Το κείμενο της Συνόδου της Κρήτης (2016) με τίτλο «Η Ορθόδοξος Διασπορά» (Θεολογικός σχολιασμός)

visit counter

Η ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑ:ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΣ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ

Έρευνα: πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

Το κείμενο της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Κρήτης (2016) με τίτλο «Η Ορθόδοξος Διασπορά» επιχείρησε να αντιμετωπίσει την υφιστάμενη κανονική αταξία στις υπερόριες περιοχές (όπου συνυπάρχουν επίσκοποι διαφορετικών αυτοκέφαλων δικαιοδοσιών στην ίδια πόλη ή περιφέρεια). Ωστόσο, η υιοθέτησή του δέχθηκε έντονη και αυστηρή κανονική κριτική από θεολόγους, μοναχούς, ιεράρχες και τοπικές Εκκλησίες.

1.      Τα Κύρια «Προβληματικά» Σημεία και τα Άρθρα του Κειμένου της Κρήτης

Άρθρον 1.   Πάντες οι ορθόδοξοι επίσκοποι ἑκάστης Περιοχής, εκ των υπό της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας καθορισθεισών, οι οποίοι ευρίσκονται εν κανονική κοινωνία μετά πασών των κατά τόπους Ορθοδόξων αυτοκεφάλων Εκκλησιών, συγκροτούν ιδίαν Επισκοπικήν Συνέλευσιν.    Μέλη της Επισκοπικής Συνελεύσεως είναι και όσοι υπερόριοι ορθόδοξοι επίσκοποι ασκούν ποιμαντικήν διακονίαν ενοριών της Περιοχής.   Οι εφησυχάζοντες και οι επισκεπτόμενοι την Περιοχήν επίσκοποι, εφ' όσον πληρούν τας προϋποθέσεις της παραγράφου (1), δύνανται να προσκληθούν όπως συμμετάσχουν εις την Συνέλευσιν, αλλά άνευ δικαιώματος ψήφου.   Άρθρον 2. Σκοπός της Επισκοπικής Συνελεύσεως είναι να φανερώνη την ενότητα της Ορθοδόξου Εκκλησίας, να προωθή την συνεργασίαν μεταξύ των Εκκλησιών εις πάντας τους τομείς της ποιμαντικής διακονίας και να διατηρή, διαφυλάσση και αναπτύσση τα συμφέροντα των κοινοτήτων, αι οποίαι υπάγονται εις τους ορθοδόξους κανονικούς επισκόπους της Περιοχής.    Άρθρον 3. Η Επισκοπική Συνέλευσις θα έχη Εκτελεστικήν Επιτροπήν απαρτιζομένην εκ των πρώτων επισκόπων ἑκάστης των κανονικών Εκκλησιών της Περιοχής.   Άρθρον 4.   1.Η Επισκοπική Συνέλευσις και η Εκτελεστική Επιτροπή αυτής θα έχουν ἕνα Πρόεδρον, ἕνα ή δύο Αντιπροέδρους, ἕνα Γραμματέα και ἕνα Ταμία, ως και άλλους υπευθύνους ορισθησομένους υπό της Συνελεύσεως.   2.Πρόεδρος είναι ex officio ο πρώτος των επισκόπων του Οικουμενικού Πατριαρχείου και, απόντος τούτου, κατά την τάξιν των Διπτύχων. Ο Πρόεδρος της Επισκοπικής Συνελεύσεως συγκαλεί τας συνεδρίας αυτής, διευθύνει τας εργασίας αυτών και προεξάρχει των συλλειτούργων. Επί των ζητημάτων, τα οποία συνεζητήθησαν εις την συνεδρίαν της Επισκοπικής Συνελεύσεως και επί των οποίων επετεύχθη ομόφωνος απόφασις, ο Πρόεδρος (ή κατ' ανάθεσιν αυτού άλλο μέλος της Επισκοπικής Συνελεύσεως) προβάλλει ενώπιον του κράτους, της κοινωνίας και των άλλων θρησκευτικών οργανισμών την κοινήν θέσιν των Ορθοδόξων Εκκλησιών της περιοχής.    3.Ο ή οι Αντιπρόεδροι ορίζονται ex officio εκ των επισκόπων-μελών των Συνελεύσεων εκ των αμέσως επόμενων Εκκλησιών συμφώνως προς την τάξιν των Διπτύχων των Ορθοδόξων Εκκλησιών. Ο Γραμματεύς, ο Ταμίας και οι λοιποί υπεύθυνοι εκλέγονται υπό της Συνελεύσεως, δύνανται δε να μη προέρχωνται εκ του βαθμού των επισκόπων.

