Περί της
ορολογίας «Παπισμός» και της εκκλησιολογικής χρήσεως των όρων «Καθολική» και
«Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία»
1. Ανάγκη θεολογικής διευκρινίσεως της
ορολογίας
Απαιτείται κατ’ αρχάς μία ουσιώδης διευκρίνισις: ο
χαρακτηρισμός του Δυτικού Χριστιανισμού, με διοικητικό και δογματικό κέντρο το
Βατικανό και τον Πάπα, ως Παπισμού δεν αποτελεί εκδήλωσι μισαλλοδοξίας ή
φανατισμού, αλλά θεολογική και εκκλησιολογική τοποθέτησι. Η χρήση του όρου δεν
αποσκοπεί σε ηθική απαξίωση προσώπων, αλλά σε δογματικό προσδιορισμό
εκκλησιαστικής ταυτότητος.
Στους κύκλους του συγχρόνου Οικουμενισμού έχει
επικρατήσει η χρήση των όρων «Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία» ή «Καθολική Εκκλησία».
Ωστόσο, η αυθεντική Ορθόδοξη Παράδοση δεν υιοθέτησε ποτέ αυτούς τους όρους για
τον μετασχισματικό δυτικό χριστιανικό κόσμο, ακριβώς διότι οι όροι αυτοί έχουν
συγκεκριμένο θεολογικό περιεχόμενο.
2. Η εκκλησιολογική σημασία του όρου
«Καθολική»
Στην Πατερική Παράδοση, ο όρος Καθολική Εκκλησία
δεν δηλώνει γεωγραφική εξάπλωση ή διοικητική οικουμενικότητα, αλλά την πληρότητα
της Αληθείας και της Ζωής εν Χριστώ. Η καθολικότητα (καθ’ ὅλου) αναφέρεται:
- στην
πληρότητα της αποστολικής πίστεως
- στην
ακεραιότητα της δογματικής παραδόσεως
- στην
ενότητα πίστεως και ζωής
- στην
παρουσία όλης της Εκκλησίας σε κάθε τοπική ευχαριστιακή σύναξη
Δια τούτο, η Καθολικότης είναι άρρηκτα συνδεδεμένη
με την Ορθοδοξία. Η Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία
ταυτίζεται, κατά την ορθόδοξη αυτοσυνειδησία, με την αδιάσπαστη συνέχεια της
αποστολικής και πατερικής παραδόσεως.
Κατά συνέπειαν, εκκλησιαστικό σώμα το οποίο έχει
εισαγάγει δογματικές καινοτομίες δεν δύναται, υπό την πατερική έννοια, να
χαρακτηρίζεται «Καθολικό».
3. Το ιστορικό γεγονός της αποκοπής της
Δύσεως
Οι δυτικοί χριστιανοί, οι οποίοι αποκόπηκαν βαθμιαία
και τελικώς από την εκκλησιαστική κοινωνία της Ανατολής (με κορυφαίους σταθμούς
τα έτη 1009/1014 και 1054), ακολούθησαν θεολογική και εκκλησιολογική πορεία
διαφοροποιήσεως. Η αποδοχή δογμάτων και διδασκαλιών ξένων προς την προγενέστερη
κοινή παράδοση (όπως το Filioque, η κτιστή χάρις, το καθαρτήριο πυρ κ.ά.)
συνιστά, κατά την ορθόδοξη θεώρηση, απώλεια της δογματικής πληρότητος.
Εφόσον, λοιπόν, η καθολικότητα ταυτίζεται με την
πληρότητα της αποστολικής πίστεως, δεν είναι θεολογικώς ακριβές —κατά την
ορθόδοξη εκκλησιολογία— να αποδίδεται στον μετασχισματικό δυτικό χριστιανισμό ο
τίτλος «Καθολική Εκκλησία».
4. Ο όρος «Παπισμός» ως δογματικός
προσδιορισμός
Ο όρος Παπισμός χρησιμοποιείται για να
δηλώσει το εκκλησιαστικό σύστημα που έχει ως θεμελιώδη αρχή τον παπικό θεσμό.
