“Το Αυτόνομον και ο τρόπος ανακηρύξεως αυτού»

visit counter

Προβληματικά άρθρα και σχολιασμός

Άρθρο 1

Ὁ θεσμός τοῦ Αὐτονόμου ἐκφράζει κατά κανονικόν τρόπον τό καθεστώς τῆς σχετικῆς ἤ μερικῆς ἀνεξαρτησίας ἑνός συγκεκριμένου ἐκκλησιαστικοῦ τμήματος ἐκ τῆς κανονικῆς δικαιοδοσίας τῆς Aὐτοκεφάλου Ἐκκλησίας, εἰς τήν ὁποίαν κανονικῶς ἀναφέρεται. Κατά τήν ἐφαρμογήν τοῦ θεσμοῦ τούτου εἰς τήν ἐκκλησιαστικήν πρᾶξιν διεμορφώθησαν βαθμίδες ἐξαρτήσεως, ἀφορῶσαι εἰς τάς σχέσεις τῆς Αὐτονόμου πρός τήν Αὐτοκέφαλον Ἐκκλησίαν, εἰς τήν ὁποίαν αὕτη ἀναφέρεται.

• Σχολιασμός:

Η χρήση των όρων «σχετική» ή «μερική» ανεξαρτησία εισάγει μια ποσοτική και διοικητική θεώρηση της Εκκλησίας. Στην Ορθόδοξη Εκκλησιολογία, κάθε τοπική Εκκλησία υπό τον Επίσκοπό της, η οποία τελεί την Θεία Ευχαριστία, αποτελεί την «πλήρη» και «καθολική» Εκκλησία και όχι ένα εξαρτημένο υποσύνολο.

Με τον ορισμό βαθμίδων εξάρτησης, η Εκκλησία κινδυνεύει να μοντελοποιηθεί με βάση κοσμικά ή ρωμαιοκαθολικά διοικητικά πρότυπα (πυραμιδική δομή), μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από το Μυστήριο της Εκκλησίας στη διοικητική εξουσία.

Άρθρο 2 (§ 2.1 – 2.4)

Ἡ κίνησις καί ἡ ὁλοκλήρωσις τῆς διαδικασίας διά τήν ἀπόδοσιν τοῦ Αὐτονόμου εἰς τμῆμα τῆς κανονικῆς δικαιοδοσίας τῆς Aὐτοκεφάλου Ἐκκλησίας ἀνήκει εἰς τήν κανονικήν ἁρμοδιότητα αὐτῆς, πρός τήν ὁποίαν ἀναφέρεται ἡ ἀνακηρυσσομένη Αὐτόνομος Ἐκκλησία. Oὕτως: Ἡ ζητοῦσα τήν Αὐτονομίαν αὐτῆς τοπική Ἐκκλησία, ἐάν διαθέτῃ τάς ἀναγκαίας ἐκκλησιαστικάς, κανονικάς καί ποιμαντικάς προϋποθέσεις, ὑποβάλλει τό σχετικόν αἴτημα εἰς τήν πρός ἥν ἔχει τήν ἀναφοράν αὐτῆς Αὐτοκέφαλον Ἐκκλησίαν, ἐξηγοῦσα καί τούς σοβαρούς λόγους, οἱ ὁποῖοι ὑπαγορεύουν τήν ὑποβολήν τοῦ αἰτήματος αὐτῆς. Ἡ Αὐτοκέφαλος Ἐκκλησία, δεχομένη τό αἴτημα αὐτῆς, ἀξιολογεῖ ἐν Συνόδῳ τάς προϋποθέσεις καί τούς λόγους τῆς ὑποβολῆς τοῦ αἰτήματος καί ἀποφασίζει διά τήν ἀπόδοσιν ἤ μή τοῦ Αὐτονόμου. Εἰς περίπτωσιν θετικῆς ἀποφάσεως ἐκδίδει τόν σχετικόν Τόμον, ὁ ὁποῖος καθορίζει τά γεωγραφικά ὅρια καί τάς σχέσεις τῆς Αὐτονόμου πρός τήν εἰς ἥν ἀναφέρεται Αὐτοκέφαλον Ἐκκλησίαν, συμφώνως πρός τά καθιερωμένα κριτήρια τῆς ἐκκλησιαστικῆς παραδόσεως. Ὁ Προκαθήμενος τῆς Aὐτοκεφάλου Ἐκκλησίας ἀνακοινοῖ πρός τό Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον καί τάς ἄλλας Aὐτοκεφάλους Ὀρθοδόξους Ἐκκλησίας τήν ἀνακήρυξιν τῆς Αὐτονόμου Ἐκκλησίας. Ἡ Αὐτόνομος Ἐκκλησία ἐκφράζεται διά τῆς ἐξ ἧς ἔλαβε τήν αὐτονομίαν αὐτῆς Aὐτοκεφάλου Ἐκκλησίας εἰς τάς διορθοδόξους, διαχριστιανικάς καί διαθρησκειακάς σχέσεις αὐτῆς.