 

Α. Θεσμοθέτηση των «Επισκοπικών Συνελεύσεων» (Temporary vs Permanent Status)

• Τι ορίζει το κείμενο (Άρθρα 1, 2 & 3): Το κείμενο αναγνωρίζει ότι, για ιστορικούς και ποιμαντικούς λόγους, δεν είναι εφικτή η άμεση εφαρμογή της κανονικής ακρίβειας —δηλαδή της ύπαρξης ενός και μόνο επισκόπου ανά πόλη ή περιοχή, σύμφωνα με τους Ιερούς Κανόνες. Ως εκ τούτου, θεσμοθετεί στις περιοχές της Διασποράς τις Επισκοπικές Συνελεύσεις ως ένα μεταβατικό στάδιο. Σκοπός τους είναι ο συντονισμός του ποιμαντικού, εκπαιδευτικού και φιλανθρωπικού έργου, καθώς και η κοινή εκπροσώπηση των Ορθοδόξων.
• Η Κριτική: Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι η ρύθμιση αυτή, αντί να θεραπεύει την πληγή, νομιμοποιεί και διαιωνίζει την κανονική εκτροπή της πολυεπισκοπίας στην ίδια γεωγραφική περιφέρεια. Η κατάσταση αυτή θεωρείται ότι παραβιάζει κατάφωρα θεμελιώδεις Ιερούς Κανόνες, όπως ο Η΄ Κανόνας της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου, ο οποίος ορίζει κατηγορηματικά: «ἵνα μὴ ἐν τῇ πόλει δύο ἐπίσκοποι ὦσιν».

Β. Ο Θεσμικός Ρόλος του Οικουμενικού Πατριαρχείου και το Άρθρο 4

• Τι ορίζει το κείμενο (Άρθρο 4): Το κείμενο ορίζει ρητά ότι Πρόεδρος των Επισκοπικών Συνελεύσεων είναι ex officio (λόγω θέσης) ο εκάστοτε πρώτος των ιεραρχών του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην αντίστοιχη περιφέρεια της Διασποράς.
• Η Κριτική και η Σύνδεση με τον 28ο Κανόνα της Χαλκηδόνος: Η πρόεδρευση αυτή ερμηνεύθηκε από ορισμένες τοπικές Εκκλησίες (ιδιαίτερα το Πατριαρχείο Ρωσίας) και αντιοικουμενιστικούς κύκλους ως προσπάθεια επιβολής ενός «Παποκεντρικού» ή «Ηγεμονικού» ρόλου του Οικουμενικού Θρόνου εκτός των ιστορικών του ορίων.

Το ζήτημα αυτό εφάπτεται άμεσα με τη διαμάχη γύρω από την ερμηνεία του 28ου Κανόνα της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου (Χαλκηδόνα, 451 μ.Χ.) και τη φράση:

«...καὶ τοὺς ἐν τοῖς βαρβαρικοῖς ἐπισκόπους τῶν προειρημένων διοικήσεων χειροτονεῖσθαι ὑπὸ τοῦ προειρημένου ἁγιωτάτου θρόνου τῆς κατὰ Κωνσταντινούπολιν ἁγιωτάτης ἐκκλησίας».

1. Η Ερμηνεία του Οικουμενικού Πατριαρχείου: Ερμηνεύει τα «βαρβαρικά έθνη» γεωγραφικά και θεολογικά ως ολόκληρη την υφήλιο εκτός των ορίων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και των άλλων Πατριαρχείων, θεμελιώνοντας έτσι μια παγκόσμια ευθύνη και δικαιοδοσία σε κάθε νέα περιοχή της Διασποράς (Αμερική, Αυστραλία, Δυτική Ευρώπη).
2. Η Αντίθετη Ερμηνεία (Μόσχα, Κανονολόγοι κ.ά.): Υποστηρίζει ότι ο Κανόνας αφορούσε αυστηρά και στενά τους γειτονικούς βαρβάρους του 5ου αιώνα (π.χ. Γότθους) και ότι κάθε Αυτοκέφαλη Εκκλησία διατηρεί το κανονικό δικαίωμα και την ευθύνη να ποιμαίνει τα δικά της μεταναστευτικά τέκνα, απορρίπτοντας κάθε μορφή «ανατολικού παπισμού».

Γ. Κοινή Εκπροσώπηση έναντι των Ετεροδόξων (Άρθρα & Ποιμαντικό Έργο)

• Τι ορίζει το κείμενο: Ως βασικό έργο των Επισκοπικών Συνελεύσεων ορίζεται η «κοινή ἐκπροσώπησις πάντων τῶν ὀρθοδόξων ἔναντι τῶν ἑτεροδόξων καί τῆς ὅλης κοινωνίας τῆς περιοχῆς».
• Η Κριτική: Στο πλαίσιο της αντιοικουμενιστικής κριτικής, η θεσμική αυτή συνεργασία και εκπροσώπηση απέναντι σε ετερόδοξες ομολογίες (Ρωμαιοκαθολικούς, Προτεστάντες) ερμηνεύεται από τους αυστηρούς κύκλους ως έμμεση αναγνώριση εκκλησιαστικότητας σε μη Ορθόδοξες κοινότητες και ως διολίσθηση στον διαχριστιανικό συγκρητισμό.

2. Γενικότερη Εκκλησιολογική και Κανονική Κριτική

• Εκκλησιολογική Αλλοίωση: Η Συνέλευση Επισκόπων, λειτουργώντας ως διοικητικός και συμβουλευτικός μηχανισμός δυτικού τύπου, κατηγορείται ότι υποκαθιστά την τοπική Σύνοδο, θίγοντας την ορθόδοξη Ευχαριστιακή Εκκλησιολογία, όπου ο Επίσκοπος αποτελεί την κεφαλή μιας ενιαίας τοπικής Εκκλησίας.
• Νομιμοποίηση του Εθνοφυλετισμού: Επισημαίνεται ότι η διατήρηση της εξάρτησης των επισκόπων της Διασποράς από τα εθνικά τους κέντρα (Πατριαρχεία Μόσχας, Σερβίας, Ρουμανίας κ.λπ.), αντί της συγκρότησης ενιαίας τοπικής Εκκλησίας ανά χώρα, συνιστά πρακτική αποδοχή του Εθνοφυλετισμού (ο οποίος καταδικάστηκε συνοδικώς το 1872).
• Έλλειψη Πανορθόδοξης Συναίνεσης: Η αποχή τεσσάρων Πατριαρχείων (Ρωσίας, Αντιοχείας, Βουλγαρίας, Γεωργίας) από τη Σύνοδο της Κρήτης αποδυνάμωσε την καθολική ισχύ των αποφάσεων για τη Διασπορά, αφήνοντας το ζήτημα μετέωρο.

3. Η Θέση των Υποστηρικτών του Κειμένου

Από την πλευρά του Οικουμενικού Πατριαρχείου και των υποστηρικτών της Συνόδου τονίζεται ότι:

• Δεν καταργούνται οι Ιερότατοι Κανόνες, αλλά εφαρμόζεται σύνεση και εκκλησιαστική οικονομία προκειμένου να αποτραπεί η απειλή του σχίσματος και της πλήρους αποξένωσης των κοινοτήτων.
• Οι Επισκοπικές Συνελεύσεις αποτελούν το πρώτο απολύτως αναγκαίο βήμα ώστε οι Ορθόδοξοι της Διασποράς να έρθουν σε επαφή, να συντονιστούν και, μελλοντικά, να οδηγηθούν στην πολυπόθητη κανονική τάξη.