Δεν πρόκειται απλώς για διοικητικό πρωτείο τιμής, αλλά —κατά την επίσημη
ρωμαιοκαθολική διδασκαλία— για:
- πρωτείο
καθολικής δικαιοδοσίας
- δογματικό
αλάθητο
- θεσμό
θεωρούμενο ως θείας ιδρύσεως
- αναγκαίο
στοιχείο για την αυθεντική πίστη και σωτηρία
Η δογματοποίηση του παπικού αλαθήτου και του
καθολικού πρωτείου δικαιοδοσίας από την Α΄ Βατικανή Σύνοδο (1870) και η
περαιτέρω ενίσχυση του ρόλου του πάπα από τη Β΄ Βατικανή (1962–1965) συνιστούν,
από ορθόδοξη σκοπιά, ουσιώδη μεταβολή του εκκλησιολογικού δόγματος περί της
φύσεως της Εκκλησίας.
Κατά την ορθόδοξη εκκλησιολογία, κεφαλή της
Εκκλησίας είναι ο Χριστός, και η συνοδικότητα αποτελεί τον θεμελιώδη τρόπο
εκκλησιαστικής υπάρξεως και διοικήσεως. Η ανάδειξη ενός επισκόπου σε
υπερ-εκκλησιαστικό, αλάθητο κέντρο εξουσίας θεωρείται εκκλησιολογική εκτροπή.
5. Πατερικές και νεώτερες ορθόδοξες
τοποθετήσεις
Σημαντικοί ορθόδοξοι θεολόγοι έχουν χαρακτηρίσει τον
παπικό θεσμό ως σοβαρή εκκλησιολογική αλλοίωση. Χαρακτηριστική είναι η
διατύπωση του αγίου Ιουστίνου Πόποβιτς, ο οποίος θεωρεί το δόγμα του παπικού
αλαθήτου ως ακραία μορφή εκκλησιολογικής παρεκκλίσεως, διότι μεταθέτει
ιδιότητες της Εκκλησίας και του Χριστού σε έναν άνθρωπο-φορέα θεσμικής
εξουσίας.
Η κριτική αυτή δεν στρέφεται κατά των προσώπων, αλλά
κατά δογματικών διατυπώσεων που —κατά την ορθόδοξη θεώρηση— αλλοιώνουν το
θεανθρώπινο κέντρο της Εκκλησίας.
6. Ιστορικο-φιλολογική διάσταση των όρων
«Ρωμαίος» και «Ρωμαιοκαθολικός»
Ιστορικώς, στον ανατολικό ρωμαϊκό (βυζαντινό) κόσμο,
οι όροι:
- Ρωμαίος
/ Ρωμηός
- Καθολικός
συνδέονταν με την ορθόδοξη εκκλησιαστική και
πολιτισμική ταυτότητα. Μετά τη μεταφορά της πρωτευούσης στην Κωνσταντινούπολη
(330), ο όρος «Ρωμαίος» δήλωνε τον πολίτη της χριστιανικής Ρωμαϊκής
Αυτοκρατορίας, δηλαδή τον ορθόδοξο.
Κατά την προσέγγιση αυτή, ο όρος «Ρωμαιο-Καθολικός»
θα μπορούσε, από αυστηρά ιστορικο-εκκλησιολογική άποψη, να αποδοθεί μάλλον
στους Ορθοδόξους και όχι στους μεταγενεστέρους δυτικούς χριστιανούς, οι οποίοι
μετά το Σχίσμα οικειοποιήθηκαν την ορολογία.
Η χρήση του όρου Παπισμός αποτελεί, εντός της ορθοδόξου θεολογικής γλώσσης, δογματικό και εκκλησιολογικό προσδιορισμό και όχι υβριστικό χαρακτηρισμό. Αντιστοίχως, η επιφύλαξη έναντι του όρου «Καθολική» για τον δυτικό μετασχισματικό χριστιανισμό εδράζεται στη συγκεκριμένη πατερική κατανόηση της καθολικότητος ως πληρότητος πίστεως.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου