτός που γκρεμίζει τις αιρέσεις) περιγράφει με ακρίβεια τον ρόλο του Μεγάλου Βασιλείου ως στυλοβάτη της Ορθοδοξίας και αμείλικτου αντιπάλου κάθε πλάνης κατά την κρίσιμη θεολογική περίοδο του 4ου αιώνα.

Αυτός ο τίτλος αναφέρεται συγκεκριμένα:

Στον Αγώνα κατά του Αρειανισμού: Ο Άρειος αμφισβητούσε τη θεότητα του Ιησού Χριστού. Ο Μέγας Βασίλειος, μαζί με τον αδελφό του Γρηγόριο Νύσσης και τον φίλο του Γρηγόριο Ναζιανζηνό (τους Τρεις Ιεράρχες), πολέμησε με σθένος τη διδασκαλία αυτή, αναλύοντας και θεμελιώνοντας το δόγμα της ομοουσιότητας του Υιού με τον Πατέρα.

Στη Νίκη κατά των Πνευματομάχων: Οι αιρετικοί αυτοί (που ονομάζονταν και Μακεδονιανοί) αρνούνταν τη θεότητα του Αγίου Πνεύματος. Το έργο του Βασιλείου «Περί του Αγίου Πνεύματος» ήταν το καθοριστικό κείμενο που οδήγησε στην καταδίκη της αίρεσης αυτής στη Β' Οικουμενική Σύνοδο (381 μ.Χ.) και καθιέρωσε το Πνεύμα ως ισότιμο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος.

Στη Σταθερότητα της Πίστης: Μέσα σε μια εποχή που η Εκκλησία συγκλονιζόταν από διχασμούς και πολιτικές πιέσεις (από αυτοκράτορες που άλλοτε υποστήριζαν την Ορθοδοξία και άλλοτε τον Αρειανισμό), ο Βασίλειος στάθηκε ακλόνητος φρουρός της παράδοσης, υπερασπιζόμενος την αλήθεια χωρίς συμβιβασμούς.

Οι ομιλίες, οι επιστολές και τα συγγράμματά του αποτελούν ακόμα και σήμερα θεολογικά οχυρά έναντι των αιρέσεων

 

Β. Χαρακτηρισμοί Παιδείας και Σοφίας

• Ιερά Μέλισσα: Αυτός που συνέλεξε το «νέκταρ» της σοφίας από κάθε πηγή (χριστιανική και κλασική).
• Φωτοφόρος Φωστήρ: Ο ήλιος της διανοίας που διαλύει το σκοτάδι της άγνοιας.
• Παιδείας Ἔμπλεως: Ο κάτοχος όλης της ανθρώπινης και θείας γνώσης.
• Στόμα τῆς Σοφίας: Ο κατεξοχήν εκφραστής της λογικής και του θείου λόγου.
• Κανὼν τῆς Ἀρετῆς: Ο χαρακτηρισμός «Κανὼν τῆς Ἀρετῆς» αποδίδεται στον Μέγα Βασίλειο γιατί η ζωή του δεν υπήρξε απλώς μια ατομική προσπάθεια αγιότητας, αλλά ένα αντικειμενικό μέτρο σύγκρισης και ένα «αλφάδι» πνευματικής ζωής για ολόκληρο το χριστιανικό σώμα.

Στη θεολογική και εκκλησιαστική παράδοση, ο όρος αυτός αναλύεται ως εξής

Για τον Μ. Βασίλειο, η αρετή δεν ήταν μια αφηρημένη ιδέα, αλλά μια ζωντανή πραγματικότητα.Δεν δίδαξε ποτέ κάτι που δεν είχε ήδη εφαρμόσει ο ίδιος. Η «πράξις» του (ασκητικότητα, ελεημοσύνη) ήταν η βάση για τη «θεωρία» του (θεολογία).

