Διδασκαλία της Εκκλησίας για τα μυστήρια των αιρετικών Μελετίου (Καλαμαρᾶ), Μητροπ. Νικοπόλεως,.(+2012)

visit counter

--------------------------------------------------------

Παρουσιάζουμε στη  συνέχεια απόσπασμα από θεολογική μελέτη του  μακαριστού Μητροπολίτου Νικοπόλεως και Πρεβέζης κυρού Μελετίου , περί των μυστηρίων ,που τελούν αιρετικοί ιερείς, από το βιβλίο του Η Ε ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΣΥΝΟΔΟΣ.

Τα βασικά σημεία του κειμένου είναι

Α. Η Εκκλησία δεν είναι διοικητικό σωματείο, αλλά ενότητα Πίστης και Αγίου Πνεύματος. Μόνο η αίρεση τη διασπά.

Β. Ο ιερέας παραμένει «πατέρας» και «ποιμένας» μόνο όσο ορθοτομεί την αλήθεια. Αν παρεκκλίνει, θεωρείται «λύκος» και χάνει την πνευματική του ιδιότητα.

Γ.Η ετεροδοξία του ιερέα «μιαίνει» (μολύνει) τα μυστήρια. Η συμμετοχή σε αυτά δεν αγιάζει τον πιστό, αλλά τον καθιστά συνένοχο στην πλάνη.

Δ. Οφείλουν οι πιστοί  να διακόπτουν την κοινωνία ακόμη και με υπόπτους για αίρεση (παράδειγμα: η 35ετής αποχή των Ορθοδόξων στο Ακακιανό σχίσμα).

Ε. Η μνημόνευση είναι η σφραγίδα της ταύτισης στην πίστη. Η διαγραφή (π.χ. Πάπας Βιγίλιος) είναι αναγκαία για να παραμείνει η Εκκλησία καθαρή από την «ασέβεια»

Συμπερασματικά αυτό που καθιστά ορθόδοξο  έναν ιερέα  και έγκυρα τα μυστήρια τα οποία τελεί , είναι ΟΤΑΝ ΦΕΡΕΙ ΤΗΝ  ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΗ ΔΙΑΔΟΧΗ & ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΗ ΠΙΣΤΗ . 

Πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

----------------------------------------------------------------------------

 ΚΕΙΜΕΝΟ

«Κατὰ ἀδιαμφισβήτητον ἐκκλησ. ἀρχὴν ἡ ἑνότης τῆς Ἐκκλησίας δὲν εἶναι διοικητικῆς-θεσμικῆς μορφῆς. Ἡ Ἐκκλησία εἶναι ἐν Πνεύματι μία· εἶναι ἑνωμένη ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Χριστοῦ. “Εἷς Κύριος· μία Πίστις· ἓν Βάπτισμᾳ· εἷς Θεὸς καὶ Πατὴρ πάντων, ὁ ἐπὶ πάντων καὶ διὰ πάντων καὶ ἐν πᾶσιν ἡμῖν”. Ἡ ἑνότης αὐτὴ παρασαλεύεται μόνον ἀπὸ τὰς ἑτεροδοξίας. Ὁ ἑτέρως, παρ’ ὃ παρέλαβε, φρονῶν, παύει νὰ ἔχῃ τὴν ἑνότητα τῆς πίστεως καὶ τὴν κοινωνίαν τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Διὰ τοῦτο κατὰ τὴν Ε΄ Σύνοδον (Πρᾶξ. Α΄ §3, 17) ὑπέρτατο χρέος τῶν ἱερέων, φυλάκων τῆς Ἐκκλησίας, εἶναι ἡ περιφρούρησις τῆς πίστεως. Ἡ ἔκπτωσις ἱερέων ἀπὸ τὴν ἑνότητα τῆς πίστεως μιαίνει τὰ ὑπ’ αὐτῶν τελούμενα μυστήρια καὶ αἴρει ἀπὸ αὐτοὺς τὸ χάρισμα τῆς πνευματικῆς πατρότητος. Ἀντὶ ποιμένων ἀποβαίνουν λύκοι, κατατρώγοντες τὸ ποίμνιόν τους (βλ. Πρᾶξ. ΣΤ΄ §15, 10 καὶ Πρᾶξ. Α΄ 3, 14). Διὰ τοῦτο ὁ Ἰουστινιανὸς δηλοῖ (καὶ ἡ Σύνοδος ἐπικυρώνει τὴν ”θέσιν” αὐτὴν (ἐν Πράξει Ζ΄ §16, 1-2), ὅτι οὐδέποτε θὰ ἀνεχθῆ νὰ λάβῃ τὴν θείαν κοινωνίαν ἀπὸ ἱερεῖς ὑπόπτους ἐπὶ αἱρέσει. Καὶ οἱ ὀρθόδοξοι καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τοῦ ἀκακιανοῦ σχίσματος ἠρνήθηκαν νὰ κοινωνήσουν τῶν ἀχράντων μυστηρίων ἀπὸ χειρῶν ἁπλῶς ὑπόπτων. “Ἀκοινώνητοι διὰ τί μένομεν ἐπὶ τοσαῦτα (35) ἔτη; Διὰ τί οὐ κοινωνοῦμεν; (Α.C.O. 3, σελ. 72). Ἱερεῖς καὶ πατέρες εἶναι μόνον οἱ τηροῦντες τὴν πίστιν ἀνόθευτον (Πρᾶξ. A΄ §3, 14).

Κάθε ἱερεὺς τελεῖ τὰ ἄχραντα μυστήρια ἀξίως καὶ ἐπὶ ἁγιασμῷ, μόνον ἐφ΄ ὅσον εἶναι ἡνωμένος μὲ τὴν πίστιν τῆς Ἐκκλησίας. Πρὸς δήλωσιν καὶ παραφυλακὴν αὐτῆς τῆς ἑνότητος γίνεται ἡ μνημόνευσις τῶν ἱερῶν διπτύχων. Εἰς μὲν τὰ δίπτυχα τῶν ζώντων ἀναγράφονται καὶ ἐκφωνοῦνται τὰ ὀνόματα τῶν “κοινωνικῶν” ὀρθοδόξων ἀρχιερέων καὶ πατριαρχῶν. Διὰ τοῦτο δὲ καὶ ἡ Σύνοδός μας, πρὸς περιφρούρησιν τῆς καθαρότητος τῶν ἁγίων μυστηρίων διαγράφει ἀπὸ τὰ ἱερὰ δίπτυχα τὸ ὄνομα τοῦ τότε ἀρχιερατεύοντος πάπα Βιγιλίου (βλ. Πρᾶξ. Ζ΄ §16-17). Εἰς τὰ δίπτυχα τῶν κεκοιμημένων μνημονεύονται μόνον οἱ ὀρθόδοξοι πατέρες καὶ διδάσκαλοι. Διὰ τοῦτο καί, ὅταν διεπιστώθη ὅτι ὁ Θεόδωρος ἐκήρυττεν ἑτεροδιδασκαλίας, διεγράφη τὸ ὄνομά του ἀπὸ τὰ δίπτυχα τῆς ἐν Μοψουεστίᾳ Ἐκκλησίας. Εἶναι “ἀλλότριον τῶν χριστιανῶν νὰ δέχωνται τὴν ἀσέβειαν (=αἵρεσιν) ἐξ ἴσου μὲ τὴν ὀρθόδοξον πίστιν” (Πρᾶξ. Α΄ §3, 13). Ὅλοι οἱ ἱερεῖς πρέπει νὰ ἔχουν μία καὶ μόνον γνώμην (Πρᾶξ. Β΄ § 5, 7).

(«Ἡ Πέμπτη Οἰκουμενικὴ Σύνοδος» τοῦ Μελετίου (Καλαμαρᾶ), μητροπ. Νικοπόλεως, Ἀθῆναι 1985, σελ. 104-17).

 

Ερμηνεία των λέξεων «Λαλείν», «Προφητεύειν» και «Ψάλλειν» και ο Π.Τρεμπέλας

visit counter

Πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Οι απόψεις του Π.Τρεμπέλα για το ΨΑΛΛΕΙΝ των γυναικών.

