ΟΙ ΒΛΑΣΦΗΜΕΣ ΚΑΙ ΑΙΡΕΤΙΚΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ

visit counter

Επιμέλεια έρευνας: πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Εισαγωγή

Το παρόν άρθρο επιχειρεί μια συστηματική εξέταση των βλάσφημων και αιρετικών απόψεων του Καζαντζάκη, εστιάζοντας στα τρία κύρια πεδία της σκέψης του: τη θεολογία του θεού, τη διδασκαλία για τον Ιησού Χριστό και τη θεολογία της παναγίας. Θα αναδειχθούν οι αποκλίσεις του από την ορθόδοξη πίστη, οι φιλοσοφικές του επιρροές, καθώς και η σχέση του με την εκκλησιαστική παράδοση.

Από ποιους επηρεάστηκε ο Καζαντζάκης.

Φιλόσοφοι και Στοχαστές

1.Ανρί Μπεργκσόν

Ο Νίκος Καζαντζάκης γνώρισε τον Ανρί Μπεργκσόν όταν πήγε στο Παρίσι για σπουδές. Ο Μπεργκσόν ήταν τότε από τους πιο διάσημους φιλοσόφους της Ευρώπης και δίδασκε στο Κολλέγιο της Γαλλίας. Ο Καζαντζάκης τον είχε καθηγητή του και μάλιστα έγραψε ένα δοκίμιο για τη φιλοσοφία του.

Η πιο σημαντική ιδέα που πήρε ο Καζαντζάκης από τον Μπεργκσόν είναι η ζωτική ορμή. Αυτό σημαίνει ότι η ζωή δεν είναι κάτι στατικό και ακίνητο, αλλά μια δύναμη που συνεχώς κινείται, εξελίσσεται και αλλάζει. Σαν ένα ποτάμι που τρέχει και δεν σταματά ποτέ.

Ο Μπεργκσόν πίστευε ότι υπάρχει μια δημιουργική δύναμη μέσα σε όλη την ύλη που την ωθεί να εξελίσσεται. Αυτή η δύναμη δεν είναι έξυπνη ούτε σχεδιάζει τι θα κάνει. Απλώς αγωνίζεται να ξεπεράσει τα εμπόδια και να ανέβει ψηλότερα. Ο Καζαντζάκης πήρε αυτή την ιδέα και την έκανε θρησκεία. Γι' αυτόν, ο θεός δεν είναι κάποιος που κάθεται στον ουρανό και τα ξέρει όλα. Είναι μια δύναμη που αγωνίζεται, που παλεύει, που πέφτει και σηκώνεται ξανά.

2. Φρειδερίκο Νίτσε και τον Καρλ Μαρξ

Ο Νίκος Καζαντζάκης επηρεάστηκε βαθιά από δύο σημαντικούς στοχαστές του δέκατου ένατου αιώνα, τον Φρειδερίκο Νίτσε και τον Καρλ Μαρξ. Και οι δύο τον βοήθησαν να διαμορφώσει τη δική του ξεχωριστή κοσμοθεωρία, που συνδύαζε στοιχεία και από τους δύο, αλλά τα μετέτρεψε με τον δικό του τρόπο.

Ο Νίτσε άσκησε τεράστια επίδραση στον Καζαντζάκη, ιδιαίτερα με την ιδέα του ότι μετά το θάνατο του Ιησού οι μαθητές του δημιούργησαν έναν μύθο που απείχε πολύ από την αυθεντική του διδασκαλία. Αυτή η σκέψη οδήγησε τον Καζαντζάκη να αμφισβητήσει την εκκλησιαστική παράδοση και να αναζητήσει τον αληθινό Χριστό πίσω από τα δόγματα. Ο Νίτσε του έδωσε επίσης την έννοια του υπερανθρώπου, ενός ανθρώπου που ξεπερνά τα όρια του, που δεν δέχεται έτοιμες αλήθειες, αλλά δημιουργεί το δικό του νόημα στη ζωή. Ο Καζαντζάκης είδε στον ήρωά του, είτε αυτός λεγόταν Αλέξης Ζορμπάς είτε Οδυσσέας, αυτόν ακριβώς τον υπερανθρώπου που αγωνίζεται να ξεπεράσει τον εαυτό του. Επίσης, από τον Νίτσε πήρε την αντίληψη της θυσίας ως ανδρικής αρετής. Για τον Νίτσε, η θυσία δεν είναι αδυναμία, αλλά δύναμη, η ικανότητα του ανθρώπου να αρνηθεί το εύκολο για χάρη του υψηλού. Ο Καζαντζάκης έκανε αυτή την ιδέα καρδιά της δικής του θεολογίας, όπου ο άνθρωπος πρέπει να θυσιάσει τα πάντα, ακόμα και τη ζωή του, για να πετύχει την ενότητα με το θείο.

Παράλληλα, ο Καρλ Μαρξ επηρέασε τον Καζαντζάκη με τον υλισμό του. Ο Μαρξ έλεγε ότι η ύλη είναι η βάση της πραγματικότητας και ότι οι ιδέες προέρχονται από τις υλικές συνθήκες της ζωής. Ο Καζαντζάκης υιοθέτησε αυτή την άποψη, αλλά της έδωσε μια πνευματική διάσταση που δεν υπήρχε στον Μαρξ. Για τον Καζαντζάκη, ο θεός δεν βρίσκεται σε κάποιον υπερουράνιο κόσμο, μακριά από τη γη και τα ανθρώπινα προβλήματα. Αντίθετα, ο θεός υπάρχει εντός της ύλης, μέσα στην ίδια τη ζωή, στην πάλη, στον ιδρώτα και στο αίμα των ανθρώπων. Αυτή η υλιστική προσέγγιση τον έκανε να απορρίψει την παραδοσιακή θεολογία που μιλά για έναν θεό έξω από τον κόσμο. Για τον Καζαντζάκη, η λύτρωση δεν έρχεται από ψηλά, αλλά από μέσα, από την ίδια την πάλη του ανθρώπου με την ύλη και την ιστορία.

Η σύνθεση των δύο αυτών επιρροών είναι μοναδική. Από τον Νίτσε πήρε την κριτική στη θρησκεία ως θεσμό και την έννοια του υπερανθρώπου. Από τον Μαρξ πήρε την έμφαση στην ύλη και την ιστορική δράση. Αλλά ο Καζαντζάκης δεν έμεινε απλώς σε αυτά. Προσέθεσε το δικό του στοιχείο, που ήταν η πνευματικότητα. Για τον Μαρξ, η θρησκεία είναι όπιο του λαού. Για τον Νίτσε, είναι ηθική των δούλων. Για τον Καζαντζάκη, όμως, η αληθινή θρησκεία είναι η πάλη του ανθρώπου να ξεπεράσει την ύλη και να ενωθεί με τη δύναμη που κινεί τα πάντα. Αυτό που ο Μαρξ έβλεπε ως ταξική πάλη και ο Νίτσε ως βούληση για δύναμη, ο Καζαντζάκης το είδε ως θεϊκό αγώνα, ως σωτηρία του θεού μέσα από τον άνθρωπο.

3.Η επίδραση της θεωρίας της εξελίξεως του Δαρβίνου στον Καζαντζάκη

Η επίδραση της θεωρίας της εξελίξεως του Δαρβίνου στον Καζαντζάκη, είναι αναμφισβήτητη και την συναντάμε σε διάφορα έργα του, είτε σαν αυτούσια φιλοσοφική ιδέα, είτε σαν ιδέα στο στόμα των ηρώων του. Άλλωστε ο Καζαντζάκης μετέφρασε στα ελληνικά το βιβλίο του Δαρβίνου, Περί καταγωγής των ειδών.  Έτσι στην Ασκητική, διαβάζουμε: «Έλεος να σε κυριέψει για το πλάσμα τούτο που ξεκόρμισε ένα πρωί από τους πίθηκους, γυμνό, ανυπεράσπιστο, χωρίς κέρατα και δόντια, μονάχα με μια σπίθα φωτιά στο μαλακό του καύκαλο. Στο Αναφορά στο Γκρέκο γράφει για το πιστεύω του: «Ο άνθρωπος δεν είναι κανακάρικο, προνομιούχο πλάσμα του Θεού, ... κι αν ξύσεις λίγο το πετσί μας, αν ξύσεις λίγο την ψυχή μας, θα βρεις από κάτω τη γιαγιά μας τη μαϊμού». Κι αλλού, μέσα στο ίδιο βιβλίο λίγο πιο κάτω γράφει: «Ένα ζώο κίνησε από χιλιάδες χρόνια να φτάσει, μα ακόμα δεν έφτασε... ο πίθηκος· βρισκόμαστε ακόμα στα μισά του δρόμου, στον πιθηκάνθρωπο», και ακόμη, «το δίποδο χτήνος ακολουθώντας άλλους δρόμους από τους διανοητικούς, κατόρθωσε να γίνει άνθρωπος».Αυτά βέβαια δεν είναι περίεργα, αφού τα αποδεχότανε, και ήτανε, ιδέες του συρμού. Το περίεργο πάντως είναι, ότι βάζει και στο στόμα του Χριστού του, στον Τε λευταίο Πειρασμό να λέει λόγια δαρβινιστή! «Ο άνθρωπος (συλλογίζονταν ο Ιησούς) κι αν κατάφερνε, με ακατάπαυτον αγώνα, να σταθεί στα πισινά του ποδάρια, δε θα μπορούσε ποτέ να γλιτώσει από το ζεστό, τρυφερό σφιχταγκάλιασμα της μάνας του της μαϊμούς». Σ’ αυτό βέβαια, πάλι δεν καινοτομεί εντελώς, γιατί ακολουθεί τα χνάρια του πνευματικού του πατέρα του Νίτσε. Ο Νίτσε έγραψε στο Ζαρατούστρα.  «Κάνατε το δρόμο από το σκουλήκι στον άνθρωπο κι έχετε ακόμη μέσα σας πολύ σκουλήκι. Άλλοτε ήσασταν πίθηκοι και τώρα ακόμη ο άνθρωπος είναι πιο πίθηκος από κάθε πίθηκο». Και, «ο δρόμος μας πάει προς τα πάνω από το είδος στο υπερ–είδος. Αλλά και μέσω του Μπερξόν ο Καζαντζάκης, έμμεσα, έρχεται σ’ επαφή με το Δαρβινισμό αφού ο Μπερξόν ακολουθούσε την θεωρία της κατευθυνόμενης, της δημιουργού εξέλιξης. Έτσι παρατηρεί κανείς ότι ο Καζαντζάκης κατέληγε εκεί που κατέληγε, ακολουθώντας διάφορα ομοιογενή μονοπάτια. Όλα τα μονοπάτια του τον οδηγούσαν εκεί που αυτός ήθελε να φτάσει.