 

• Κριτικός σχολιασμός.

Παρότι αναγνωρίζεται η αρμοδιότητα της «Μητέρας Εκκλησίας», η διαδικασία παραβλέπει την αναγκαιότητα της εκ των προτέρων συνοδικής πανορθόδοξης συναίνεσης.

Η μονομερής ανακήρυξη Αυτονομίας από μία Αυτοκέφαλη Εκκλησία χωρίς την αποδοχή των λοιπών Ορθοδόξων Εκκλησιών έχει αποδειχθεί ιστορικά ότι προκαλεί δικαιοδοσιακές εντάσεις, αμφισβητήσεις και εκκλησιαστικά σχίσματα.

Άρθρο 2, Παράγραφος 2.5

Ἑκάστη Αὐτοκέφαλος Ἐκκλησία δύναται νά παραχωρῇ αὐτόνομον καθεστώς μόνον ἐντός τῶν ὁρίων τῆς κανονικῆς γεωγραφικῆς περιφερείας αὐτῆς. Εἰς τόν χῶρον τῆς Ὀρθοδόξου Διασπορᾶς δέν ἱδρύονται Αὐτόνομοι Ἐκκλησίαι, εἰ μή μόνον μετά πανoρθόδοξον συναίνεσιν, ἐξασφαλιζομένην ὑπό τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου κατά τά πανορθοδόξως ἰσχύοντα.

• Κριτικός σχολιασμός

Απαγορεύει οριστικά την εκκλησιαστική χειραφέτηση των τοπικών κοινοτήτων εκτός των ιστορικών ορίων. Αντί να ενθαρρύνεται η αυτοοργάνωση και η ωρίμανση των τοπικών Εκκλησιών στη Διασπορά, επιβάλλεται μια διαρκής εξάρτηση από Πατριαρχικά κέντρα που βρίσκονται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, εξυπηρετώντας συχνά εθνοφυλετικές ή γεωπολιτικές σκοπιμότητες.

 

 

Άρθρο 2, Παράγραφος 2.6

Εἰς περιπτώσεις ἀπονομῆς αὐτονόμου καθεστῶτος εἰς τήν ἰδίαν γεωγραφικήν ἐκκλησιαστικήν περιοχήν ὑπό δύο Αὐτοκεφάλων Ἐκκλησιῶν, καί, ὡς ἐκ τούτου, ἐγειρομένης ἀμφισβητήσεως ἑκατέρου Αὐτονόμου, αἱ ἐμπλεκόμεναι πλευραί ἀναφέρονται, ὁμοῦ ἤ κεχωρισμένως, εἰς τόν Οἰκουμενικόν Πατριάρχην ἵνα οὗτος ἐξεύρῃ τήν κανονικήν λύσιν ἐπί τοῦ θέματος κατά τά πανορθοδόξως ἰσχύοντα.

 

• Κριτικός σχολιασμός

Θεσμοθετείται ο Οικουμενικός Πατριάρχης ως ο μοναδικός ρυθμιστής και κριτής των διαφωνιών, παραμερίζοντας τη συνοδική απόφαση της Πανορθόδοξου Συνόδου.

Η διάταξη αυτή επικρίνεται ότι εισάγει «Πατριαρχικό Συγκεντρωτισμό», ξένο προς το δημοκρατικό και συνοδικό πολίτευμα της Ορθοδοξίας, προσδίδοντας υπερ-δικαιοδοσιακές αρμοδιότητες σε έναν Προκαθήμενο.

Άρθρο 3, Παράγραφος 3.1

Αἱ ἐκ τῆς ἀνακηρύξεως τοῦ Αὐτονόμου προκύπτουσαι διά τήν Aὐτόνομον Ἐκκλησίαν καί τήν σχέσιν αὐτῆς πρός τήν Αὐτοκέφαλον Ἐκκλησίαν συνέπειαι εἶναι αἱ κάτωθι: Ὁ Πρῶτος τῆς Αὐτονόμου Ἐκκλησίας μνημονεύει μόνον τοῦ ὀνόματος τοῦ Προκαθημένου τῆς Aὐτοκεφάλου Ἐκκλησίας.

 

«Ο Πρώτος της Αυτονόμου Εκκλησίας μνημονεύει μόνον του Προκαθημένου της Αυτοκεφάλου Εκκλησίας, εις την δικαιοδοσίαν της οποίας υπάγεται.»

Κριτικός σχολιασμός: Η λειτουργική μνημόνευση εκφράζει την εκκλησιολογική ταυτότητα. Ο περιορισμός του Πρώτου της Αυτόνομης Εκκλησίας στο να μνημονεύει μόνο τον Προκαθήμενο της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας τον καθιστά έναν απλό διοικητικό αντιπρόσωπο και όχι πραγματικό «Πρώτο» μιας ώριμης τοπικής Εκκλησίας.

Άρθρο 3, Παράγραφος 3.2

«Ο Πρώτος της Αυτονόμου Εκκλησίας δεν αναγράφεται εις τα Ιερά Δίπτυχα.»

Κριτικός σχολιασμός. Τα Δίπτυχα αποτελούν την επίσημη φανέρωση της κοινωνίας των Εκκλησιών. Η μη αναγραφή του Πρώτου στα Δίπτυχα υποδηλώνει μια θεσμική υποτίμηση της Αυτόνομης Εκκλησίας, υποδηλώνοντας ότι στερείται πλήρους εκκλησιαστικής υποστάσεως.

Άρθρο 3.δ

Οἱ Ἐπίσκοποι τῆς Αὐτονόμου Ἐκκλησίας ἐκλέγονται, καθίστανται καί κρίνονται ὑπό τοῦ ἁρμοδίου ἐκκλησιαστικοῦ ὀργάνου αὐτῆς. Εἰς περίπτωσιν βεβαίας πρός τοῦτο ἀδυναμίας τῆς Αὐτονόμου Ἐκκλησίας, ἐπικουρεῖται αὕτη ὑπό τῆς Aὐτοκεφάλου Ἐκκλησίας εἰς ἥν ἀναφέρεται.

 

(Ορίζονται οι όροι διοικητικής και κανονικής λειτουργίας των οργάνων της Αυτόνομης Εκκλησίας και η σχέση τους με την προϊσταμένη Αυτοκέφαλη Εκκλησία.)

Κριτικός σχολιασμός Οι διατάξεις του άρθρου αυτού εξασφαλίζουν ότι η Αυτονομία παραμένει υπό τον διαρκή έλεγχο των Πατριαρχικών κέντρων, εμποδίζοντας την πνευματική και διοικητική της εξέλιξη προς το Αυτοκέφαλο.

Συνολικός σχολιασμός

1. Η Αλλοίωση της Συνοδικότητας και ο «Πατριαρχικός Συγκεντρωτισμός»

Το υπό εξέταση κείμενο αναδεικνύει μια κρίσιμη θεολογική και κανονική αντιπαράθεση σχετικά με τη δομή της Ορθόδοξης Εκκλησίας, εστιάζοντας στην ένταση μεταξύ της διοικητικής αυτονομίας των τοπικών Εκκλησιών και του ρόλου του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Στο επίκεντρο της κριτικής βρίσκεται η διαπίστωση ότι, ενώ το Άρθρο 2 ορίζει την ανακήρυξη του Αυτονόμου ως «αποκλειστική αρμοδιότητα της Αυτοκεφάλου Εκκλησίας», η πρακτική εφαρμογή των διατάξεων υπονομεύει τη συνοδική αρχή. Η επιμονή, για παράδειγμα, στην υποχρεωτική αναφορά στον Οικουμενικό Πατριάρχη για την επίλυση διαφορών (Άρθρο 2.6) εισάγει μια υπερ-τοπική αυθεντία που, κατά τους επικριτές, αγγίζει τα όρια του «Πρωτείου εξουσίας», ξένου προς την παραδοσιακή ορθόδοξη εκκλησιολογία.

Η προβληματική αυτή αποτυπώνεται σε τρεις βασικούς άξονες:

• Ανακήρυξη Αυτονόμου: Παρά την αναγνώριση της αποκλειστικής αρμοδιότητας της Μητέρας Εκκλησίας, η διαδικασία αυτή συχνά αγνοεί την αναγκαία πανορθόδοξη συναίνεση, η οποία αποτελεί την ασφαλιστική δικλείδα για την αποφυγή σχισμάτων.
• Διαχείριση της Διασποράς: Η απαγόρευση ίδρυσης Αυτονόμων Εκκλησιών στις περιοχές της Διασποράς περιορίζει σημαντικά την ιεραποστολική δυναμική και δεν ανταποκρίνεται στις επείγουσες ποιμαντικές ανάγκες των τοπικών κοινοτήτων που αναπτύσσονται εκτός των παραδοσιακών ορίων.
• Επίλυση Διαφορών: Η θεσμοθέτηση του Οικουμενικού Πατριάρχη ως μοναδικού κριτή για την επίλυση διαφορών θεωρείται ότι υπονομεύει την ισότητα των Αυτοκεφάλων Εκκλησιών και παραγκωνίζει την αυθεντία που οφείλει να έχει μια Πανορθόδοξη Σύνοδος.