 Έθεσε το μέτρο ότι ο χριστιανός δεν μπορεί να είναι πνευματικός άνθρωπος αν δεν είναι ταυτόχρονα φιλάνθρωπος και κοινωνικά δρώντας. Ο Βασίλειος θεωρείται ο «κανόνας» των μοναζόντων γιατί με τους «Ασκητικούς Κανονισμούς» (Όροι κατά πλάτος και κατ' επιτομήν) έδωσε μορφή και όρια στον μοναχισμό. Αντικατέστησε τον άκρατο ατομικισμό ορισμένων ασκητών με την κοινοβιακή ζωή, όπου η αρετή δοκιμάζεται στην αγάπη προς τον αδελφό. Θέσπισε έναν κανόνα ζωής που συνδυάζει την αδιάλειπτη προσευχή με τη χειρωνακτική εργασία και τη διακονία των απόρων.

Γιατί ονομάζεται «Κανόνας»;Ονομάζεται έτσι γιατί, όπως ο κανόνας (χάρακας) στην αρχιτεκτονική ευθυγραμμίζει τα υλικά, έτσι και ο βίος του Μεγάλου Βασιλείου ευθυγραμμίζει τη δική μας ζωή με το Ευαγγέλιο. Είναι το «πρωτότυπο» πάνω στο οποίο καλείται ο κάθε πιστός να χαράξει τη δική του πορεία.

 

• Ερμηνευτής τῆς Κτίσεως: Ο αναλυτής της σοφίας του Θεού μέσα από τη δημιουργία (Εξαήμερος).
• --------------------------------------------------------------------

Γ. Χαρακτηρισμοί Κοινωνικής και Ποιμαντικής Δράσης

• Σιτοδότης: Ο τροφός των πεινώντων, τόσο σε υλικό όσο και σε πνευματικό επίπεδο.
• Πατὴρ Ὀρφανῶν: Ο προστάτης των αδυνάτων και των εγκαταλελειμμένων.
• Χηρῶν Προασπιστής: Ο υπερασπιστής των αδικημένων γυναικών.
• Πλοῦτος Πένησι: Ο αληθινός θησαυρός για εκείνους που δεν έχουν τίποτα.
• Βακτηρία Γήρως: Το στήριγμα των ηλικιωμένων.
• Παιδαγωγία Νεότητος: Ο οδηγός και δάσκαλος των νέων.
• Κυβέρνησις τῶν ἐν πλούτῳ: Αυτός που καθοδηγεί τους πλούσιους στη σωστή διαχείριση των αγαθών τους.

Δ. Χαρακτηρισμοί Ασκητικού και Ιερατικού Ήθους

• Κρατὴρ τῆς Σωφροσύνης: Δοχείο γεμάτο από την αρετή της εγκράτειας και της καθαρότητας.
• Αταπείνωτος Ὁμιλητής: Ο χαρακτηρισμός «Αταπείνωτος Ὁμιλητής» αποδίδεται στον Μέγα Βασίλειο για να περιγράψει το αδούλωτο φρόνημα και το πνευματικό του σθένος απέναντι στην κοσμική εξουσία. Το επίθετο «αταπείνωτος» εδώ δεν σημαίνει την έλλειψη ταπεινοφροσύνης (την οποία ο Άγιος διέθετε σε μέγιστο βαθμό), αλλά το ανυποχώρητο και ακατάβλητο ήθος του όταν διακυβευόταν η αλήθεια της πίστης .

 Η ιστορική βάση αυτού του χαρακτηρισμού εντοπίζεται κυρίως στη σύγκρουσή του με τον Αρειανό αυτοκράτορα Ουάλη και τον έπαρχο Μόδεστο το 371-372 μ.Χ. [2]:

Η Αναμέτρηση με τον Έπαρχο Μόδεστο

Όταν ο Μόδεστος απείλησε τον Βασίλειο με δήμευση περιουσίας, εξορία, βασανιστήρια και θάνατο αν δεν συμβιβαζόταν με τον Αρειανισμό, ο Άγιος απάντησε με μια παροιμιώδη αταραξία που έμεινε στην ιστορία: «Δεν έχω τίποτε να μου πάρεις, εκτός από αυτά τα λίγα ράκη και μερικά βιβλία».  «Δεν γνωρίζω εξορία, γιατί όλη η γη είναι του Θεού και παντού νιώθω ξένος και οδοιπόρος».«Είναι ευεργεσία για μένα, γιατί θα με στείλει γρηγορότερα στον Θεό, για τον Οποίο ζω και εργάζομαι» .