Α΄. Η Θεολογία του Θεού:

1.1 Η Ανατροπή της Παραδοσιακής Θεολογίας

Ο Καζαντζάκης απορρίπτει κατηγορηματικά την παραδοσιακή αντίληψη ενός παντοδύναμου, αναλλοίωτου και παντογνώστη θεού. Αντ' αυτού, παρουσιάζει έναν θεό που αγωνίζεται, που βρίσκεται σε διαρκή κίνδυνο και που χρειάζεται τον άνθρωπο για να σωθεί:

«Ο θεός μου δεν είναι παντοδύναμος. Αγωνίζεται, γιατί είναι σε κίνδυνο κάθε στιγμή· τρέμει και παραπαίει σε κάθε ζωντανό πλάσμα, και κραυγάζει. Νικιέται αδιάκοπα, αλλά σηκώνεται πάλι, γεμάτος αίμα και χώμα, για να πετάξει πάλι στη μάχη».

Αυτή η αντίληψη επηρεάστηκε βαθιά από τη φιλοσοφία του Ανρί Μπεργκσόν και την έννοια της ζωτικής ορμής, καθώς και από την ιδέα της συνεχούς εξέλιξης και πάλης. Ο θεός του Καζαντζάκη δεν είναι στατικό ον, αλλά μια δυναμική δύναμη που εξελίσσεται μέσα από την ιστορία και την ανθρώπινη εμπειρία.

Η άποψη αυτή έρχεται σε ευθεία αντίθεση με το χριστιανικό δόγμα του παντοδύναμου και αιώνιου θεού, όπως διατυπώνεται στην ορθόδοξη παράδοση. Η έννοια του θεού που αγωνίζεται και κινδυνεύει αποτελεί ουσιαστικά άρνηση της θείας αιωνιότητας και του αναλλοίωτου της Θεότητας.

1.2 Η Έννοια του Σωτήρα του Θεού

Στην κεντρική φιλοσοφική του πραγματεία «Ασκητική: Σωτήρες του Θεού» (1927), ο Καζαντζάκης παρουσιάζει μια επαναστατική ανατροπή της παραδοσιακής διδασκαλίας περί σωτηρίας. Ο τίτλος σημαίνει «Σωτήρες του Θεού» και υποδηλώνει ότι ο άνθρωπος δεν είναι απλώς παθητικός αποδέκτης της θείας σωτηρίας, αλλά ενεργός συμμέτοχος στη λύτρωση του ίδιου του θεού.

Η κεντρική ιδέα είναι ότι ο θεός γεννιέται μέσα από την πνευματική πάλη του ανθρώπου. Κάθε άνθρωπος που αγωνίζεται να υπερβεί τα όρια του, που παλεύει για την ελευθερία και την αρετή, συμβάλλει στη γέννηση και την εξέλιξη του θεού. Αυτή η σχέση είναι αμοιβαία: ο θεός χρειάζεται τον άνθρωπο για να πραγματωθεί, και ο άνθρωπος χρειάζεται τον θεό για να βρει νόημα στον αγώνα του.

Αυτή η αντίληψη αντιστρέφει πλήρως τη χριστιανική σωτηριολογία, όπου ο θεός είναι αυτός που σώζει τον άνθρωπο, και όχι το αντίστροφο. Η ιδέα ότι ο άνθρωπος σώζει τον θεό αποτελεί βασική αίρεση που αρνείται την παντοδυναμία και την αυτάρκεια του θείου.

1.3 Ο Θεός ως Άβυσσος και Σιωπή

Σε πολλά έργα του, ο Καζαντζάκης παρουσιάζει τον θεό ως άβυσσο, ως σιωπή που καλεί τον άνθρωπο να πέσει μέσα της. Αυτή η αντίληψη έχει στοιχεία μυστικισμού, αλλά και υπαρξισμού. Ο θεός δεν είναι ένα πρόσωπο που απαντά στις προσευχές, αλλά μια δύναμη που προκαλεί τον άνθρωπο να ξεπεράσει τον εαυτό του.

Στο μυθιστόρημα «Ο Καπετάν Μιχάλης» (1950), ο ήρωας βλέπει τον θεό ως σιωπηλό και απόμακρο, αλλά ταυτόχρονα ως την απόλυτη πρόκληση για την ανδρεία και την ελευθερία. Η σχέση με τον θεό είναι μια σχέση αντρικής φιλίας και ανταγωνισμού, παρόμοια με τη σχέση του Αβραάμ με τον θεό ή του Ιακώβ που παλεύει με τον άγγελο.

Η άρνηση του προσωπικού χαρακτήρα του θεού και η αντικατάστασή του από μια απρόσωπη δύναμη έρχεται σε σύγκρουση με την χριστιανική πίστη σε έναν θεό που αγαπά, που μιλά και που σχετίζεται προσωπικά με τον άνθρωπο.

1.4 Η Θεολογία της Πάλης και της Θυσίας

Για τον Καζαντζάκη, η σχέση με τον θεό δεν είναι μια σχέση ησυχασμού και παρηγοριάς, αλλά μια συνεχής πάλη. Ο άνθρωπος πρέπει να θυσιάσει τα πάντα – την αγάπη, την ευτυχία, τη ζωή του – για να συναντήσει τον θεό. Αυτή η θυσία δεν είναι τιμωρία, αλλά ο μόνος δρόμος για τη λύτρωση.

1.5 Ο Θεός και ο Υλισμός

Παρά την έντονη θρησκευτικότητά του, ο Καζαντζάκης διατηρεί μια υλιστική προσέγγιση. Ο θεός δεν υπάρχει σε έναν υπερουράνιο κόσμο, αλλά εντός της ύλης, μέσα στην ίδια τη ζωή και την πάλη. Αυτή η άποψη τον φέρνει κοντά στον υλισμό του Μαρξ, αλλά με μια πνευματική διάσταση: η ύλη δεν είναι άψυχη, αλλά φορέας μιας δυναμικής δύναμης που εξελίσσεται προς το πνεύμα.

 

Β΄. Η Διδασκαλία για τον Ιησού Χριστό: Ο Άνθρωπος που Έγινε Θεός

2.1 Ο Καζαντζάκης αποδέχεται  την αίρεση ΤΟΥ ΥΙΟΘΕΤΙΣΜΟΥ

Ο Καζαντζάκης αποδέχεται  μια αιρετική προσέγγιση στη χριστολογία, γνωστή ως υιοθετισμός: Ο υιοθετισμός είναι αρχαία χριστολογική αίρεση που αναπτύχθηκε κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες. Διδάσκει ότι ο Ιησούς Χριστός δεν ήταν θεός από τη γέννησή του, αλλά έγινε θεός κατά τη διάρκεια της ζωής του. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, ο Ιησούς ήταν απλός άνθρωπος που υιοθετήθηκε από τον θεό λόγω της ηθικής του τελειότητας και της υπακοής του.

Υπάρχουν δύο κύριες μορφές υιοθετισμού. Ο ΒΑΠΤΙΣΜΑΤΙΚΟΣ ΥΙΟΘΕΤΙΣΜΟΣ. Αυτός που  διδάσκει ότι ο Ιησούς έγινε θεός κατά τη βάπτισή του στον Ιορδάνη ποταμό. Τη στιγμή της βάπτισης, το πνεύμα του θεού κατέβηκε πάνω του και τον υιοθέτησε. Αυτή ήταν η άποψη των Εβιωνιτών και άλλων αιρετικών ομάδων του δεύτερου αιώνα.

Ο υιοθετισμός της σταύρωσης διδάσκει ότι ο Ιησούς έγινε θεός κατά τη σταύρωση ή την ανάστασή του. Η θυσία του στον σταυρό ήταν η πράξη που τον έκανε θεό.

Ο υιοθετισμός καταδικάστηκε από την ορθόδοξη εκκλησία ως αίρεση γιατί αρνείται την ενανθρώπηση του θεού λόγου από τη σύλληψη, χωρίζει τον Ιησούς σε δύο πρόσωπα, τον άνθρωπο Ιησού και τον θεό που τον υιοθέτησε, αρνείται την αιώνια θεότητα του Χριστού και υποβαθμίζει τη σημασία της σάρκωσης. Η καταδίκη έγινε επίσημα στην πρώτη οικουμενική σύνοδο της Νίκαιας το 325 μ.Χ. και επιβεβαιώθηκε σε μεταγενέστερες συνόδους.

Σύμφωνα με τον Καζαντζάκη ο Ιησούς δεν ήταν θεός από τη γέννησή του, αλλά έγινε θεός μέσα από την πνευματική του πάλη και την τελική υποταγή στο θέλημα του πατέρα. Αυτή η άποψη έρχεται σε αντίθεση με την ορθόδοξη διδασκαλία περί της θείας φύσης του Χριστού από τη στιγμή της σύλληψής του.

Στον «Τελευταίο Πειρασμό» (1954), ο Ιησούς παρουσιάζεται ως ένας άνθρωπος που παλεύει μεταξύ πνεύματος και σαρκός, μεταξύ της επιθυμίας για μια κανονική ανθρώπινη ζωή (οικογένεια, παιδιά, ειρήνη) και της θεϊκής του αποστολής.

Ο υιοθετισμός αποτελεί αρχαία αίρεση που αρνείται την ενανθρώπηση του θεού λόγου και υποστηρίζει ότι ο Ιησούς υιοθετήθηκε ως θεός κατά τη βάπτισή του ή κατά τη σταύρωσή του. Αυτή η άποψη καταδικάστηκε από τις οικουμενικές συνόδους της εκκλησίας.

2.2 Η Σύγκρουση Πνεύματος και Σαρκός

Στον πρόλογο του «Τελευταίου Πειρασμού», ο Καζαντζάκης γράφει:

«Η διπλή ουσία του Χριστού – η λαχτάρα τόσο ανθρώπινη, τόσο υπεράνθρωπη, του ανθρώπου να κατακτήσει τον θεό... ήταν πάντα ένα βαθύ, ακατανόητο μυστήριο για μένα. Η αρχή μου αγωνία και πηγή όλων των χαρών και των λυπών μου από τη νιότη μου και μετά ήταν η αδιάκοπη, ανελέητη μάχη μεταξύ πνεύματος και σαρκός... και η ψυχή μου είναι η αρένα όπου αυτά τα δύο στρατεύματα συγκρούστηκαν και συναντήθηκαν».

Αυτή η διαλεκτική ανάμεσα στο ανθρώπινο και το θεϊκό αποτελεί τον πυρήνα της διδασκαλίας του. Για τον Καζαντζάκη, ο Χριστός είναι «μισός θεός, μισός άνθρωπος» – μια έκφραση που χρησιμοποιείται για να περιγράψει την τεταμένη σχέση των δύο φύσεων σε ένα πρόσωπο.

Αυτή η διατύπωση αποκλίνει από την ορθόδοξη διδασκαλία των δύο φύσεων του Χριστού που είναι ασυγχύτως ενωμένες, και προσεγγίζει την αίρεση του νεστοριανισμού που χωρίζει τις δύο φύσεις.

2.3 Ο Τελευταίος Πειρασμός: Το Δίλημμα της Ανθρώπινης Φύσης

Το μυθιστόρημα παρουσιάζει τον Ιησού να αντιμετωπίζει τον τελευταίο πειρασμό πάνω στον σταυρό: ένας άγγελος (που αποδεικνύεται ότι είναι ο σατανάς) τον απομακρύνει από το σταυρό και του προσφέρει μια ζωή γεμάτη, με οικογένεια και παιδιά. Ο Ιησούς ζει αυτή τη ζωή μέχρι τα γεράματα, μέχρι που οι μαθητές του – με επικεφαλής τον Ιούδα – τον κατηγορούν ότι προδόθηκε την αποστολή του.

Στο έργο αυτό, ο Καζαντζάκης εξερευνά το ερώτημα: Τι θα συνέβαινε αν ο Χριστός είχε επιλέξει την ανθρώπινη ευτυχία αντί για τη θυσία; Η απάντηση που δίνεται είναι ότι αυτό θα ήταν η νίκη του κακού – ο Χριστός πρέπει να αρνηθεί την ανθρώπινη ευτυχία για να εκπληρώσει τη θεϊκή του αποστολή.

Η παρουσίαση του Ιούδα ως ήρωα που κατηγορεί τον Χριστό για προδοσία της αποστολής του αποτελεί ανατροπή της παραδοσιακής εκκλησιαστικής ερμηνείας.

---

Γ΄. Η  Θεοτοκολογία του Καζαντζάκη

Σε αντίθεση με την εκτενή ανάπτυξη της μορφής του Χριστού, ο Καζαντζάκης δεν ασχολείται εκτενώς με την Παναγία στα κύρια έργα του. Στον «Τελευταίο Πειρασμό» (1954), η Παναγία εμφανίζεται κυρίως ως στοιχείο του παρασκηνίου, με τον Ιησού να αισθάνεται την πίεση της μητρικής προσδοκίας και της κοινωνικής ντροπής για την ανώμαλη συμπεριφορά του.

Στον «Χριστό ξανασταυρώνεται» (1954), το μυθιστόρημα εστιάζει στην αναπαράσταση των παθών σε ένα χωριό της ανατολής, όπου οι χαρακτήρες υποδύονται ρόλους (Χριστός, Ιωάννης, Ιούδας, Μαγδαληνή), αλλά δεν υπάρχει αντίστοιχος ρόλος για την παναγία. Αυτή η απουσία είναι ενδεικτική της επιλογής του Καζαντζάκη να επικεντρωθεί στη σύγκρουση πνεύματος και σαρκός μέσα από αρσενικά πρόσωπα.

Παρά την άμεση απουσία της παναγίας, η μητρική διάσταση του θείου εμφανίζεται έμμεσα στη φιλοσοφία του Καζαντζάκη. Στην «Ασκητική» του, ο θεός παρουσιάζεται ως ένα ον που γεννιέται, παλεύει και εξελίσσεται μαζί με τον άνθρωπο. Η έννοια του σωτήρα του θεού υποδηλώνει μια αμοιβαία σχέση δημιουργίας και λύτρωσης, όπου ο άνθρωπος συμμετέχει ενεργά στη γέννηση του θεού μέσα από την πνευματική του πάλη.

Αυτή η προσέγγιση έρχεται σε αντίθεση με την παραδοσιακή ορθόδοξη θεολογία της Παναγίας, όπου η παναγία ως Θεοτόκος είναι η γέφυρα μεταξύ ουρανού και γης, η πύλη του θείου που γεννά τον θεάνθρωπο. Για τον Καζαντζάκη, η γέννηση του θεού συμβαίνει μέσα στην ψυχή του κάθε ανθρώπου που αγωνίζεται.

Σε πολλά έργα του Καζαντζάκη, η Μαρία Μαγδαληνή αναλαμβάνει ρόλο που υποκαθιστά εν μέρει την παναγία. Στον «Τελευταίο Πειρασμό», η Μαγδαληνή εμφανίζεται ως σύμβολο της σαρκικής αγάπης που ο Χριστός πρέπει να υπερβεί, αλλά και ως η πρώτη μάρτυρας της ανάστασης. Στον «Χριστό ξανασταυρώνεται», η Κατερίνα (που υποδύεται τη Μαγδαληνή) είναι μια χήρα που ερωτεύεται τον Μανολιό (Χριστό), συνδυάζοντας την πνευματική και σαρκική αγάπη.

Αυτή η επιλογή δείχνει ότι ο Καζαντζάκης προτιμά να εξερευνά τη γυναικεία παρουσία μέσα από τη σύγκρουση ερωτικής και πνευματικής αγάπης, παρά μέσα από τη μητρική στοργή που αντιπροσωπεύει η παναγία.

Η απουσία ανάπτυξης της θεολογίας της παναγίας στο έργο του Καζαντζάκη μπορεί να ερμηνευθεί μέσα από:

• Την ανδροκεντρική δομή της σκέψης του: Ο Καζαντζάκης εστιάζει στην αρσενική ηρωική μορφή που παλεύει με τον θεό (πρότυπα του Αβραάμ, Μωυσή, Χριστού, Οδυσσέα).
• Την επιρροή του Νίτσε: Η έννοια του υπερανθρώπου και η αντίληψη της θυσίας ως ανδρικής αρετής.

 

Δ΄. Συγκριτική Θεολογική Ανάλυση

Η θεολογία του Νίκου Καζαντζάκη διαφέρει ριζικά από την ορθόδοξη θεολογία σε βασικά σημεία. Σύμφωνα με την ορθόδοξη πίστη, ο Θεός είναι τριαδικός, αιώνιος και αναλλοίωτος. Για τον Καζαντζάκη, ο Θεός εξελίσσεται και αγωνίζεται μαζί με τον άνθρωπο. Η εκκλησία διδάσκει ότι ο Θεός είναι παντοδύναμος, ενώ ο Καζαντζάκης παρουσιάζει έναν θεό που είναι σε κίνδυνο και χρειάζεται τον άνθρωπο για να σωθεί.

Στην ορθόδοξη θεολογία, ο άνθρωπος σώζεται από τον Θεό. Ο Καζαντζάκης αντιστρέφει αυτή τη σχέση και λέει ότι ο άνθρωπος σώζει τον Θεό. Η σωτηρία στην ορθόδοξη παράδοση έρχεται μέσα από την εκκλησιαστική ζωή και τα μυστήρια. Για τον Καζαντζάκη, η σωτηρία έρχεται μέσα από την ατομική πνευματική πάλη και τη θυσία του κάθε ανθρώπου.

Ο ορθόδοξος Θεός είναι προσωπικός και σχετίζεται με τον άνθρωπο μέσα από την αγάπη. Ο θεός του Καζαντζάκη είναι δύναμη που προκαλεί τον άνθρωπο να ξεπεράσει τα όριά του. Σε ό,τι αφορά τον Ιησού Χριστό, η εκκλησία διδάσκει ότι είναι θεός και άνθρωπος από τη σύλληψή του, με τις δύο φύσεις ασυγχύτως ενωμένες. Ο Καζαντζάκης υιοθετεί τον υιοθετισμό και παρουσιάζει τον Ιησού να γίνεται θεός μέσα από την πνευματική του πάλη, με ένταση και σύγκρουση μεταξύ πνεύματος και σαρκός.

Τέλος, για την ορθόδοξη εκκλησία, η ανάσταση του Χριστού είναι ιστορικό γεγονός. Ο Καζαντζάκης ερμηνεύει την ανάσταση συμβολικά, ως νίκη του πνεύματος επί της σαρκός και όχι ως πραγματικό ιστορικό συμβάν.