Την αξιόλογη μελέτη για το θέμα μπορούν να την βρούν οι ενδιαφερόμενοι στην ηλεκτρονική διεύνθυνση.https://analogion.gr/logos/canons/80-gunaika-psalmwdia.Για την μελέτη αυτή σημειώνουμε τα εξής:

Α.Ο Π. Τρεμπέλας (που ομολογουμένως ήταν μεγάλος σύγχρονος Θεολόγος)  υποστηρίζει ότι η «εκκλησιαστική αρχαιότητα» δεν γνώρισε ποτέ τη γυναίκα στον άμβωνα ή στο χορό. Ωστόσο, η ιστορική έρευνα δείχνει ότι η πρώιμη Εκκλησία ήταν πολύ πιο συμπεριληπτική. Η ύπαρξη του βαθμού των διακονισσών στην αρχαία Εκκλησία συνεπαγόταν ενεργό ρόλο στη λατρεία, ενώ η παράδοση των μονών αποτελεί την ισχυρότερη απόδειξη: στα γυναικεία μοναστήρια, οι γυναίκες επιτελούσαν —και επιτελούν— το σύνολο των λατρευτικών καθηκόντων, συμπεριλαμβανομένης της ανάγνωσης και της ψαλμωδίας. Η διάκριση που κάνει ο συγγραφέας μεταξύ «ενορίας» και «μονής» είναι λειτουργικά αυθαίρετη, καθώς η οντολογία της προσευχής παραμένει η ίδια.
Β.Ο ισχυρισμός ότι η γυναίκα-ψάλτρια γίνεται «στόχος βλεμμάτων», διαταράσσοντας την κατάνυξη, εστιάζει υπερβολικά στην εξωτερική εμφάνιση και υποτιμά την πνευματική ωριμότητα του πληρώματος της Εκκλησίας. Αν η παρουσία μιας γυναίκας στο αναλόγιο θεωρείται «σκάνδαλο», τότε το πρόβλημα δεν εντοπίζεται στην ψάλλουσα γυναίκα, αλλά στον τρόπο που το εκκλησίασμα αντιλαμβάνεται το πρόσωπο. Στην Ορθόδοξη θεολογία, άνδρας και γυναίκα είναι ισότιμα μέλη του Σώματος του Χριστού, καθώς, κατά τον Απόστολο Παύλο, «οὐκ ἔνι ἄρσεν καὶ θῆλυ».
Γ.Ο φόβος ότι η γυναικεία φωνή θα μετατρέψει την Εκκλησία σε θέατρο ή μελόδραμα είναι αβάσιμος. Η ποιότητα της ψαλμωδίας εξαρτάται από το ήθος και τη μουσική παιδεία του εκτελεστή και όχι από το φύλο του. Μια γυναίκα που γνωρίζει τη βυζαντινή σημειογραφία και το ύφος της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας μπορεί να αποδώσει τους ύμνους με την ίδια —ή και μεγαλύτερη— κατάνυξη από έναν άνδρα. Η «θεατρικότητα» είναι ένας κίνδυνος που αφορά εξίσου τους άνδρες ψάλτες που επιδιώκουν την επίδειξη.
Δ. Ενώ η συμμετοχή του λαού («απλή ψαλμωδία») είναι επιθυμητή, η Βυζαντινή Μουσική παραμένει μια υψηλή τέχνη που απαιτεί εξειδίκευση. Ο αποκλεισμός των γυναικών στερεί από την Εκκλησία το ταλέντο του μισού πληθυσμού της. Σε μια εποχή που οι ενορίες αντιμετωπίζουν σοβαρή έλλειψη στελεχωμένων αναλογίων, η αξιοποίηση των γυναικών που σπουδάζουν τη μουσική μας παράδοση δεν αποτελεί «καινοτομία», αλλά επιτακτική ανάγκη επιβίωσης και μαρτυρίας.
Ε.Παρά την ανάγκη για θεσμική τάξη, η ίδια η ζωή της Εκκλησίας συχνά προπορεύεται των επίσημων συνοδικών αποφάσεων. Η καθιέρωση γυναικείων χορών σε πολλές ενορίες σήμερα δεν οδήγησε στην αναρχία, αλλά σε μια πλουσιότερη και πιο ζωντανή λατρευτική ζωή. Η επίσημη διοίκηση καλείται πλέον να αναγνωρίσει και να κατευθύνει αυτή την πραγματικότητα, αντί να προσπαθεί να την καταστείλει.
Οι απόψεις του Π. Τρεμπέλα, αν και ιστορικά σημαντικές, αντικατοπτρίζουν μια εποχή έντονης εσωστρέφειας και συντηρητισμού. Η σύγχρονη Εκκλησία, χωρίς να προδίδει την παράδοση, οφείλει να αναγνωρίσει ότι η γυναικεία φωνή στη λατρεία δεν είναι «ψιμύθιο» ή «σκάνδαλο», αλλά καθαρή δοξολογία. Η συμμετοχή της γυναίκας στο αναλόγιο αποτελεί τη φυσική εξέλιξη της ισοτιμίας των φύλων εντός της ευχαριστιακής σύναξης

---------------------------------------------------------------------------------

Η διαφορά των ρημάτων λαλείν και προφητεύειν δίνεται από τον ίδιο τον Απόστολο Παύλο στους στίχους Α΄ Κορ. 14, 2-5.

Το ρήμα «προφητεύω» έχει την έννοια της «εν Αγίω Πνεύματι» ερμηνείας και παρουσίασης του θελήματος του Θεού, που συμβάλλει θετικά στην οικοδομή της Εκκλησίας. Ενώ το ρήμα «λαλώ» αναφέρεται σε ομιλία η οποία γίνεται με την άτακτη επέμβαση ερωτήσεων κατά τη λατρεία ή ακόμη και φλυαρία, που φανερώνει τη χαμηλή παιδεία και αγωγή των γυναικών. Η αγωγή των γυναικών εξαρτιόταν άμεσα από τους άνδρες, διότι παντρεύονταν σε νεαρή ηλικία.

Μια τέτοια άτακτη επέμβαση στην κοινότητα, και μάλιστα η αδιάκοπη φλυαρία των γυναικών, δεν συμβάλλει στην οικοδομή, αλλά στην αταξία και ακαταστασία της λατρευτικής εκδήλωσης. Αυτό εξάλλου είναι το πρόβλημα που απασχολεί ευρύτερα τον Παύλο στο κεφάλαιο 14, γι’ αυτό και αναγκάζεται να δώσει σειρά συστάσεων για σιωπή (στχ. 28, 29, 30, 32), μεταξύ των οποίων ανήκει και η σχετική για τις γυναίκες. Δεν πρόκειται δηλαδή για καταστολή του προφητικού χαρίσματος της γυναίκας, αλλά για αποφυγή της αταξίας και της φλυαρίας. Παράλληλα, παραπέμπονται οι γυναίκες να πάρουν από τους άνδρες ειδική ενημέρωση, ώστε να μην εμποδίζεται και υποβαθμίζεται η λειτουργία της κοινότητας. Μέσα λοιπόν στο ανδροκεντρικό περιβάλλον, ο άνδρας είναι ο μεγάλος μοχλός για το ανέβασμα της γυναίκας, στον οποίο επιρρίπτεται και η μεγαλύτερη ευθύνη.

Από όλα αυτά γίνεται φανερό ότι στην κοινότητα της Κορίνθου μπορεί κανείς να διακρίνει:

1. Ομάδα χαρισματούχων γυναικών: Που ίσως είναι άγαμες ή έχουν λίγες οικογενειακές υποχρεώσεις, είναι σωστά ενημερωμένες και εντάσσονται ομαλά στην κοινότητα χωρίς να δημιουργούν αταξία (Α΄ Κορ. 11,5).
2. Ομάδες απλών γυναικών: Που με τη φλυαρία τους και τις απλοϊκές επεμβάσεις τους παρεμποδίζουν τη λειτουργία της κοινότητας. Αυτές φαίνεται δεν προλαβαίνουν να ενημερωθούν, ίσως διότι τις παραμελούν οι άνδρες τους ή γιατί είναι απασχολημένες με οικογενειακές φροντίδες.