Συνολικά, το κείμενο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο «Πατριαρχικός Συγκεντρωτισμός», όπως διαφαίνεται μέσα από τις συγκεκριμένες διατάξεις, ενέχει τον κίνδυνο αλλοίωσης του συνοδικού συστήματος, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από τη συλλογική ευθύνη των Εκκλησιών σε μια μονομερή διοικητική υπεροχή.

 

2. Η Έννοια της «Μερικής Ανεξαρτησίας»

Ο ορισμός του Αυτονόμου ως «σχετικής ή μερικής ανεξαρτησίας» (Άρθρο 1) είναι θεολογικά ασαφής. Στην Εκκλησία του Χριστού, κάθε τοπική σύναξη γύρω από τον Επίσκοπο είναι η «πλήρης Εκκλησία». Η εισαγωγή βαθμίδων «εξάρτησης» μετατρέπει το εκκλησιαστικό σώμα σε μια διοικητική πυραμίδα, θυμίζοντας περισσότερο κοσμικά κράτη ή το ρωμαιοκαθολικό μοντέλο παρά το σώμα του Χριστού.

 

3. Η Υποβάθμιση του «Πρώτου» της Αυτόνομης Εκκλησίας

Το γεγονός ότι ο Πρώτος της Αυτόνομης Εκκλησίας δεν αναγράφεται στα Δίπτυχα (Άρθρο 3.2) και μνημονεύει μόνο τον Προκαθήμενο της Αυτοκεφάλου Εκκλησίας (Άρθρο 3.1), υποδηλώνει μια υποτίμηση της τοπικής εκκλησιαστικής οντότητας. Αν μια Εκκλησία είναι ώριμη για Αυτονομία, η λειτουργική της έκφραση θα έπρεπε να αντανακλά αυτή την ωριμότητα και όχι να την καταστέλλει.

 

«Ο θεσμός του Αυτονόμου δεν πρέπει να λειτουργεί ως μέσο ελέγχου και χειραγώγησης τοπικών Εκκλησιών από τα πατριαρχικά κέντρα, αλλά ως στάδιο προς την πλήρη πνευματική καρποφορία.» [1]

 

4. Το Ζήτημα της Διασποράς

Η ρητή απαγόρευση ίδρυσης Αυτονόμων Εκκλησιών στη Διασπορά (Άρθρο 2.5) αποτελεί μια «κανονική αιχμαλωσία» των νέων χωρών. Αντί η Εκκλησία να ευλογεί την αυτοοργάνωση των πιστών σε νέα εδάφη, επιβάλλει μια αιώνια εξάρτηση από «μητέρες» Εκκλησίες που συχνά βρίσκονται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, εξυπηρετώντας εθνικιστικά ή πολιτικά συμφέροντα παρά την πνευματική ανάγκη των πιστών.

Συμπεράσματα

Το κείμενο για το Αυτόνομο, όπως εγκρίθηκε στην Κρήτη, στερείται της «πνοής του Αγίου Πνεύματος» που χαρακτηρίζει τους ιερούς κανόνες. Είναι ένα κείμενο διοικητικής διεκπεραίωσης και ισορροπίας δυνάμεων.

 

1        Εκκλησιολογικός Μινιμαλισμός: Περιορίζει την Εκκλησία σε νομικούς όρους.

2        Γεωπολιτική Σκοπιμότητα: Προστατεύει τα όρια των παλαιφάτων Πατριαρχείων εις βάρος της ιεραποστολής.

3        Θεολογική Ασάφεια: Δεν ορίζει με σαφήνεια τη σχέση Χριστολογίας και Εκκλησιολογίας στον θεσμό του Αυτονόμου.

 

Η «σκληρή» αυτή κριτική καταλήγει στο ότι το κείμενο χρειάζεται ριζική αναθεώρηση, ώστε να υπηρετεί την ενότητα της Εκκλησίας εν ελευθερία και όχι την ενότητα μέσω επιβολής.

 

ΠΗΓΕΣ

1.      Επίσημα Έγγραφα της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας (Κρήτη 2016) - Κείμενο: «Η Ορθόδοξος Διασπορά» και «Κανονισμός Λειτουργίας των Επισκοπικών Συνελεύσεων εν τη Ορθοδόξω Διασπορά».

2.      Κριτική επί των κειμένων της Συνόδου της Κρήτης από τον Μητροπολίτη Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου κ. Ιερόθεο (Βλάχο).

3.      Αναλύσεις και επίσημες τοποθετήσεις της Θεολογικής-Βιβλικής Επιτροπής και της Ιεράς Συνόδου του Πατριαρχείου Μόσχας (Ρωσικής Ορθοδόξου Εκκλησίας) επί των κειμένων της Συνόδου της Κρήτης και του καθεστώτος της Διασποράς.