Ο Μόδεστος, κατάπληκτος, του είπε: «Κανείς μέχρι σήμερα δεν μου μίλησε με τέτοια παρρησία», για να λάβει την απάντηση: «Ίσως γιατί δεν συνάντησες ποτέ σου αληθινό Επίσκοπο» .

Ο ίδιος ο αυτοκράτορας Ουάλης, όταν εισήλθε στον ναό της Καισαρείας την ημέρα των Θεοφανείων, έμεινε «εμβρόντητος» (όπως αναφέρουν τα τροπάρια της Θ' Ωδής) από την τάξη, την ιεροπρέπεια και την ακλόνητη στάση του Βασιλείου κατά τη Θεία Λειτουργία. Η πνευματική αύρα του Αγίου ήταν τέτοια, που ο αυτοκράτορας δεν τόλμησε να υπογράψει το διάταγμα της εξορίας του, καθώς η πένα έσπασε τρεις φορές στα χέρια του .

Η Θεολογική Σημασία του Χαρακτηρισμού «αταπείνωντος».

Ο  χαρακτηρισμός αυτός παραμένει επίκαιρος καθώς διδάσκει ότι:Η αληθινή ταπεινοφροσύνη ενώπιον του Θεού γεννά το αληθινό θάρρος ενώπιον των ανθρώπων.Ο χριστιανός ηγέτης οφείλει να είναι «αταπείνωτος» (ανυποχώρητος) σε θέματα αρχών και πίστης, προστατεύοντας το «σύστημα της Εκκλησίας» από κάθε αλλοίωση.Η ελευθερία του προσώπου πηγάζει από την έλλειψη προσκόλλησης στα υλικά αγαθά («ακτημοσύνη»), η οποία καθιστά τον άνθρωπο ανίκητο από κάθε γήινη απειλή .

Ο Μέγας Βασίλειος υπήρξε ο «αταπείνωτος ομιλητής» γιατί η φωνή του δεν ήταν δική του, αλλά η φωνή της Αλήθειας, η οποία δεν φυλακίζεται και δεν εξορίζεται

 

• Ιεροφάντης: Ο τελετουργός των θείων μυστηρίων και συντάκτης της Θείας Λειτουργίας.
• Στολὴ Ἁγία: Αυτός που «ντύθηκε» την πράξη και τη θεωρία ως αρχιερατική στολή.
• Άϋλος Λειτουργός: Εκείνος που, αν και στη γη, η βιοτή του ήταν ισάγγελος και επουράνια.

Ε. Τιμητικοί Τίτλοι της Εκκλησίας

• Μέγας: Ο τίτλος που του απέδωσε η ιστορία για το μέγεθος της προσφοράς του.
• Οικουμενικός Διδάσκαλος: Δάσκαλος όλης της οικουμένης, υπερβαίνοντας τοπικά και χρονικά όρια.
• Βασίλειος Κόσμος: Το κόσμημα (κόσμος) της Εκκλησίας του Χριστού.
• Φίλος Γρηγορίου: Χαρακτηρισμός της ιεράς φιλίας που έγινε πρότυπο χριστιανικής αγάπης.

Αυτοί οι χαρακτηρισμοί συνθέτουν μια προσωπικότητα που είναι ταυτόχρονα ακαδημαϊκή, κοινωνική, ασκητική και αγωνιστική, καθιστώντας τον Μέγα.