Αξίζει εδώ να αναφέρει κανείς τη μεγάλη φροντίδα και σημασία που έδειχναν οι Πατέρες της Εκκλησίας για την παιδεία των γυναικών. Όταν ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ερμηνεύει τα λόγια του Αποστόλου Παύλου για την παρθενία, σημειώνει πως ο γάμος δεν είναι κάτι κακό. Το πρόβλημα είναι όταν οι οικογενειακές υποχρεώσεις γίνονται εμπόδιο στην πνευματική ζωή (τη «φιλοσοφία»). Αναφέρει μάλιστα πως οι γυναίκες στην πρώτη Εκκλησία:

• Ζούσαν με υψηλά πνευματικά ιδανικά.
• Ακολουθούσαν τους Αποστόλους έχοντας ανδρείο και θαρραλέο φρόνημα.
• Δεν τις απασχολούσαν τα εντυπωσιακά ρούχα και η κοσμική επίδειξη (ο «τύφος»).
• Ο μοναδικός τους στόχος ήταν να βοηθήσουν στο έργο των Αποστόλων και να διαδώσουν το Ευαγγέλιο.

Η σιωπή όμως των γυναικών στην εκκλησία, όπως τη ζητεί ο Απόστολος Παύλος από όλες τις χριστιανικές κοινότητες, ενώ δεν σκοπεύει να καταστείλει το προφητικό χάρισμα και τη συμμετοχή των γυναικών στη δημόσια προσευχή, ούτε να επιτρέψει την αταξία και τον υποβιβασμό της εκκλησιαστικής σύναξης, δεν είναι άσχετη μ’ αυτό που θέλει να τονίσει στην περικοπή Α΄ Κορ. 11, 2-16. Συγκεκριμένα, ότι η αρχή της κοινότητας ανατίθεται σ’ ένα φύλο και όχι και στα δύο φύλα μαζί, κατά την εικόνα της σχέσης Χριστού και Θεού.

Στο σημείο αυτό μπορεί κανείς να βοηθηθεί από την ερμηνεία που δίνει ο ιερός Χρυσόστομος στο στχ. Α΄ Τιμ. 2,12: «διδάσκειν δέ γυναικί οὐκ ἐπιτρέπω, οὐδέ αὐθεντεῖν τοῦ ἀνδρός». Αρχικά διερωτάται και ο ίδιος αν μπορεί να δεχτεί αυτό το στίχο ή όχι, γι’ αυτό βάζει ερωτηματικό στο στίχο και στη συνέχεια απαντά: «ὅταν καί ὁ ἀνήρ εὐλαβής ᾖ καί τήν αὐτήν πίστην κεκτημένος, καί τῆς αὐτῆς σοφίας μετέχων» ισχύει ο στίχος.

«Όταν όμως ο άνδρας είναι άπιστος και βρίσκεται σε πλάνη, τότε ο Παύλος δεν στερεί από τη γυναίκα την αυθεντία και το δικαίωμα της διδασκαλίας. Στέλνοντας, λοιπόν, επιστολή στους Κορινθίους λέει: "Και γυναίκα που έχει άνδρα άπιστο, ας μην τον χωρίζει· γιατί πώς ξέρεις εσύ, γυναίκα, αν θα σώσεις τον άνδρα σου;". Είναι φανερό, δηλαδή, ότι θα τον σώσει κατηχώντας τον, διδάσκοντάς τον και οδηγώντας τον προς την πίστη, ακριβώς όπως έκανε και η Πρίσκιλλα με τον Απολλώ. Από την άλλη πλευρά, όταν ο Παύλος λέει "δεν επιτρέπω στη γυναίκα να διδάσκει", εννοεί τη διδασκαλία από το ιερό βήμα (το κήρυγμα στην εκκλησία), τη δημόσια ομιλία και όσα αφορούν το λειτούργημα της ιερωσύνης. Όμως, το να συμβουλεύει και να παροτρύνει κανείς κατ’ ιδίαν (σε προσωπικό επίπεδο), δεν το εμπόδισε. Γιατί, αν το είχε απαγορεύσει αυτό, δεν θα επανούσε τη γυναίκα που το έκανε.» (Ι. Χρυσοστόμου, Λόγοι, PG 51, 192).

Στον Περί ιερωσύνης λόγο Β', ο ιερός Χρυσόστομος κάνει την εξής παρατήρηση: «Όταν παραστεί ανάγκη διοικήσεως της εκκλησίας και ανάθεσης για την επιμέλεια τόσων ψυχών, όλον ανεξαιρέτως το γυναικείο  φύλο πρέπει να υποχωρεί για τη σπουδαιότητα του πράγματος, αλλά και η πλειονότητα των ανδρών, από τους οποίους μόνο οι αξιότεροι να αναλαμβάνουν».

Διερωτάται όμως στο υπόμνημά του στην Προς Ρωμαίους επιστολή (PG 60, 669), πώς είναι δυνατόν να μην επιτρέπεται στις γυναίκες η διδασκαλία, όταν μία Πρίσκιλλα κατηχεί τον Απολλώ ή όταν άλλες γυναίκες εμφανίζονται «ἀποστόλων καὶ εὐαγγελιστῶν ἀναδεξάμεναι δρόμους»; Ο ίδιος πάλι απαντά ότι δεν ενθαρρύνονται οι γυναίκες να αναλάβουν το δημόσιο βήμα για να φιλοτιμούνται οι άνδρες. Πιστεύει επίσης ότι η προαγωγή της γυναίκας στο δημόσιο βήμα σημαίνει την αναξιότητα του άνδρα, ο οποίος «πανταχοῦ τῶν πρωτείων ἀξιοῖ τυγχάνειν» (Υπόμνημα στην προς Εφεσίους, PG 62).

Ερμηνεία του ΟΡΟΥ «ΨΑΛΛΕΙΝ».

1. Η Φύση του «Ψάλλειν»

Σε αντίθεση με το «λαλείν» που ο Απόστολος Παύλος περιορίζει για να αποφευχθεί η αταξία, το ψάλλειν (η συμμετοχή στην υμνολογία) θεωρείται μια μορφή συλλογικής προσευχής. Στην πρώτη Εκκλησία, όλο το σώμα των πιστών (άνδρες και γυναίκες) συμμετείχε ενεργά στους ύμνους. Το ψάλλειν δεν θεωρείται «άσκηση αυθεντίας» πάνω στον άνδρα, αλλά δοξολογία προς τον Θεό. Επομένως, δεν εμπίπτει στους περιορισμούς περί σιωπής που αφορούν τη διδασκαλία ή τις δημόσιες παρεμβάσεις.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, παρόλο που είναι αυστηρός στην τήρηση της τάξης μέσα στον ναό, αναγνωρίζει τη δύναμη της ψαλμωδίας: Στην υμνολογία, η φωνή της γυναίκας ενώνεται με τη φωνή της κοινότητας. Ο Χρυσόστομος τονίζει συχνά ότι στην εκκλησία «μία είναι η φωνή», υποδηλώνοντας την ενότητα του σώματος του Χριστού.

Το ψάλσιμο βοηθά τη γυναίκα (όπως και τον άνδρα) να αποβάλει τον «κοσμικό τύφο» (τη ματαιοδοξία) και να επικεντρωθεί στη «φιλοσοφία», δηλαδή την πνευματική ζωή.

3. Το Ψάλλειν ως «Προφητικό» Χάρισμα

Πολλοί ερμηνευτές συνδέουν το ψάλλειν με το προφητεύειν. Στην Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, υπάρχουν παραδείγματα γυναικών που «προφήτευαν» ψάλλοντας (π.χ. η Μαριάμ, αδελφή του Μωυσή, ή η Θεοτόκος με την Ωδή της). Όταν μια γυναίκα ψάλλει με ευλάβεια, συμμετέχει στο χάρισμα της Εκκλησίας να ομολογεί την αλήθεια του Θεού μέσω της μουσικής.

Η  ιστορική έρευνα και η εκκλησιαστική πράξη αναδεικνύουν μια πιο σύνθετη εικόνα. Ήδη από την πρωτοχριστιανική εποχή, υπήρχε το τάγμα των Διακονισσών, ενώ στην Παλαιά Διαθήκη αναφέρονται προφήτιδες (όπως η Μαριάμ ή η Δεββώρα) που ηγούνταν υμνολογικών χορών.

Οι Προφήτιδες στην Αγία Γραφή (Παλαιά και Καινή Διαθήκη) ήταν γυναίκες που κατείχαν το χάρισμα της προφητείας, δηλαδή την ικανότητα να γίνονται «στόμα του Θεού», μεταφέροντας το θείο θέλημα στον λαό, προλέγοντας το μέλλον ή καθοδηγώντας το έθνος σε κρίσιμες στιγμές. Η ύπαρξή τους αποτελεί το ισχυρότερο επιχείρημα όσων υποστηρίζουν ότι ο περιορισμός του «λαλείν» δεν αφορά την πνευματική αξία της γυναίκας, αλλά την εκκλησιαστική τάξη.

Στην προχριστιανική εποχή, η προφήτιδα δεν ήταν απλώς μια θρησκευτική προσωπικότητα, αλλά συχνά μια ηγέτιδα με πολιτική και κοινωνική ισχύ.

• Μαριάμ (Αδελφή του Μωυσή): Η πρώτη που ονομάζεται ρητά «προφήτις». Μετά τη διάβαση της Ερυθράς Θάλασσας, ηγήθηκε των γυναικών με τύμπανα και χορό, ψάλλοντας τον επινίκιο ύμνο («Ἄσωμεν τῷ Κυρίῳ...»).
• Δεββώρα: Μια από τις πιο δυναμικές μορφές. Ήταν ταυτόχρονα Προφήτις και Κριτής του Ισραήλ. Δίκαζε τον λαό και καθοδήγησε τον στρατηγό Βαράκ στη μάχη, αποδεικνύοντας ότι ο Θεός μπορούσε να αναθέσει ηγετικό ρόλο σε γυναίκα.
• Ολδά: Στα χρόνια του βασιλιά Ιωσία, οι ιερείς κατέφυγαν σε αυτήν για να ερμηνεύσει το βιβλίο του Νόμου που βρέθηκε στον Ναό. Η δική της αυθεντία επικύρωσε την πνευματική μεταρρύθμιση του βασιλείου.

2. Οι Προφήτιδες στην Καινή Διαθήκη

Με την έλευση του Χριστού, το χάρισμα της προφητείας συνεχίζει να εκδηλώνεται στις γυναίκες, προαναγγέλλοντας την «έκχυση του Πνεύματος» που υποσχέθηκε ο Θεός («...καὶ προφητεύσουσιν οἱ υἱοὶ ὑμῶν καὶ αἱ θυγατέρες ὑμῶν»).

• Άννα η Προφήτις: Η ηλικιωμένη γυναίκα που υποδέχθηκε τον Χριστό στον Ναό κατά την Υπαπαντή. Αναγνώρισε τον Μεσσία και «ελάλει περί αυτού» σε όλους όσοι περίμεναν τη λύτρωση.
• Οι τέσσερις θυγατέρες του Φιλίππου: Στις Πράξεις των Αποστόλων αναφέρεται ότι ο διάκονος Φίλιππος είχε τέσσερις θυγατέρες παρθένες που προφήτευαν. Αυτό δείχνει ότι στην πρώτη Εκκλησία η γυναικεία προφητεία ήταν αποδεκτή και ενταγμένη στη ζωή της κοινότητας.

Το ερώτημα που τίθεται  είναι: Αφού υπήρχαν προφήτιδες, γιατί ο Παύλος επιβάλλει σιωπή;

Η πατερική ερμηνεία (π.χ. Ωριγένης, Χρυσόστομος) κάνει έναν σαφή διαχωρισμό: Η προφητεία είναι χάρισμα (δωρεά του Αγίου Πνεύματος) που δίνεται και στα δύο φύλα. Οι Πατέρες υποστηρίζουν ότι οι προφήτιδες της Γραφής δεν «δημηγορούσαν» (δεν έβγαζαν λόγους) μπροστά σε άνδρες στην Εκκλησία, αλλά ασκούσαν το χάρισμά τους κατ' ιδίαν ή σε γυναικείες συνάξεις.

Οι προφήτιδες ήταν οι ζωντανές αποδείξεις ότι η γυναίκα είναι ικανή να δεχθεί την ύψιστη θεία αποκάλυψη. Στην ιστορία της ψαλτικής, οι προφήτιδες (όπως η Μαριάμ) θεωρούνται οι «πρόγονοι» των ψαλτριών, καθώς η προφητεία στην αρχαιότητα συχνά εκφερόταν με έμμετρο, μουσικό τρόπο. Στην Αρχαία Εκκλησία οι γυναίκες συμμετείχαν κανονικά στην κοινή ψαλμωδία.Στα γυναικεία μοναστήρια, το «ψάλλειν» είναι η κύρια ενασχόληση των μοναζουσών, αποδεικνύοντας ότι το γυναικείο φύλο ουδέποτε αποκλείστηκε από την υμνητική διακονία της Εκκλησίας.

Οι Βυζαντινοί πίστευαν ότι η ψαλμωδία είναι μίμηση της αγγελικής υμνολογίας. Καθώς οι άγγελοι δεν έχουν φύλο, το ψάλλειν θεωρούνταν μια δραστηριότητα που υπερβαίνει τις κοινωνικές διακρίσεις ανδρών και γυναικών. Όπως σημείωναν πατέρες της Εκκλησίας, η γυναίκα που ψάλλει με ευλάβεια μεταμορφώνει τον εαυτό της σε «πνευματική λύρα».

Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα κατηγορία αναδεικνύεται από το Τυπικό της Μονής Παντοκράτορος (12ος αι.) που  είναι οι Γραπτές. Ο όρος υποδηλώνει ότι ήταν επίσημα εγγεγραμμένες στους καταλόγους του κατώτερου κλήρου. Ήταν έμμισθες υπάλληλοι της Εκκλησίας, γεγονός που αποδεικνύει τον επαγγελματισμό της γυναικείας ψαλτικής τέχνης. Συμμετείχαν σε εξειδικευμένες τελετές, όπως η Ακολουθία της Πρεσβείας, και η θέση τους θεωρούνταν ισότιμη με αυτή των διακονισσών.

Στο Τυπικό των Ιεροσολύμων συναντάμε την τάξη των Μυροφόρων, ένας όρος με έντονο συμβολισμό που παραπέμπει στις πρώτες γυναίκες μάρτυρες της Ανάστασης. Η δράση τους επικεντρωνόταν στον Πανάγιο Τάφο. Η συμμετοχή τους στην ψαλμωδία του συγκεκριμένου ιερού χώρου αναδείκνυε τη σύνδεση της γυναικείας φωνής με τη χαρμόσυνη αγγελία της Ανάστασης, ενισχύοντας τη θεολογική διάσταση του ρόλου τους.

Σήμερα η  παρουσία γυναικών στα ιερά αναλόγια (ως ψαλτριών) αποτελεί συνέχεια αυτής της παράδοσης, αρκεί να γίνεται με το απαραίτητο ήθος και την τάξη που ορίζουν οι κανόνες.

Ενώ η «διδασκαλία από το βήμα» (ιερωσύνη) ανατίθεται στους άνδρες, το ψάλλειν είναι δικαίωμα και προσφορά κάθε πιστού μέλους. Για τη γυναίκα, το ψάλλειν είναι ο τρόπος να συμμετέχει ενεργά στη λατρεία, να εκφράζει το προφητικό της χάρισμα και να οικοδομεί την πνευματική της ζωή χωρίς να παραβιάζει την εκκλησιαστική τάξη.

 

-----------------------------------------------

 

Πρωτογενείς Πηγές (Πατερικά Κείμενα)

• Ιωάννης Χρυσόστομος:
• Υπόμνημα εις την Προς Κορινθίους Α΄ Επιστολήν, Ομιλίες 26 και 37. (Migne, Patrologia Graeca, τόμος 61).
• Υπόμνημα εις την Προς Τιμόθεον Α΄ Επιστολήν, Ομιλία 9. (Migne, Patrologia Graeca, τόμος 62).
• Υπόμνημα εις την Προς Ρωμαίους Επιστολήν, Ομιλία 30 (για την Πρίσκιλλα και τη Φοίβη). (Migne, PG 60).
• Λόγος εις το «Ασπάσασθε Πρίσκιλλαν και Ακύλαν». (Migne, PG 51, 187-208).
• Περί Ιερωσύνης, Λόγος Β΄. (Migne, PG 48).
• Περί Παρθενίας. (Migne, PG 48, 533-596).

 

Το "Λαλείν" και το "Ψάλλειν" των Γυναικών

visit counter

Πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Η βάση της απαγορευτικής κατεύθυνσης εντοπίζεται στη διδασκαλία του Αποστόλου Παύλου, ο οποίος στην Α' Προς Κορινθίους Επιστολή ορίζει ρητά: «αἱ γυναῖκες ὑμῶν ἐν ταῖς ἐκκλησίαις σιγάτωσαν» (14, 34). Σύμφωνα με αυτή τη σχολή σκέψης, η οποία επικυρώθηκε από τον 70ό Κανόνα της ΣΤ' Οικουμενικής Συνόδου, η γυναίκα οφείλει να τηρεί σιωπή εντός του ναού.

Οι υποστηρικτές αυτής της θέσης, βασιζόμενοι και σε ερμηνείες του Ιερού Χρυσοστόμου, υποστηρίζουν ότι: Το ψάλλειν δεν είναι απλή μουσική, αλλά «εκφωνούμενη θεολογία» και δημόσιο κήρυγμα. Εφόσον απαγορεύεται στη γυναίκα το διδάσκειν (το λαλείν), αυτόματα αποκλείεται και από το αναλόγιο, καθώς ο ψάλτης εκπροσωπεί τον λαό και κατηχεί το σώμα της Εκκλησίας.

Ωστόσο, μια προσεκτική μελέτη των επιστολών του Αποστόλου Παύλου αποκαλύπτει μια πιο ισορροπημένη στάση: Στην ίδια επιστολή (Α΄ Κορ. 11, 5), ο Παύλος δίνει οδηγίες για το πώς πρέπει να είναι ενδεδυμένη η γυναίκα όταν «προσεύχεται ἢ προφητεύει». Αυτό αποδεικνύει ότι αποδεχόταν το προφητικό χάρισμα της γυναίκας κατά τη διάρκεια της σύναξης. Η «σιωπή» που επιβάλλει φαίνεται να αφορά την αποφυγή της αταξίας, των δημόσιων διαπληκτισμών και της άσκησης εξουσίας (διδασκαλία από θέση αυθεντίας) και όχι την πνευματική υμνολογία ή την προσευχή.

Η  ιστορική έρευνα και η εκκλησιαστική πράξη αναδεικνύουν μια πιο σύνθετη εικόνα. Ήδη από την πρωτοχριστιανική εποχή, υπήρχε το τάγμα των Διακονισσών, ενώ στην Παλαιά Διαθήκη αναφέρονται προφήτιδες (όπως η Μαριάμ ή η Δεββώρα) που ηγούνταν υμνολογικών χορών.

Οι Προφήτιδες στην Αγία Γραφή (Παλαιά και Καινή Διαθήκη) ήταν γυναίκες που κατείχαν το χάρισμα της προφητείας, δηλαδή την ικανότητα να γίνονται «στόμα του Θεού», μεταφέροντας το θείο θέλημα στον λαό, προλέγοντας το μέλλον ή καθοδηγώντας το έθνος σε κρίσιμες στιγμές. Η ύπαρξή τους αποτελεί το ισχυρότερο επιχείρημα όσων υποστηρίζουν ότι ο περιορισμός του «λαλείν» δεν αφορά την πνευματική αξία της γυναίκας, αλλά την εκκλησιαστική τάξη.

Στην προχριστιανική εποχή, η προφήτιδα δεν ήταν απλώς μια θρησκευτική προσωπικότητα, αλλά συχνά μια ηγέτιδα με πολιτική και κοινωνική ισχύ.

• Μαριάμ (Αδελφή του Μωυσή): Η πρώτη που ονομάζεται ρητά «προφήτις». Μετά τη διάβαση της Ερυθράς Θάλασσας, ηγήθηκε των γυναικών με τύμπανα και χορό, ψάλλοντας τον επινίκιο ύμνο («Ἄσωμεν τῷ Κυρίῳ...»).
• Δεββώρα: Μια από τις πιο δυναμικές μορφές. Ήταν ταυτόχρονα Προφήτις και Κριτής του Ισραήλ. Δίκαζε τον λαό και καθοδήγησε τον στρατηγό Βαράκ στη μάχη, αποδεικνύοντας ότι ο Θεός μπορούσε να αναθέσει ηγετικό ρόλο σε γυναίκα.
• Ολδά: Στα χρόνια του βασιλιά Ιωσία, οι ιερείς κατέφυγαν σε αυτήν για να ερμηνεύσει το βιβλίο του Νόμου που βρέθηκε στον Ναό. Η δική της αυθεντία επικύρωσε την πνευματική μεταρρύθμιση του βασιλείου.

2. Οι Προφήτιδες στην Καινή Διαθήκη

Με την έλευση του Χριστού, το χάρισμα της προφητείας συνεχίζει να εκδηλώνεται στις γυναίκες, προαναγγέλλοντας την «έκχυση του Πνεύματος» που υποσχέθηκε ο Θεός («...καὶ προφητεύσουσιν οἱ υἱοὶ ὑμῶν καὶ αἱ θυγατέρες ὑμῶν»).

• Άννα η Προφήτις: Η ηλικιωμένη γυναίκα που υποδέχθηκε τον Χριστό στον Ναό κατά την Υπαπαντή. Αναγνώρισε τον Μεσσία και «ελάλει περί αυτού» σε όλους όσοι περίμεναν τη λύτρωση.
• Οι τέσσερις θυγατέρες του Φιλίππου: Στις Πράξεις των Αποστόλων αναφέρεται ότι ο διάκονος Φίλιππος είχε τέσσερις θυγατέρες παρθένες που προφήτευαν. Αυτό δείχνει ότι στην πρώτη Εκκλησία η γυναικεία προφητεία ήταν αποδεκτή και ενταγμένη στη ζωή της κοινότητας.

Το ερώτημα που τίθεται  είναι: Αφού υπήρχαν προφήτιδες, γιατί ο Παύλος επιβάλλει σιωπή;

Η πατερική ερμηνεία (π.χ. Ωριγένης, Χρυσόστομος) κάνει έναν σαφή διαχωρισμό: Η προφητεία είναι χάρισμα (δωρεά του Αγίου Πνεύματος) που δίνεται και στα δύο φύλα. Οι Πατέρες υποστηρίζουν ότι οι προφήτιδες της Γραφής δεν «δημηγορούσαν» (δεν έβγαζαν λόγους) μπροστά σε άνδρες στην Εκκλησία, αλλά ασκούσαν το χάρισμά τους κατ' ιδίαν ή σε γυναικείες συνάξεις.

Οι προφήτιδες ήταν οι ζωντανές αποδείξεις ότι η γυναίκα είναι ικανή να δεχθεί την ύψιστη θεία αποκάλυψη. Στην ιστορία της ψαλτικής, οι προφήτιδες (όπως η Μαριάμ) θεωρούνται οι «πρόγονοι» των ψαλτριών, καθώς η προφητεία στην αρχαιότητα συχνά εκφερόταν με έμμετρο, μουσικό τρόπο.

Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα κατηγορία αναδεικνύεται από το Τυπικό της Μονής Παντοκράτορος (12ος αι.) που  είναι οι Γραπτές. Ο όρος υποδηλώνει ότι ήταν επίσημα εγγεγραμμένες στους καταλόγους του κατώτερου κλήρου. Ήταν έμμισθες υπάλληλοι της Εκκλησίας, γεγονός που αποδεικνύει τον επαγγελματισμό της γυναικείας ψαλτικής τέχνης. Συμμετείχαν σε εξειδικευμένες τελετές, όπως η Ακολουθία της Πρεσβείας, και η θέση τους θεωρούνταν ισότιμη με αυτή των διακονισσών.

Στο Τυπικό των Ιεροσολύμων συναντάμε την τάξη των Μυροφόρων, ένας όρος με έντονο συμβολισμό που παραπέμπει στις πρώτες γυναίκες μάρτυρες της Ανάστασης. Η δράση τους επικεντρωνόταν στον Πανάγιο Τάφο. Η συμμετοχή τους στην ψαλμωδία του συγκεκριμένου ιερού χώρου αναδείκνυε τη σύνδεση της γυναικείας φωνής με τη χαρμόσυνη αγγελία της Ανάστασης, ενισχύοντας τη θεολογική διάσταση του ρόλου τους.