 

4.2 Ορθόδοξες Ανησυχίες και Αιρετικές Εκφράσεις

Από ορθόδοξη σκοπιά, η θεολογία του Καζαντζάκη είναι αιρετική. Η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος εξέδωσε επίσημη καταδίκη το 1955, αφορίζοντας τα έργα του «Ασκητική» και «Ο Τελευταίος Πειρασμός» ως ασεβή και αιρετικά.

-------------------------------------

Βιβλιογραφία

• Καζαντζάκης, Νίκος. Ασκητική: Σωτήρες του Θεού. Αθήνα, 1927.
• Καζαντζάκης, Νίκος. Ο Καπετάν Μιχάλης. Αθήνα, 1950.
• Καζαντζάκης, Νίκος. Ο Τελευταίος Πειρασμός. Αθήνα, 1954.
• Καζαντζάκης, Νίκος. Ο Χριστός ξανασταυρώνεται. Αθήνα, 1954.
• Μπαϊν, Πήτερ. Νίκος Καζαντζάκης: Μυθιστοριογράφος. Αγγλία, 1989.
• Μίντλετον, Ντέρικ. Νίκος Καζαντζάκης και οι Φιλόσοφοι. ΗΠΑ, 1995.

Βάσει της αναζήτησης, βρήκα τις εξής ελληνικές ακαδημαϊκές εργασίες για το θεολογικό έργο του Νίκου Καζαντζάκη:

---

Διδακτορικές Διατριβές

«Πίστη και γνώση, άσκηση και δράση: μια θεολογική και ψυχοκριτική προσέγγιση του έργου του Νίκου Καζαντζάκη»  Ιδρυμα: Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Χρονολογία: 2017

---

Μεταπτυχιακές Εργασίες

«Η θεολογική σκέψη του Νίκου Καζαντζάκη στο μυθιστόρημά του «Ο Τελευταίος Πειρασμός»»

«Η εικόνα του Ιησού Χριστού στο μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται»»  Ιδρυμα: Πανεπιστήμιο Μακεδονίας.2018.

«Η εικόνα του Ιησού Χριστού στο μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται»»  Ιδρυμα: Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Χρονολογία: 2018

«Ο Νίκος Καζαντζάκης και ο Χριστιανισμός»

Ιδρυμα: Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου-Τμήμα: Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Διαχείρισης Πολιτισμικών Αγαθών-Χρονολογία: 2023

«Η έννοια του Θεού στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη»  Ιδρυμα: Πανεπιστήμιο Αθηνών

«Θεολογικές και φιλοσοφικές απόψεις στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη»

• Ιδρυμα: Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
• Περιεχόμενο: Συνολική εξέταση των θεολογικών και φιλοσοφικών απόψεων

---

Άλλες Ακαδημαϊκές Εργασίες

«Η ελληνική παιδεία στη σκέψη και στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη»

• Ιδρυμα: Πανεπιστήμιο Αιγαίου
• Περιεχόμενο: Εξετάζει τη σχέση της ελληνικής παιδείας με τη θρησκευτική και φιλοσοφική σκέψη του Καζαντζάκη

«Η ελληνική και χριστιανική σκέψη στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη»

• Ιδρυμα: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης
• Περιεχόμενο: Διερεύνηση της σύνδεσης ελληνικής και χριστιανικής σκέψης στο έργο του

Σημαντικά Βιβλία και Μελέτες

«Ο Νίκος Καζαντζάκης και οι θρησκείες του κόσμου»

• Συγγραφέας: Νίκος Αλιβιζάτος
• Έκδοση: 2024
• Περιεχόμενο: Εξέταση της σχέσης του Καζαντζάκη με τον βουδισμό, τον ινδουισμό και τον χριστιανισμό

«Ο Καζαντζάκης και η Ορθοδοξία»

• Περιοδικό: Σύναξη, τεύχος 85 (Ιανουάριος-Μάρτιος 2003)
• Θέμα: Αφιέρωμα στη σχέση του Καζαντζάκη με την ορθόδοξη παράδοση

---

 

ΕΚΘΕΣΙΣ ΤΗΣ ΕΞ ΑΓΙΟΡΕΙΤΩΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ» [Περί τῶν βιβλίων τοῦ Τρεμπέλα: «Μυστικισμός - Ἀποφατισμός - Καταφατική Θεολογία»]

visit counter

1.      Εισαγωγή

Στην ηλεκτρονική διεύθυνση

https://analogion.gr/logos/theology/454-agioreites-trempelas-1975

δημοσιεύεται κείμενο με  τίτλο: ΕΚΘΕΣΙΣ ΤΗΣ ΕΞ ΑΓΙΟΡΕΙΤΩΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ» [Περί τῶν βιβλίων τοῦ Τρεμπέλα: «Μυστικισμός - Ἀποφατισμός - Καταφατική Θεολογία»]

Το κείμενο αυτό είναι μια σημαντική Έκθεση Αγιορειτών μοναχών που γράφτηκε το 1975 στο Άγιο Όρος. Συνδέεται κυρίως με τον μοναχό και μετέπειτα ηγούμενο Βασίλειο Γοντικάκη και γράφτηκε ως απάντηση στο βιβλίο του θεολόγου Παναγιώτη  Τρεμπέλα  με τίτλο Μυστικισμός – Αποφατισμός – Καταφατική Θεολογία.

Η έκθεση αυτή θεωρείται πολύ σημαντική, γιατί σηματοδότησε μια αλλαγή στην ελληνική θεολογία. Πολλοί θεολόγοι άρχισαν να στρέφονται περισσότερο προς την πατερική παράδοση και την πνευματική εμπειρία της Ορθοδοξίας, αντί για μια καθαρά ακαδημαϊκή και δυτικότροπη προσέγγιση.

 

2. Η σχέση θεολογίας και πνευματικής ζωής

Ένα βασικό σημείο της κριτικής των Αγιορειτών είναι ότι η θεολογία δεν μπορεί να είναι μόνο επιστημονική μελέτη βιβλίων. Κατά τη γνώμη τους, ο Τρεμπέλας αντιμετώπιζε τη θεολογία κυρίως ως ακαδημαϊκή γνώση και ανάλυση ιδεών.

Οι Αγιορείτες όμως τονίζουν ότι η θεολογία συνδέεται άμεσα με την πνευματική ζωή. Θεολόγος δεν είναι μόνο αυτός που γνωρίζει πολλά βιβλία, αλλά αυτός που ζει την εμπειρία της σχέσης με τον Θεό μέσα από την προσευχή, την άσκηση και τη ζωή της Εκκλησίας.

 

3. Η υπεράσπιση του Διονυσίου του Αρεοπαγίτη

Ο Παναγιώτης Τρεμπέλας αμφισβήτησε την αυθεντικότητα των κειμένων που αποδίδονται στον Άγιο  Διονύσιο  τον  Αρεοπαγίτη. Σύμφωνα με την κριτική που έχει αναπτυχθεί στη δυτική θεολογία, τα κείμενα αυτά πιθανότατα δεν γράφτηκαν από το πρόσωπο της αποστολικής εποχής, αλλά εμφανίστηκαν αρκετούς αιώνες αργότερα, περίπου τον 6ο αιώνα. Επίσης υποστηρίζεται ότι το περιεχόμενό τους παρουσιάζει επιρροές από τη φιλοσοφία, ιδιαίτερα από τον νεοπλατωνισμό. Για τον λόγο αυτόν αρκετοί δυτικοί μελετητές θεωρούν ότι τα έργα αυτά δεν είναι ιστορικά αυθεντικά ως προς τον συγγραφέα τους, αλλά προέρχονται από έναν μεταγενέστερο χριστιανό συγγραφέα που χρησιμοποίησε το όνομα του Αρεοπαγίτη.

 

4. Η χρήση της φιλοσοφίας στην θεολογία

Σχετικά με τη χρήση φιλοσοφικών όρων, οι Αγιορείτες εξηγούν ότι οι Πατέρες της Εκκλησίας συχνά χρησιμοποιούσαν τη γλώσσα της ελληνικής φιλοσοφίας. Για παράδειγμα, όροι που σχετίζονται με τη σκέψη του φιλοσόφου Πλωτίνος χρησιμοποιήθηκαν για να εκφραστούν θεολογικές αλήθειες.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι Πατέρες υιοθέτησαν τη φιλοσοφία ως έχει. Αντίθετα, χρησιμοποίησαν τη φιλοσοφική γλώσσα ως εργαλείο για να εκφράσουν το μήνυμα της χριστιανικής αποκάλυψης.

 

5. Ο αποφατισμός ως εμπειρία

Ένα ακόμη σημείο διαφωνίας αφορά τον αποφατισμό, δηλαδή την ιδέα ότι ο Θεός δεν μπορεί να περιγραφεί πλήρως με ανθρώπινες έννοιες και λέξεις. Ο Τρεμπέλας τον αντιμετώπιζε κυρίως ως μια θεολογική θεωρία που μπορεί να μελετηθεί και να αναλυθεί. Οι Αγιορείτες όμως υποστηρίζουν ότι ο αποφατισμός είναι κυρίως πνευματική εμπειρία. Δηλαδή ο άνθρωπος μπορεί να φτάσει σε μια βαθιά σχέση με τον Θεό, όπου η λογική δεν αρκεί για να περιγράψει αυτό που βιώνει.

 

6. Η υπεράσπιση του Συμεών του Νέου Θεολόγου

Μεγάλη συζήτηση έγινε και γύρω από τον Συμεών ο Νέος Θεολόγος. Ο Τρεμπέλας είχε εκφράσει επιφυλάξεις για τις έντονες πνευματικές εμπειρίες που περιγράφει ο άγιος, όπως τα δάκρυα και το φως που βλέπουν οι άγιοι στην προσευχή.

Οι Αγιορείτες απαντούν ότι αυτές οι εμπειρίες δεν είναι ψυχολογικές καταστάσεις ή συναισθηματικές υπερβολές. Σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση, πρόκειται για πραγματική εμπειρία της χάρης του Θεού. Το λεγόμενο «άκτιστο φως» θεωρείται η ίδια η θεία ενέργεια που φανερώνεται στον άνθρωπο, ενώ τα δάκρυα θεωρούνται σημάδι βαθιάς πνευματικής συγκίνησης και μεταμόρφωσης.

 

7. Η έννοια της θέωσης

Οι Αγιορείτες τονίζουν ότι ο σκοπός της χριστιανικής ζωής είναι η θέωση. Δηλαδή ο άνθρωπος καλείται να ενωθεί με τον Θεό και να μεταμορφωθεί από τη χάρη Του.

Αυτό δεν είναι απλώς μια ηθική βελτίωση του χαρακτήρα, αλλά μια βαθιά αλλαγή της ίδιας της ύπαρξης του ανθρώπου.

 

8. Κριτική στη δυτική επίδραση

Η έκθεση ασκεί επίσης κριτική σε αυτό που ονομάζει «δυτική επίδραση» ή «ευσεβισμό». Με τον όρο αυτό εννοεί μια τάση που δίνει μεγαλύτερη σημασία στην ηθική συμπεριφορά και λιγότερη στην εμπειρία της χάρης και της ένωσης με τον Θεό.

Οι Αγιορείτες θεωρούν ότι η ορθόδοξη παράδοση δίνει έμφαση στην πνευματική μεταμόρφωση του ανθρώπου μέσα από τη ζωή της Εκκλησίας.

 

9. Η σημασία του κειμένου

Η παρέμβαση αυτή είχε μεγάλη επίδραση στη θεολογία στην Ελλάδα. Πολλοί θεολόγοι άρχισαν να μελετούν ξανά τους Πατέρες της Εκκλησίας και ιδιαίτερα τα έργα της Φιλοκαλία. Παράλληλα ενισχύθηκε η σύνδεση της θεολογικής μελέτης με την πνευματική εμπειρία της Εκκλησίας.

Παρά τη σκληρή κριτική, οι Αγιορείτες δηλώνουν ότι σέβονται το συνολικό έργο του Παναγιώτης Τρεμπέλας και αναγνωρίζουν τη συμβολή του στη θεολογική επιστήμη. Ωστόσο θεωρούν ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση η προσέγγισή του απομακρύνεται από τη βιωματική και πατερική παράδοση της Ορθοδοξίας.

 

Ο Ορθόδοξος Λαός ως Θεματοφύλακας της Πίστεως και τα Όρια της Ομολογίας

visit counter

Εισαγωγή

Η Ορθόδοξη Εκκλησιολογία αναγνωρίζει στον λαό του Θεού έναν ιδιαίτερο και αναντικατάστατο ρόλο στη διαφύλαξη και μετάδοση της αληθείας της πίστεως. Ο όρος «λαός του Θεού» (λαός του Θεού) δεν αναφέρεται απλώς σε ένα συνονθύλευμα πιστών, αλλά στο σύνολο του σώματος της Εκκλησίας, κληρικών και λαϊκών, που συμμετέχουν ενεργά στη ζωή και την ομολογία της πίστεως. Η θεολογική παράδοση της Ανατολικής Εκκλησίας έχει διαχρονικά υπογραμμίσει τη σημασία του λαού ως θεματοφύλακα της παραδόσεως, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι ο ρόλος αυτός είναι αυθαίρετος ή ανεξέλεγκτος.

 

Ι. Η Θεολογική Βάση του Ρόλου του Λαού

Η Συνοδικότητα και η Συμμετοχή του Λαού

Η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι εξ ορισμού συνοδική. Η συνοδικότητα δεν περιορίζεται μόνο στους επισκόπους και τους κληρικούς, αλλά εκτείνεται σε όλο το πλήρωμα της Εκκλησίας. Ο λαός του Θεού, ως «βασίλειον ιεράτευμα, έθνος άγιον» (Α' Πέτρ. β' 9), καλείται να συμμετέχει ενεργά στη ζωή της Εκκλησίας. Αυτή η συμμετοχή δεν είναι παθητική αλλά δυναμική, καθώς ο λαός καλείται να «δοκιμάζει τα πνεύματα» (Α' Ιωαν. δ' 1) και να διακρίνει την αλήθεια από το ψεύδος.

Η ιστορική μαρτυρία της Εκκλησίας είναι σαφής: στις Οικουμενικές Συνόδους, η αποδοχή των αποφάσεων από τον λαό ήταν απαραίτητη προϋπόθεση για την κανονική ισχύ τους. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, παρά την εκθρόνισή του από τη Σύνοδο της Οάσεως, βρήκε καταφύγιο στην αγάπη και την αναγνώριση του λαού της Κωνσταντινούπολης. Ο λαός, με την «ακριβή συναίνεσή» του (ἀκριβὴς συναίνεσις), αποτελούσε τον τελικό κριτή της ορθότητας των αποφάσεων της Εκκλησίας.

Η «Συνείδηση της Εκκλησίας»

Ο πατήρ Γεώργιος Φλωρόφσκυ έχει υπογραμμίσει τη σημασία της «συνειδήσεως της Εκκλησίας»  ως κανόνα της αληθείας. Αυτή η συνείδηση δεν είναι ατομική υπόθεση, αλλά συλλογική πραγματικότητα που εκφράζεται μέσα από το σύνολο του λαού του Θεού. Ο λαός, διαμέσου των αιώνων, έχει διαφυλάξει την πίστη με την προσευχή, τη λατρεία, την τέχνη και την καθημερινή του ζωή.

 

ΙΙ. Ο Ρόλος του Λαού ως Θεματοφύλακα

Η Διαφύλαξη της Παραδόσεως

Ο λαός της Εκκλησίας είναι ο πρωταγωνιστής της παραδόσεως . Η παράδοση δεν είναι απλώς μια σειρά δογμάτων, αλλά η ζωντανή εμπειρία της Εκκλησίας που μεταδίδεται από γενεά σε γενεά. Ο λαός, με τη συμμετοχή του στα μυστήρια, την τήρηση των εθίμων και την προσευχή, διαφυλάσσει αυτή την παράδοση ζωντανή.

Η λαϊκή ευσέβεια, η λεγόμενη «θεοσέβεια του λαού», έχει συχνά προλάβει τις επίσημες αποφάσεις της Εκκλησίας. Η λατρευτική ζωή, η υμνολογία, η εικονογραφία και η λαϊκή θεολογία αποτελούν εκφράσεις αυτής της  φύλαξης  της λειτουργίας του λαού. Οι Άγιοι της Εκκλησίας, στην πλειονότητά τους, προήλθαν από το λαό και αναγνωρίστηκαν από το λαό πριν από την επίσημη αγιοκατάταξή τους.

Η Αντιμετώπιση των Αιρέσεων

Ιστορικά, ο λαός έχει παίξει καθοριστικό ρόλο στην αντιμετώπιση των αιρέσεων. Οι μονοφυσίτες, οι εικονομάχοι, οι ουνίτες αντιμετωπίστηκαν όχι μόνο από τους επισκόπους αλλά και από την άρνηση του λαού να αποδεχθεί την παραχάραξη της πίστεως. Η λαϊκή αντίσταση κατά της εικονομαχίας, με τις γυναίκες που κρύβανε τις εικόνες και τους μοναχούς που διακήρυτταν την ορθοδοξία, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του ρόλου του λαού ως θεματοφύλακα.

 

ΙΙΙ. Τα Όρια της Ομολογίας του Λαού

Η Υποταγή στην Ιερά Παράδοση

Ωστόσο, ο ρόλος του λαού ως θεματοφύλακα δεν είναι αυθαίρετος. Ο λαός οφείλει να υποτάσσεται στην ιερά παράδοση της Εκκλησίας, όπως αυτή εκφράζεται μέσα από την Αγία Γραφή, τους ιερούς κανόνες και τις αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων. Η «συνείδηση της Εκκλησίας» δεν ταυτίζεται με την ατομική γνώμη ή τις προτιμήσεις του λαού, αλλά με την ομολογία της πίστεως που έχει παραδοθεί από τους Αποστόλους.

Ο Άγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος προειδοποιούσε ήδη από τον 2ο αιώνα: «όπου άν ο επίσκοπος φαίνηται, εκεί και το πλήθος έστω». Η ενότητα της Εκκλησίας εξασφαλίζεται μέσα από την κοινωνία με τον επίσκοπο, ο οποίος είναι ο εγγυητής της ορθότητας της πίστεως στην τοπική Εκκλησία. Ο λαός δεν μπορεί να ομολογεί ανεξάρτητα από τον επίσκοπο, ούτε να απορρίπτει την εκκλησιαστική τάξη.

Όταν ο Επίσκοπος Δεν Ορθοδοξεί: Η Αντίσταση του Λαού

Ι. Το Δίλημμα της Υπακοής

Το ερώτημα που θέτετε είναι κρίσιμο και ιστορικά διαχρονικό: Τι οφείλει να πράξει ο λαός όταν ο επίσκοπος, που είναι ο εγγυητής της ορθότητας της πίστεως, ο ίδιος αποκλίνει από αυτήν;

Η απάντηση δεν είναι απλή, γιατί εμπλέκονται δύο θεμελιώδεις αρχές που φαίνονται να συγκρούονται:

• Η υπακοή στον επίσκοπο ως εκφραστή της ενότητας της Εκκλησίας
• Η υπακοή στην αλήθεια της πίστεως που είναι ανώτερη από κάθε πρόσωπο

 

ΙΙ. Η Πατερική Διδασκαλία: Υπακοή στον Θεό μάλλον ή στους ανθρώπους

Ο Απόστολος Πέτρος: Το Κριτήριο της Πίστεως

Η Αγία Γραφή δίνει το πρώτο και αυθεντικό κριτήριο: «Δει πειθαρχείν Θεώ μάλλον ή ανθρώποις» (Πράξ. ε' 29). Οι Απόστολοι, όταν κλήθηκαν να σιωπήσουν, απάντησαν: «Ου δυνάμεθα γαρ ημείς ά είδομεν και ηκούσαμεν μη λαλείν» (Πράξ. δ' 20).

Αυτή η αρχή ισχύει και για τη σχέση λαού και επισκόπου. Η υπακοή στον επίσκοπο είναι υποχρεωτική όταν ομιλεί σύμφωνα με την παράδοση της Εκκλησίας. Όταν όμως ο επίσκοπος αποκλίνει, ο λαός οφείλει να προτιμήσει την αλήθεια της πίστεως.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Το Παράδειγμα της Αντίστασης

Ο ίδιος ο Χρυσόστομος, αν και εκθρονίστηκε από τη Σύνοδο της Οάσεως (403 μ.Χ.), δεν αποδέχθηκε την απόφαση ως δίκαιη. Ο λαός της Κωνσταντινούπολης τον υποστήριξε, αναγνωρίζοντας ότι η Σύνοδος είχε συγκληθεί μεθοδευμένα και αντικανονικά. Η αντίσταση του λαού δεν ήταν ανταρσία, αλλά μαρτυρία υπέρ της αληθείας.

Στην επιστολή του προς τον Πάπα Ιννοκέντιο, ο Χρυσόστομος γράφει ότι η Σύνοδος ήταν «συνοδος ληστρική», και ο λαός το αναγνώρισε. Αυτό δείχνει ότι ο λαός μπορεί να διακρίνει και να κρίνει, όταν έχει πνευματική διαίσθηση.

Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής: Η Άρνηση της Κοινωνίας

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής (7ος αι.). Όταν ο Πατριάρχης Κωνσταντινούπολης Πύρρος και οι επίσκοποι της Ανατολής αποδέχθηκαν το μονοθελητικό συμβιβασμό με τους μονοφυσίτες, ο Μάξιμος δεν τους ακολούθησε. Αρνήθηκε την κοινωνία με τους επισκόπους που είχαν εγκαταλείψει την ορθοδοξία, ακόμη και όταν αυτό σήμαινε διωγμό, εξορία και βασανιστήρια.

Ο Μάξιμος δεν δημιούργησε σχίσμα, αλλά διατήρησε την ενότητα με την Εκκλησία των Πατέρων. Άρνησε την κοινωνία με τους αιρετικούς επισκόπους, παραμένοντας πιστός στην ορθόδοξη πίστη. Αυτή η στάση αργότερα αναγνωρίστηκε ως ορθή από την ΣΤ' Οικουμενική Σύνοδο.

 

ΙΙΙ. Η Διάκριση: Πότε ο Επίσκοπος «Δεν Ορθοδοξεί»

Επίπεδα Αποκλίσεως

Δεν κάθε διαφωνία ή ατέλεια του επισκόπου συνιστά αιρετική απόκλιση. Η Εκκλησία διακρίνει:

1. Ατομικές αδυναμίες ή αμαρτίες – Αυτές δεν ακυρώνουν την εκκλησιαστική ιδιότητα του επισκόπου, αν και τον καθιστούν ανάξιο.
2. Διοικητικά λάθη ή αδικίες – Ο λαός μπορεί να ζητήσει διόρθωση, αλλά δεν αρνείται την κοινωνία.
3. Θεολογικές αποκλίσεις από την πίστη – Εδώ αρχίζει το κρίσιμο ζήτημα. Αν ο επίσκοπος διδάσκει αίρεση ή εισάγει καινοτομίες που παραβιάζουν την παράδοση, τότε ο λαός οφείλει να αντισταθεί.
4. Καθαρή αίρεση και αποστασία – Όταν ο επίσκοπος δημόσια και επιμόνως αρνείται δογμάτα της πίστεως, τότε η άρνηση κοινωνίας είναι όχι μόνο δικαίωμα αλλά υποχρέωση.

Το Κριτήριο της Εκκλησιαστικής Συνειδήσεως

Ο λαός δεν αποφασίζει αυθαίρετα ότι ο επίσκοπος «δεν ορθοδοξεί». Το κριτήριο είναι:

• Η Αγία Γραφή
• Οι αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων
• Η διδασκαλία των Αγίων Πατέρων
• Η ενεργής παράδοση της Εκκλησίας

Όταν η διδασκαλία του επισκόπου έρχεται σε σύγκρουση με αυτά, τότε ο λαός έχει το δικαίωμα και την υποχρέωση να διαμαρτυρηθεί.

ΙV. Τα Μέσα της Λαϊκής Αντίστασης

1. Η Διαμαρτυρία και η Έκκληση

Ο λαός οφείλει πρώτα να διαμαρτυρηθεί εντός των εκκλησιαστικών πλαισίων. Η επιστολή προς τον επίσκοπο, η έκκληση σε ανώτερες εκκλησιαστικές αρχές (Σύνοδο, Πατριάρχη), η κοινοποίηση της ανησυχίας στο πλήρωμα της Εκκλησίας είναι τα πρώτα βήματα.

2. Η Άρνηση της Κοινωνίας (Αποτείχιση)

Αν ο επίσκοπος επιμένει στην αίρεση, ο λαός μπορεί να αρνηθεί την κοινωνία μαζί του. Αυτό σημαίνει:

• Να μην μετέχει των μυστηρίων που τελεί ο συγκεκριμένος επίσκοπος
• Να αναζητήσει πνευματική καθοδήγηση από ορθόδοξους κληρικούς
• Να διατηρήσει την ενότητα με την Εκκλησία των Πατέρων, όχι με τον αιρετικό επίσκοπο

Η άρνηση κοινωνίας δεν είναι σχίσμα, όταν γίνεται υπέρ της αληθείας. Το σχίσμα είναι η απομάκρυνση από την Εκκλησία, ενώ η ακοινωνησία με τον αιρετικό είναι η διαφύλαξη της ενότητας με την ορθόδοξη πίστη.

3. Η Μαρτυρία της Ομολογίας

Ο λαός καλείται να ομολογήσει την αλήθεια, ακόμη και με κίνδυνο. Η ιστορία της Εκκλησίας είναι γεμάτη από λαϊκούς ομολογητές που αντιστάθηκαν σε αιρετικούς επισκόπους:

• Οι γυναίκες της Κωνσταντινούπολης που κρύψανε τις εικόνες κατά την εικονομαχία
• Οι μοναχοί του Αγίου Όρους που αντιστάθηκαν στον ουνιτισμό
• Οι λαϊκοί της Ρωσίας που δεν αποδέχθηκαν τις καινοτομίες του Πατριάρχη Νίκωνα (παλαιοί ορθόδοξοι)

 

V. Τα Όρια της Αντίστασης

Η Αποφυγή του Σχίσματος

Ο λαός δεν έχει το δικαίωμα να δημιουργήσει δική του «Εκκλησία» ή να χειροτονήσει δικούς του κληρικούς. Αυτό θα ήταν σχίσμα. Η άρνηση κοινωνίας με έναν αιρετικό επίσκοπο δεν συνεπάγεται την ίδρυση νέας εκκλησιαστικής δομής.

Ο λαός παραμένει μέλος της Μίας, Αγίας, Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας, ακόμη και όταν ο τοπικός του επίσκοπος έχει αποκλίνει. Αναζητεί κοινωνία με άλλους ορθόδοξους κληρικούς ή επισκόπους, διατηρώντας την ενότητα με την καθολική συνείδηση της Εκκλησίας.

Η Ταπείνωση και η Αποφυγή του Φανατισμού

Η αντίσταση δεν πρέπει να συνοδεύεται από υβριστικό λόγο, προσωπικές επιθέσεις ή διάθεση εξουσίας. Ο λαός ομολογεί την αλήθεια με ταπείνωση και αγάπη, ακόμη και προς τον αιρετικό επίσκοπο. Η κατάκριση του προσώπου απαγορεύεται· η κατάκριση της αίρεσης είναι υποχρεωτική.

 

VΙ. Η Ευθύνη του Λαού

Όταν ο επίσκοπος δεν ορθοδοξεί, ο λαός δεν μπορεί να επικαλεστεί την «υπακοή» για να δικαιολογήσει την αποδοχή της αίρεσης. Η υπακοή στον επίσκοπο είναι συνθήκη, όχι απόλυτη υποχρέωση. Η προϋπόθεση είναι η ορθοδοξία του επισκόπου.

Ο λαός οφείλει:

1. Να γνωρίζει την πίστη – Χωρίς γνώση, δεν μπορεί να διακρίνει
2. Να διαμαρτύρεται – Με σεβασμό, αλλά με σαφήνεια
3. Να αρνείται την κοινωνία – Όταν η αίρεση είναι προφανής
4. Να ομολογεί την αλήθεια – Ακόμη και ως μάρτυρας
5. Να παραμένει στην Εκκλησία – Χωρίς να δημιουργεί σχίσμα

Η ιστορία της Εκκλησίας αποδεικνύει ότι ο λαός, όταν είναι πνευματικά ζωντανός, είναι ικανός να διακρίνει την αλήθεια και να αντισταθεί στην πλάνη, ακόμη και όταν αυτή προέρχεται από τον επίσκοπο. Η «συνείδηση της Εκκλησίας» εκφράζεται μέσα από το πλήρωμα των πιστών, και όχι μόνο μέσα από την ιεραρχία.

Όπως έγραψε ο Άγιος Ιωάννης της Κροστάνδης: «Η αλήθεια είναι μία, και αυτήν πρέπει να ακολουθούμε, όποιος κι αν είναι ο λαλών».

Ο Κίνδυνος του Λαϊκισμού

Η υπερβολική ανάδειξη του ρόλου του λαού μπορεί να οδηγήσει σε μορφές λαϊκισμού που υπονομεύουν την εκκλησιαστική τάξη. Ο λαϊκισμός  αποτελεί αίρεση κατά την οποία ο λαός αντιμετωπίζεται ως η μόνη πηγή της εξουσίας στην Εκκλησία, αποκόπτοντας τον από την ιεραρχική δομή και την παράδοση. Αυτή η τάση, που εμφανίστηκε έντονα κατά τη Δύση με τον προτεσταντισμό, αποτελεί απειλή για την ενότητα και την αποστολική διαδοχή της Εκκλησίας.

Ο λαός δεν είναι κυρίαρχος της πίστεως, αλλά φύλακάς της. Δεν δημιουργεί την αλήθεια, αλλά την παραλαμβάνει και την διαφυλάσσει. Η ομολογία του λαού είναι έγκυρη μόνο όταν είναι ενσωματωμένη στην εκκλησιαστική ζωή και υποταγμένη στην παράδοση των Αγίων Πατέρων.

Η Σχέση Κλήρου και Λαού

Τα όρια της ομολογίας του λαού καθορίζονται επίσης από τη σχέση του με τον κλήρο. Ο κλήρος, και ιδιαίτερα ο επίσκοπος, είναι ο διδάσκαλος της πίστεως και ο εγγυητής της ορθότητας. Ο λαός οφείλει να ακούει τον κλήρο, όταν αυτός ομιλεί «εν ονόματι Κυρίου» και σύμφωνα με την παράδοση της Εκκλησίας. Αντιστρόφως, ο κλήρος οφείλει να ακούει τον λαό, να σέβεται την «συνείδηση της Εκκλησίας» και να μην επιβάλλει αυθαίρετες αποφάσεις.

Η υγιής σχέση κλήρου και λαού είναι συμπληρωματική. Ο κλήρος χωρίς τον λαό είναι κενός τελετουργικός θεσμός, ο λαός χωρίς τον κλήρο είναι ακέφαλο σώμα. Η ομολογία της πίστεως απαιτεί την ενότητα και των δύο.

 

ΙV. Σύγχρονες Προκλήσεις και Προοπτικές

Η Παγκοσμιοποίηση και η Ορθόδοξη Ταυτότητα

Στο σύγχρονο περιβάλλον της παγκοσμιοποίησης, ο ρόλος του Ορθόδοξου λαού ως θεματοφύλακα της πίστεως καθίσταται κρισιμότερος από ποτέ. Οι προκλήσεις του οικουμενισμού, του θρησκευτικού συγκρητισμού και του κοσμικού ανθρωπισμού απειλούν την ορθόδοξη ταυτότητα. Ο λαός καλείται να διακρίνει και να ομολογήσει την αλήθεια, χωρίς όμως να πέσει σε φονταμενταλισμό ή απομονωτισμό.

Η Συμμετοχή των Λαϊκών στα Συνοδικά Σώματα

Η σύγχρονη εκκλησιαστική πρακτική έχει αναγνωρίσει την ανάγκη ενεργού συμμετοχής των λαϊκών στα συνοδικά σώματα. Οι λαϊκοί θεολόγοι, οι επιστήμονες και οι εκπρόσωποι των λαϊκών οργανώσεων συμμετέχουν στις συνεδριάσεις των Ιερών Συνόδων, προσφέροντας τη μαρτυρία και τη γνώση τους. Αυτή η συμμετοχή δεν υποκαθιστά τον ρόλο του κλήρου, αλλά τον συμπληρώνει, εμπλουτίζοντας τη συνοδική διαδικασία με τη λαϊκή εμπειρία.

Η Παιδεία της Πίστεως

Η άσκηση του ρόλου του θεματοφύλακα προϋποθέτει την παιδεία της πίστεως. Ο λαός χρειάζεται κατήχηση, θεολογική μόρφωση και πνευματική καθοδήγηση για να μπορεί να διακρίνει την αλήθεια. Η κατήχηση δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο των παιδιών, αλλά δια βίου ανάγκη για κάθε πιστό. Η άγνοια της πίστεως οδηγεί σε εύκολη χειραγώγηση και παραχάραξη της παραδόσεως.

 

Επίλογος

Ο Ορθόδοξος λαός είναι πράγματι θεματοφύλακας της πίστεως, αλλά αυτός ο ρόλος έχει σαφή όρια και προϋποθέσεις. Ο λαός διαφυλάσσει την πίστη όταν είναι ενωμένος με τον κλήρο, υποταγμένος στην ιερά παράδοση και ζωντανός στην ευχαριστιακή κοινωνία. Η ομολογία του λαού είναι έγκυρη όταν εκφράζει τη «συνείδηση της Εκκλησίας» και όχι ατομικές απόψεις ή κοινωνικές τάσεις.

Η πρόκληση για τη σύγχρονη Ορθόδοξη Εκκλησία είναι να διατηρήσει την ισορροπία μεταξύ της ενεργού συμμετοχής του λαού και της διαφύλαξης της εκκλησιαστικής τάξης. Ο λαός δεν είναι κυρίαρχος, αλλά συνοδοιπόρος στο ταξίδι της Εκκλησίας προς τη Βασιλεία του Θεού. Η ομολογία του είναι δώρο και ευθύνη, χάρισμα και διακονία, που καλείται να ασκήσει «εν αγάπη» και «εν αληθεία».

 

Βασίλειον Ιεράτευμα και Βαθμοί Ιεροσύνης

visit counter

Η θεολογική σύγχυση μεταξύ της «βασιλείου ιερατεύματος» και των βαθμών της ιεροσύνης αποτελεί ένα από τα πλέον επικίνδυνα νοηματικά ασαφή που διαπερνούν τη σύγχρονη εκκλησιαστική συζήτηση. Η παρούσα ανάλυση επιχειρεί να διαλευκάνει αυτή τη διάκριση, εξετάζοντας τις βιβλικές, πατερικές και κανονικές διαστάσεις του ζητήματος.

 

Η βιβλική βάση της σύγχυσης

Η φράση «βασίλειον ιεράτευμα» προέρχεται από την Α' προς Πέτρον επιστολή (2:9): «υμείς δε γένος εκλεκτόν, βασίλειον ιεράτευμα, έθνος άγιον, λαός εις περιποίησιν». Ο Απόστολος Πέτρος εφαρμόζει εδώ τον τύπο του Εξόδου (19:6), όπου ο Ισραήλ καλείται «βασίλειον ιεράτευμα» ως αντίθεση προς «τα έθνη».

Η χριστολογική μετατόπιση είναι καθοριστική: ο Ισραήλ του νόμου γίνεται ο νέος Ισραήλ της χάριτος, η Εκκλησία. Ωστόσο, αυτή η μετατόπιση δεν συνεπάγεται κατάργηση της εσωτερικής διαφοροποίησης. Ο Λευιτικός νόμος διατηρούσε την Ααρωνική ιεροσύνη παράλληλα με την «βασίλειον ιεράτευμα» του Ισραήλ. Ομοίως, η Καινή Διαθήκη δεν καταργεί τα χαρίσματα, αλλά τα πληροί.

 

Η διάκριση των χαρισμάτων στον Απόστολο Παύλο

Η προς Εφεσίους επιστολή (4:11-12) είναι απολύτως σαφής: «και αυτός έδωκεν τους μεν αποστόλους, τους δε προφήτας, τους δε ευαγγελιστάς, τους δε ποιμένας και διδασκάλους, προς τον καταρτισμόν των αγίων εις έργον διακονίας, εις οικοδομήν του σώματος του Χριστού».

Τα χαρίσματα αυτά δεν είναι ισοδύναμα. Είναι διατεταγμένα, ιεραρχημένα, καταρτιστικά. Ο σκοπός τους δεν είναι η αυτοπροβολή, αλλά η «οικοδομή του σώματος». Ο Παύλος διακρίνει σαφώς: «οι μεν απόστολοι, οι δε προφήται, οι δε ευαγγελισταί, οι δε ποιμένες και διδάσκαλοι». Το «οι μεν... οι δε» είναι διακριτικό, όχι απλώς αριθμητικό.

Η προς Κορινθίους Α' επιστολή (12:28-29) επαναλαμβάνει: «και ούς μεν έθετο ο Θεός εν τη Εκκλησία πρώτον αποστόλους, δεύτερον προφήτας, τρίτον διδασκάλους». Η τάξη είναι σαφής: «πρώτον... δεύτερον... τρίτον».

 

Η πατερική διάκριση

Ο Ιερός Χρυσόστομος, στο «Περί Ιερωσύνης», αναπτύσσει την έννοια της ειδικής ιεροσύνης ως «χάρισμα» και «λειτούργημα». Η διάκριση μεταξύ «βασιλείου ιερατεύματος» και «ιερατικής ιεροσύνης» είναι σαφής στην πατερική παράδοση: το πρώτο είναι κοινό σε όλους τους βαπτισμένους, το δεύτερο είναι χάρισμα που δίδεται μέσω της χειροτονίας.

Ο Μέγας Αθανάσιος, στο «Περί της ενανθρωπήσεως του Λόγου», διακρίνει την «κοινήν χάριν» του βαπτίσματος από την «εξαίρετον χάριν» της ιεροσύνης. Η διάκριση είναι ουσιώδης, όχι επουσιώδης.

 

Η κανονική παράδοση

Οι Αποστολικοί Κανόνες είναι αυστηροί ως προς τους βαθμούς της ιεροσύνης:

Κανών 1: «Επίσκοπος υπό δύο ή τριών επισκόπων χειροτονείσθω».

Κανών 2: «Πρεσβύτερος υπό ενός επισκόπου χειροτονείσθω, ως και διάκονος και οι λοιποί κληρικοί».

Κανών 6: «Επίσκοπον μη χειροτονείν άνευ συνόδου».

Η χειροτονία είναι συνοδική πράξη, όχι λαϊκή. Ο λαός συμμετέχει με την αποδοχή (αναφορά), όχι με την επιλογή (εκλογή). Η διάκριση είναι καθοριστική: ο λαός «επιφωνεί», δεν «χειροτονεί».

 

Η σύγχρονη σύγχυση

Η σύγχρονη θεολογική συζήτηση, επηρεασμένη από προτεσταντικά και φιλελεύθερα μοντέλα, τείνει να ισοπεδώσει τη διάκριση. Η «βασιλείος ιερωσύνη» των βαπτισμένων παρουσιάζεται ως ανταγωνιστική προς την «ιερατικήν ιερωσύνην», ενώ στην πραγματικότητα είναι συμπληρωματική.

Ο Νέλλας, στο «Βασίλειον ιεράτευμα», προσθέτει αμέσως: «ο όρος λαϊκός χρησιμοποιείται όχι με ιεραρχική έννοια, αλλά ως υενθύμιση ότι όλοι είμαστε λαός του Θεού». Η παράλειψη αυτής της διευκρίνισης οδηγεί σε παρερμηνείες.

 

Η ορθή διάκριση

Η ορθόδοξη εκκλησιολογία διακρίνει:

Πρώτον, τη «βασίλειον ιερωσύνην» — την κοινή συμμετοχή όλων των βαπτισμένων στη βασιλεία και την ιεροσύνη του Χριστού, μέσω του βαπτίσματος και του χρίσματος.

Δεύτερον, την «ιερατικήν ιερωσύνην» — το ειδικό χάρισμα της διακονίας του λόγου και των μυστηρίων, που δίδεται μέσω της χειροτονίας.

Η διάκριση είναι λειτουργική, όχι ουσιαστική: όλοι μετέχουν της θείας φύσεως, αλλά όχι όλοι λειτουργούν ως πρόσωπα της χριστοπαρουσίας. Η λειτουργική διαφορά είναι θεσμοθετημένη από το Άγιο Πνεύμα και κατοχυρωμένη στην αποστολική παράδοση.

Η σύγχυση της «βασιλείου ιερατεύματος» με την κατάργηση των βαθμών της ιεροσύνης αποτελεί θεολογικό αντιφατότητα. Η Εκκλησία δεν είναι ούτε ιεροκρατία (αποκλεισμός του λαού), ούτε λαϊκοκρατία (ισοπέδωση των βαθμών), αλλά ιεραρχική κοινωνία όπου η «βασιλείος ιερωσύνη» των βαπτισμένων συνυπάρχει με την «ιερατικήν ιερωσύνην» των κεχειροτονημένων, ενούμενες στην κοινωνία του σώματος του Χριστού.

Η παράθεση των Πατέρων για τη νομιμοποίηση της λαϊκής αυτοδικίας αποτελεί θεολογική νοθεία. Οι Πατέρες διακρίνουν, δεν ισοπεδώνουν. Η ιεροσύνη είναι χάρισμα, όχι επάγγελμα· λειτούργημα, όχι δικαίωμα· διακονία, όχι εξουσία.

 

Μία παρερμηνεία της εκκλησιολογίας του π. Γεωργίου Φλωρόφσκυ

visit counter

Από το έργο Bible, Church, Tradition: An Eastern Orthodox View (τόμος 1 των Collected Works), στο κεφάλαιο «The Catholicity of the Church» γράφεται η ακόλουθη φράση: «The duty of obedience ceases when the bishop deviates from the catholic norm, and the people have the right to accuse and even to depose him».

Μετάφραση: «Το καθήκον της υπακοής παύει να ισχύει, όταν ο επίσκοπος ξεφεύγει από το καθολικό πρότυπο, οπότε ο λαός έχει το δικαίωμα να τον κατηγορήσει ακόμη και να τον καθαιρέσει».

Το κρίσιμο ερώτημα: Τι σημαίνει «καθαιρέσει»;

Η φράση «accuse and even to depose him» πρέπει να ερμηνευθεί μέσα στο πλαίσιο της συνοδικότητας που αναπτύσσει ο Φλωρόφσκυ. Ο ίδιος αναφέρεται σε δύο άρθρα του για περισσότερες λεπτομέρειες: «The Work of the Holy Spirit in Revelation», The Christian East, 1932 και «The Sacrament of Pentecost», The Journal of the Fellowship of St. Alban and St. Sergius, 1934.

Η «καθαίρεση» στον Φλωρόφσκυ δεν είναι ατομική πράξη λαϊκού, αλλά συλλογική πράξη της Εκκλησίας-σώματος. Ο λαός «καθαιρεί» όχι ως άθροισμα ατόμων, αλλά ως καθολική εμπειρία που εκφράζεται συνοδικά.

Ο Φλωρόφσκυ αναφέρεται σε ιστορικά παραδείγματα (Αρειανισμός, Μονοφυσιτισμός) όπου η κρίση γίνεται από συνόδους, όχι από ατομικές αποφάσεις.

 

Η απόρριψη του προτεσταντισμού

Ο ίδιος ο Φλωρόφσκυ απορρίπτει ρητά την ατομική γνώμη: «In the Church there is not and cannot be any outward authority... But this does not mean that everyone has received unlimited freedom of personal opinion. It is precisely in the Church that "personal opinions" should not and cannot exist».

Μετάφραση: «Στην Εκκλησία δεν υπάρχει και δεν μπορεί να υπάρχει καμιά εξωτερική εξουσία... Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι ο καθένας έχει λάβει απεριόριστη ελευθερία προσωπικής γνώμης. Είναι ακριβώς στην Εκκλησία όπου οι "προσωπικές γνώμες" δεν πρέπει και δεν μπορούν να υπάρχουν».

 

Η εσωτερική, κοινωνική, συνοδική εξουσία

Για τον Φλωρόφσκυ, η φράση «δεν υπάρχει εξωτερική εξουσία» δεν σημαίνει αναρχία, αλλά εσωτερική, κοινωνική, συνοδική εξουσία:

• Η εξουσία δεν επιβάλλεται άνωθεν (παπικό ex cathedra)
• Η εξουσία αναδύεται από την κοινωνία της Εκκλησίας
• Η εξουσία εκφράζεται συνοδικά, όχι ατομικά

 

Η έννοια της σομπορνόστ (sobornost)

Κεντρική για τον Φλωρόφσκυ είναι η ρωσική θεολογική έννοια της σομπορνόστ, που υποδηλώνει οργανική ενότητα όπου τα μέρη διαφέρουν αλλά συνυπάρχουν, όπου η πολλαπλότητα δεν αναιρεί την ενότητα, και όπου η ενότητα δεν ισοπεδώνει την πολλαπλότητα.

Αυτή η σομπορνόστ είναι που χαρακτηρίζει την Εκκλησία ως καθολική. Η καθολικότητα δεν είναι το άθροισμα των τοπικών Εκκλησιών, ούτε η επικράτηση μιας τοπικής Εκκλησίας επί των άλλων. Είναι η κοινωνία (κοινωνία προσώπων, κοινωνία πίστεως, κοινωνία ευχαριστίας) που καθιστά την Εκκλησία καθολική.

 

Η σημασία του «even» (ακόμη και)

Η αγγλική λέξη «even» στη φράση «accuse and even to depose him» έχει κρίσιμη σημασιολογική λειτουργία. Δεν είναι απλώς σύνδεσμος πρόσθεσης («και»), αλλά επιρρηματικός τόνος έμφασης που υποδηλώνει:

• Ιεραρχία: η κατηγορία είναι το κανονικό, η καθαίρεση το ακραίο
• Συνθήκη: η καθαίρεση ακολουθεί, δεν προηγείται
• Σπανιότητα: η καθαίρεση είναι το έσχατο όριο, όχι η ρουτίνα

Η μετάφραση «ακόμη και» διατηρεί αυτή τη σημασία, αλλά η ερμηνεία που παρουσιάζεται συχνά την αποδυναμώνει, παρουσιάζοντας την καθαίρεση ως εύκολη, σχεδόν αυτονόητη επιλογή.

 

Η συνοδική παράδοση

Ο Φλωρόφσκυ παραπέμπει σε δύο άρθρα του για περισσότερες λεπτομέρειες. Αυτά τα κείμενα αναπτύσσουν την πνευματολογική βάση της εκκλησιολογίας του. Το Πνεύμα το Άγιο δεν επιβάλλεται από άνωθεν, αλλά αναδύεται από την κοινωνία της Εκκλησίας. Αυτή η αναδυόμενη εξουσία είναι που χαρακτηρίζει την ορθόδοξη εκκλησιολογία.

Η «καθαίρεση» στο πλαίσιο αυτό δεν είναι απόφαση ατόμων, αλλά αναγνώριση από την κοινωνία ότι κάποιος έχει αποκοπεί από την κοινωνία. Είναι εκκλησιαστικό γεγονός, όχι διοικητική πράξη.

Η παρερμηνεία σε τρία σημεία

Ο Φλωρόφσκυ εννοεί συνοδική Εκκλησία-σώμα, ενώ η παρερμηνεία το εκλαμβάνει ως ατομική λαϊκή αυτοδικία. Ο Φλωρόφσκυ μιλά για κοινή απόφαση, ενώ η παρερμηνεία το μεταφράζει ως προσωπική γνώμη. Ο Φλωρόφσκυ θέτει το έσχατο όριο, ενώ η παρερμηνεία το παρουσιάζει ως καθημερινή πρακτική. Ο Φλωρόφσκυ αναφέρεται στη σομπορνόστ, ενώ η παρερμηνεία το εκλαμβάνει ως δημοκρατία ή λαϊκοκρατία.

 

Συμπέρασμα

Ο «λαός» που «κατηγορεί» και «καθαιρεί» στον Φλωρόφσκυ είναι αυτή η καθολική κοινωνία, όχι το άθροισμα των προσωπικών γνωμών που ο ίδιος απορρίπτει ρητά.

Η φράση του Φλωρόφσκυ δεν δίνει δικαίωμα σε κάθε πιστό να κρίνει μόνος του τον επίσκοπο. Δίνει δικαίωμα στην Εκκλησία ως σύνολο να προστατεύει την πίστη της. Ο λαός δεν είναι άθροισμα ατόμων, αλλά ζωντανό σώμα που αποφασίζει συνοδικά.