Η σύγχρονη ερμηνεία της Εκκλησίας διαφοροποιεί το «λαλείν» από το «ψάλλειν»:

• Το «Λαλείν»: Ερμηνεύεται ως η αυθαίρετη δημόσια ομιλία ή η αναταραχή που προκαλούσαν κάποιες γυναίκες στις πρώτες συνάξεις, και όχι η οργανωμένη υμνολογία.
• Το «Ψάλλειν»: Θεωρείται προσευχή. Η συμμετοχή των γυναικών στα γυναικεία μοναστήρια, όπου ψάλλουν όλες τις ακολουθίες επί αιώνες, αποδεικνύει ότι δεν υπάρχει δογματικό κώλυμα, αλλά ζήτημα «ευταξίας» ανάλογα με την εποχή.

Ενώ οι κανόνες παραμένουν ως ιστορική και πνευματική παρακαταθήκη για τη διατήρηση του μέτρου, η ζωντανή παράδοση της Εκκλησίας αναγνωρίζει ότι η δοξολογία του Θεού δεν περιορίζεται από το φύλο, αρκεί να γίνεται «ευσχημόνως και κατά τάξιν».

 

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΙ ΨΑΛΤΙΚΗ

visit counter

 

Έρευνα και παρουσίαση : πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Εισαγωγικά

Η προβληματική περί της συμμετοχής των γυναικών στο ιερό αναλόγιο εντάσσεται σε ένα ευρύτερο εκκλησιολογικό πλαίσιο, το οποίο αφορά τη σχέση μεταξύ χαρίσματος, διακονίας και κανονικής τάξεως εντός του εκκλησιαστικού σώματος. Δεν πρόκειται απλώς για ένα πρακτικό ή λειτουργικό ζήτημα, αλλά για θέμα που άπτεται της αυτοσυνειδησίας της Εκκλησίας ως σώματος Χριστού, εντός του οποίου η ενότητα δεν αναιρεί τη διάκριση, ούτε η διάκριση υπονομεύει την ενότητα.

Η αναφορά στα παύλεια χωρία αποτελεί αναπόφευκτο σημείο εκκινήσεως. Ο Απόστολος Παύλος θέτει όρια ως προς τη διδασκαλία και το δημόσιο λόγο των γυναικών εντός της ευχαριστιακής συνάξεως. Ωστόσο, η ερμηνεία των χωρίων αυτών απαιτεί διάκριση μεταξύ λόγου αυθεντίας και λόγου προσευχής. Η ψαλμωδία, ως λειτουργική πράξη, δεν συγκροτείται ως ιδιωτικός λόγος διδασκαλίας, αλλά ως εκφώνηση της προσευχής της Εκκλησίας· δεν αποτελεί πρωτοβουλία ατομικού υποκειμένου, αλλά συμμετοχή στη φωνή του εκκλησιαστικού σώματος, το οποίο «εν ενί στόματι και μιά καρδία» δοξολογεί τον Θεό.

Η πατερική παράδοση, αν και υπογραμμίζει με έμφαση την ανάγκη της εκκλησιαστικής ευταξίας, δεν προσφέρει μια ενιαία και ρητώς διατυπωμένη απαγόρευση της γυναικείας ψαλμωδίας. Πατέρες όπως ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος προσεγγίζουν τα σχετικά χωρία με γνώμονα την αποφυγή συγχύσεως και αταξίας εντός της συνάξεως, χωρίς να προβαίνουν σε συστηματική θεμελίωση αποκλεισμού από κάθε μορφή λειτουργικής εκφράσεως. Παράλληλα, η λειτουργική πράξη της Εκκλησίας λειτουργεί ως αυθεντικός ερμηνευτής της παραδόσεως: η αδιάλειπτη ψαλμωδική διακονία των γυναικών στις μοναστικές κοινότητες μαρτυρεί ότι η γυναικεία συμμετοχή στη λατρεία δεν προσλαμβάνεται ως ασυμβίβαστη προς την ιεροπρέπεια .

Στο σημείο αυτό, καθίσταται αναγκαίο να ληφθεί υπόψη η σύγχρονη θεολογική ερμηνεία, η οποία, σε συνδυασμό με την εκκλησιαστική πράξη, επισημαίνει ότι οι παύλειες διατάξεις συχνά είχαν τοπικό και συγκυριακό χαρακτήρα, αποβλέποντας στην αποκατάσταση της ευταξίας συγκεκριμένων κοινοτήτων και όχι στη θέσπιση ενός καθολικού και διαχρονικού αποκλεισμού της γυναίκας από κάθε μορφή λατρευτικής συμμετοχής. Υπό το πρίσμα αυτό, τρία στοιχεία αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα:

Πρώτον, η μαρτυρία της μοναστικής παραδόσεως. Η μακραίωνη λειτουργική ζωή των γυναικείων μοναστηριών, εντός των οποίων οι μοναχές αναγιγνώσκουν και ψάλλουν με πλήρη εκκλησιαστική ευλογία, συνιστά ισχυρό τεκμήριο ότι η γυναικεία ψαλμωδία δεν αντιμετωπίσθηκε ποτέ ως οντολογικά ή δογματικά ασύμβατη με τη λατρεία της Εκκλησίας.

Δεύτερον, η θεολογική διάκριση μεταξύ κηρύγματος και ψαλμωδίας. Το κήρυγμα συνδέεται με τη διακονία της διδασκαλίας και ανήκει στο πλαίσιο της ειδικής ιερωσύνης, ενώ η ψαλμωδία συγκροτεί μορφή κοινής προσευχής. Η συμμετοχή της γυναίκας σε αυτήν δεν συνιστά άσκηση διοικητικής ή δογματικής εξουσίας, αλλά ένταξη στη δοξολογική κίνηση της Εκκλησίας, όπου η ενότητα εν Χριστώ υπερβαίνει τις φυσικές διακρίσεις.

Τρίτον, η ποιμαντική διάσταση της εκκλησιαστικής οικονομίας. Η σύγχρονη ενοριακή πραγματικότητα χαρακτηρίζεται συχνά από έλλειψη επαρκώς καταρτισμένων ιεροψαλτών, γεγονός που καθιστά τη συμβολή των γυναικών όχι απλώς δυνατή, αλλά σε πολλές περιπτώσεις αναγκαία για τη διατήρηση της λειτουργικής ζωής. Η παρουσία τους, όταν συνοδεύεται από επάρκεια και εκκλησιαστικό ήθος, υπηρετεί την οικοδομή του σώματος της Εκκλησίας.

Εν προκειμένω, καθίσταται επίσης αναγκαία η διάκριση μεταξύ ειδικής ιερωσύνης και της καθολικής ιερατικής ιδιότητας των πιστών. Η συμμετοχή των λαϊκών στη λατρεία, συμπεριλαμβανομένης της ψαλμωδίας, συνδέεται με την κοινή κλήση όλων των βαπτισμένων να προσφέρουν «θυσίαν αινέσεως» και να μετέχουν ενεργά στη δοξολογία του Θεού. Υπό αυτό το πρίσμα, η υποστήριξη της συμμετοχής της γυναίκας στο ψαλτήριο δεν ταυτίζεται με αίτημα εισόδου στην ειδική ιερωσύνη, αλλά αφορά τη μετοχή στη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας ως έκφραση της γενικής ιερατικής ιδιότητας των πιστών. Η ψαλτική δεν συνιστά πεδίο ασκήσεως εξουσίας, αλλά μορφή διακονίας εντός του σώματος του Χριστού.

Παράλληλα, είναι αναγκαίο να υπογραμμισθεί ότι η εκκλησιαστική μουσική δεν αποτελεί καλλιτεχνική δραστηριότητα αποκομμένη από το λειτουργικό της πλαίσιο. Πρόκειται κατεξοχήν για μουσική της λατρείας, η οποία εντάσσεται οργανικά στο μυστήριο της Εκκλησίας και υπηρετεί τη δοξολογία του Θεού, και όχι για μέσο αισθητικής επιδείξεως. Ως εκ τούτου, το κριτήριο συμμετοχής στο αναλόγιο οφείλει να είναι η ευσέβεια, η ιεροπρέπεια και η ικανότητα ουσιαστικής προσφοράς στο σώμα του Χριστού.

Η θεολογική αρχή της εν Χριστώ ενότητας («ουκ ένι άρσεν και θήλυ», Γαλ. 3,28) δεν αναιρεί την ποικιλία των διακονιών, αλλά αποκλείει κάθε αντίληψη οντολογικής υποτιμήσεως. Η διαφοροποίηση των ρόλων δεν δύναται να μετατρέπεται σε απόλυτο αποκλεισμό από τη λειτουργική ζωή, όταν αυτή νοείται ως κοινή προσευχή και όχι ως άσκηση εξουσίας.

Η ιστορική εμπειρία της Εκκλησίας επιβεβαιώνει τα ανωτέρω. Η παρουσία υμνογράφων όπως η Κασσιανή καταδεικνύει ότι η γυναικεία συμβολή στη διαμόρφωση της λατρευτικής ζωής υπήρξε ουσιώδης και θεσμικά αποδεκτή.

Τέλος, η κανονική παράδοση θέτει συγκεκριμένες προϋποθέσεις για τη διακονία στο αναλόγιο, όπως η χειροθεσία των αναγνωστών. Η επιλεκτική εφαρμογή των προϋποθέσεων αυτών εγείρει ζητήματα εκκλησιολογικής συνέπειας και καλεί σε συνολικότερη επανεξέταση της σχέσεως μεταξύ κανονικού ιδεώδους και εκκλησιαστικής πράξεως.

Εν κατακλείδι, το ζήτημα της γυναικείας παρουσίας στο ιερό αναλόγιο απαιτεί θεολογική διάκριση, εκκλησιολογική συνέπεια και ποιμαντική ευαισθησία. Η Εκκλησία καλείται να διαφυλάξει την ενότητα της πίστεως και την ιερότητα της λατρείας, επιτρέποντας ταυτόχρονα σε κάθε μέλος του σώματος να συμβάλλει, κατά το χάρισμα και τη διακονία του, στη δοξολογία του Τριαδικού Θεού.

Στην συνέχεια θα παρουσιάσουμε τα βασικά σημεία της έρευνας της κ.Ε.ΣΠΥΡΑΚΟΥ με τίτλο: «Η γυναικεία παρουσία στην Ψαλτική Τέχνη: η περίπτωση των αστικών ναών της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας».

 Η Ευαγγελία (Ευγενία) Σπυράκου, μέλος Ε.Ε.Π. του Τμήματος Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, υπήρξε η πρώτη που ανέλυσε συστηματικά τη λειτουργία των βυζαντινών χορών (χορωδιών), αποδεικνύοντας ότι η γυναίκα ψάλτρια αποτελούσε θεσμικό και οργανικό μέλος του λειτουργικού συστήματος.

Ολόκληρη την μελέτη μπορούν οι ενδιαφερόμενοι να την βρουν στο διαδίκτυο.

Ακολουθούν τα βασικά σημεία της μελέτης οργανωμένα για ευκολότερη κατανόηση:

--------------------------------------------------------------------

Η Θεσμική Οργάνωση των Γυναικών Ψαλτριών

Η ιστορική έρευνα καταδεικνύει ότι η γυναικεία ψαλτική παρουσία στο Βυζάντιο δεν ήταν ένα τυχαίο φαινόμενο, αλλά μια αυστηρά οργανωμένη δραστηριότητα. Οι γυναίκες που στελέχωναν τα αναλόγια χωρίζονταν σε συγκεκριμένες τάξεις, καθεμία με τον δικό της ρόλο, κοινωνική θέση και λειτουργική ευθύνη.

1. Οι Ασκήτριες και τα Ασκητήρια

Η κατηγορία των Ασκητριών αποτελεί την πιο συχνή αναφορά στις πηγές και τη βάση της γυναικείας υμνωδίας. Πρόκειται για ημιμοναστικές αδελφότητες που δεν ζούσαν σε απομονωμένα κοινόβια, αλλά σε ειδικά κτίσματα («ασκητήρια») που βρίσκονταν στον περίβολο των μεγάλων ναών.Αποτελούσαν το πολυπληθέστερο σώμα των γυναικείων χορών. Η παρουσία τους δίπλα στους ναούς τους επέτρεπε να συμμετέχουν καθημερινά στον λατρευτικό κύκλο των κοσμικών ενοριών, γεφυρώνοντας τον μοναχισμό με την ενοριακή ζωή.

2. Οι Διακόνισσες ως Ηγετικές Φυσιογνωμίες

Πέρα από τα διοικητικά, φιλανθρωπικά και βοηθητικά τους καθήκοντα (όπως η βάπτιση των γυναικών), οι Διακόνισσες κατείχαν κομβικό ρόλο στην ψαλμωδία.

Η μελέτη τεκμηριώνει ότι λειτουργούσαν ως επικεφαλής των γυναικείων χορών. Είχαν την ευθύνη του συντονισμού των Ασκητριών, διασφαλίζοντας την αρμονική εκτέλεση των ύμνων και την τήρηση του τυπικού, γεγονός που τους προσέδιδε ιδιαίτερο κύρος εντός του εκκλησιαστικού σώματος.

3. Οι Γραπτές και η Επαγγελματική Ψαλτική

Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα κατηγορία που αναδεικνύεται από το Τυπικό της Μονής Παντοκράτορος (12ος αι.) είναι οι Γραπτές. Ο όρος υποδηλώνει ότι ήταν επίσημα εγγεγραμμένες στους καταλόγους του κατώτερου κλήρου.Ήταν έμμισθες υπάλληλοι της Εκκλησίας, γεγονός που αποδεικνύει τον επαγγελματισμό της γυναικείας ψαλτικής τέχνης. Συμμετείχαν σε εξειδικευμένες τελετές, όπως η Ακολουθία της Πρεσβείας, και η θέση τους θεωρούνταν ισότιμη με αυτή των διακονισσών.

4. Οι Μυροφόροι των Ιεροσολύμων

Στο Τυπικό των Ιεροσολύμων συναντάμε την τάξη των Μυροφόρων, ένας όρος με έντονο συμβολισμό που παραπέμπει στις πρώτες γυναίκες μάρτυρες της Ανάστασης. Η δράση τους επικεντρωνόταν στον Πανάγιο Τάφο. Η συμμετοχή τους στην ψαλμωδία του συγκεκριμένου ιερού χώρου αναδείκνυε τη σύνδεση της γυναικείας φωνής με τη χαρμόσυνη αγγελία της Ανάστασης, ενισχύοντας τη θεολογική διάσταση του ρόλου τους.

 

2. Το Παράδειγμα της Αγίας Σοφίας και της Μονής Παντοκράτορος

Η Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη αποτελούσε το πρότυπο αυτής της οργάνωσης:

Η Νομοθεσία Ιουστινιανού: Προέβλεπε 100 "άδουσες" (ψάλλουσες γυναίκες) ενταγμένες στον κλήρο. Ήταν χωρισμένες σε δύο ομάδες ("ασκητήρια") που εναλλάσσονταν ανά εβδομάδα. Ζούσαν σε ειδικά "σκηνώματα" (κατοικίες) περιμετρικά του ναού. Η οργάνωση αυτή επέτρεπε τη συνεχή γυναικεία ψαλτική παρουσία στις καθημερινές ακολουθίες, αναδεικνύοντας το μεγαλείο και την πολυφωνία της πρωτευούσας.

Η εξέλιξη του θεσμού φτάνει στον 12ο αιώνα με την τάξη των Γραπτών. Στο Κτητορικό Τυπικό της Μονής Παντοκράτορος (1136), αναφέρονται ρητά τέσσερις γυναίκες ψάλτριες οι οποίες κατείχαν επίσημη θέση στο προσωπικό της Μονής. Η ονομασία «Γραπτές» υποδηλώνει την επίσημη εγγραφή τους στους καταλόγους μισθοδοσίας. Αξιοσημείωτο είναι ότι η θέση τους θεωρούνταν ισοδύναμη με εκείνη των Διακονισσών, γεγονός που προσέδιδε στις γυναίκες ψάλτριες ιδιαίτερο πνευματικό και κοινωνικό κύρος.

 

3. Λειτουργικός Ρόλος και Αντιφωνία

Οι γυναίκες δεν έψαλλαν απομονωμένες, αλλά αποτελούσαν μέρος ενός ευρύτερου χορωδιακού συστήματος: Έψαλλαν αντιφωνικά (εναλλάξ) με τους άνδρες Ψάλτες, τους Αναγνώστες ή τους άνδρες Ασκητές. Συμμετείχαν ιδιαίτερα στον Άμωμο (Ψαλμός 118), σε τροπάρια του Όρθρου και σε εξόδιες ακολουθίες (κηδείες).  Τοποθετούνταν συνήθως στον γυναικωνίτη, στο νάρθηκα ή σε συγκεκριμένα σημεία αριστερά του Ιερού Βήματος (π.χ. κοντά στην Πρόθεση).

4. Η "Πολυφωνία" του Βυζαντινού Χορού

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες διαπιστώσεις της Ε. Σπυράκου αφορά το ηχόχρωμα της εποχής. Ο βυζαντινός χορός δεν ήταν μόνο ανδρικός, αλλά μια σύνθεση από:

1. Ανδρικές φωνές (Ψάλτες).
2. Υψηλές συχνότητες γυναικών (Ασκήτριες, Διακόνισσες).
3. Υψηλές συχνότητες ευνούχων (πολύ διαδεδομένοι στο Βυζάντιο).
4. Παιδικές φωνές (Ορφανοί, Κανονάρχες).

Η γυναικεία φωνή κάλυπτε περίπου το ένα τρίτο του συνολικού φωνητικού όγκου, δημιουργώντας ένα πλούσιο ηχοχρωματικό αποτέλεσμα που συμβόλιζε την ενότητα της κτίσης ("φωνή μία εκ διαφόρων γλωττών").

 

5. Ιστορική Εξέλιξη και Σύγχυση Όρων

Με την πάροδο των αιώνων (ιδιαίτερα μετά τον 12ο αι.), ο θεσμός των Διακονισσών ατόνησε. Αυτό οδήγησε σε μια σύγχυση των όρων, όπου οι Ασκήτριες συχνά αποκαλούνταν καταχρηστικά "διακόνισσες", ενώ σταδιακά η γυναικεία ψαλτική παρουσία περιορίστηκε κυρίως στα γυναικεία μοναστήρια, χάνοντας τον θεσμικό της ρόλο στους μεγάλους αστικούς ναούς.

Η απάντηση της μελέτης

Η μελέτη τεκμηριώνει ότι οι γυναίκες ψάλλουν συστηματικά και έμμισθα στους κοσμικούς ναούς της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, όχι όμως με τον ίδιο τρόπο που ψάλλουν σήμερα. Η συμμετοχή τους εντάσσεται σε ένα διαρθρωμένο χορωδιακό σύστημα με συγκεκριμένους όρους και τάξεις. Η μελέτη τεκμηριώνει ότι η γυναικεία ψαλτική παρουσία στους κοσμικούς ναούς ήταν θεσμοθετημένη και κανονιστικά ρυθμισμένη στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Για τη σημερινή εποχή, η μελέτη δεν δίνει άμεση απάντηση, αλλά ιστορικά τεκμηριώνει ότι η Εκκλησία είχε αναγνωρίσει και ενσωματώσει συστηματικά τη γυναικεία φωνή στη λατρεία — σε αντίθεση με την παρούσα πρακτική, όπου η γυναικεία συμμετοχή στην ψαλτική τέχνη των κοσμικών ναών έχει σε μεγάλο βαθμό εκλείψει.

 

 

 

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ΤΟΥ ΙΣΤΟΛΟΓΙΟΥ

visit counter

Μια πρόσφατη δημοσίευση ήταν και αυτή με τίτλο-ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΔΙΚΤΥΑΚΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΠΑΣΧΑ 2026.

Επειδή συζήτηση συνεχίστηκε για τους ενδιαφερομένους δίνω τις παρακάτω ηλεκτρονικές διευθύνσεις για ενημέρωση.

1.      https://fdathanasiou-parakatathiki.blogspot.com/2026/04/blog-post_17.html

-------------------------------------------------------------------

2.      https://fdathanasiou-parakatathiki.blogspot.com/2026/04/2026_76.html

 

 

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ: ΤΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ ΤΩΝ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΩΝ

Σε απάντηση στο ερώτημα πώς είναι δυνατόν η ίδια Κυριακή του Πάσχα να εμφανίζεται πριν από το Εβραϊκό Πάσχα για το Παλαιό Ημερολόγιο και μετά από αυτό για το Νέο, παρατίθενται τα εξής στοιχεία:

1. Σύγκριση Κοινής Εορτής (Πάσχα 2026)

Αν και η εορτή είναι κοινή, η ημερολογιακή καταγραφή και το Συναξάριο διαφέρουν λόγω της διαφοράς των 13 ημερών.

Χαρακτηριστικό	Παλαιό Ημερολόγιο (Ιουλιανό)	Νέο Ημερολόγιο (Γρηγοριανό)
Ημερομηνία	30 Μαρτίου	12 Απριλίου (30 Μαρτίου + 13 ημέρες)
Συναξάριο	Πάσχα + Αγίων 30ής Μαρτίου	Πάσχα + Αγίων 12ης Απριλίου

---

2. Το Επιστημονικό Λάθος του Ιουλιανού Ημερολογίου

Το Ιουλιανό ημερολόγιο παρουσιάζει ένα σημαντικό σφάλμα στον υπολογισμό της Σελήνης, το οποίο δεν είχε επισημανθεί από τον Άγιο Νικόδημο τον Αγιορείτη στο Πηδάλιο (καθώς οι Άγιοι είναι αλάνθαστοι στα σωτηριολογικά, αλλά ακολουθούν την επιστήμη της εποχής τους).

• Λάθος Κύκλου Μέτωνα: 5 ημέρες διαφορά.
• Αποτέλεσμα: Το Ιουλιανό υπολογίζει την Πανσέληνο 5 ημέρες αργότερα από την πραγματική αστρονομική.

---

3. Υπολογισμοί Πάσχα 2026 (Βάσει Ιουλιανού Ημερολογίου)

Στον παρακάτω πίνακα φαίνεται η διαφορά μεταξύ του τρέχοντος (αδιόρθωτου) υπολογισμού και του διορθωμένου (αν αφαιρούσαμε το σφάλμα των 5 ημερών).

Στοιχεία Υπολογισμού	Αδιόρθωτο Ιουλιανό (Τρέχον)	Διορθωμένο Ιουλιανό (-5 μέρες)
Εαρινή Ισημερία	21 Μαρτίου	21 Μαρτίου
Πανσέληνος	24 Μαρτίου	20 Μαρτίου (24-5=20)
Χαρακτηρισμός	Πασχαλινή (είναι μετά τις 21/3)	Μη Πασχαλινή (είναι πριν τις 21/3)
Επόμενη Πανσέληνος	—	18 Απριλίου (20/3 + 29 ημέρες)
Ημερομηνία Πάσχα	30 Μαρτίου	20 Απριλίου

Σημείωση: Με τη διόρθωση, το Πάσχα θα έπεφτε κανονικά μετά το Εβραϊκό.

---

4. Υπολογισμός Βάσει Αστρονομικών Δεδομένων (Πραγματικότητα)

Για το έτος 2026, τα αστρονομικά δεδομένα που καθορίζουν τον κοινό εορτασμό έχουν ως εξής:

Αστρονομικό Γεγονός	Ημερομηνία & Ώρα
Αστρονομική Ισημερία	Παρασκευή, 20 Μαρτίου 2026 (16:45)
Πρώτη Πανσέληνος μετά την Ισημερία	Πέμπτη, 2 Απριλίου 2026 (04:12)
Εβραϊκό Πάσχα (15 Νισσάν)	Έναρξη: Τετάρτη, 1 Απριλίου 2026 (δύση ηλίου)
Κυριακή του Πάσχα (Κοινό)	Κυριακή, 12 Απριλίου 2026

---

Συμπέρασμα: Το "Παράδοξο" προκύπτει επειδή το Ιουλιανό ημερολόγιο χρησιμοποιεί μια πλασματική (λανθασμένη) ημερομηνία πανσελήνου και ισημερίας. Αν χρησιμοποιούσαμε τη διόρθωση των 5 ημερών στο Ιουλιανό, η ημερομηνία ΠΑΣΧΑ θα μετατοπιζόταν στις 20 Απριλίου.