ΙΑΜΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΒΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΦΩΤΩΝ (Απόσπασμα)

visit counter

 ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ

Επιμελεια κειμένων :πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

1	Στίβει θαλάσσης, κυματούμενον σάλον, Ἤπειρον αὖθις, Ἰσραὴλ δεδειγμένον, Μέλας δὲ πόντος, τριστάτας Αἰγυπτίων, Ἔκρυψεν ἄρδην, ὑδατόστρωτος τάφος, Ῥώμῃ κραταιᾷ, δεξιᾶς τοῦ Δεσπότου».	Την τρικυμισμένη ταραχή της θάλασσας την καταπάτησε, και την έκανε πάλι στεριά, δείχνοντας τον δρόμο στον Ισραήλ· ενώ το σκοτεινό πέλαγος σκέπασε ολοκληρωτικά τους τρεις άρχοντες των Αιγυπτίων, ως τάφος στρωμένος με νερό, με την πανίσχυρη δύναμη της δεξιάς του Δεσπότη.
2	«Ὅσοι παλαιῶν ἐκλελύμεθα βρόχων, Βορῶν λεόντων συντεθλασμένων μύλας, Ἀγαλλιῶμεν, καὶ πλατύνωμεν στόμα, Λόγῳ πλέκοντες ἐκ λόγων μελῳδίαν, ᾯ τῶν πρὸς ἡμᾶς ἥδεται δωρημάτων».	Όσοι λυτρωθήκαμε από τα παλιά δεσμά, συντρίβοντας τα σαγόνια των λεόντων που καταβροχθίζουν,ας γεμίσουμε χαρά και ας ανοίξουμε πλατιά το στόμα μας,πλέκοντας με λόγια μια μελωδία προς τον Λόγο,που ευαρεστείται με τα δώρα της αγάπης Του προς εμάς.
3	«Πυρσῷ καθαρθεὶς μυστικῆς θεωρίας, Ὑμνῶν Προφήτης τὴν βροτῶν καινουργίαν, Ῥήγνυσι γῆρυν, Πνεύματι κροτουμένην, Σάρκωσιν ἐμφαίνουσαν ἀρρήτου Λόγου, ᾯ τῶν δυναστῶν τὰ κράτη συνετρίβη».	Καθαρμένος από τον πυρσό της μυστικής θεωρίας, ο Προφήτης υμνεί την ανακαίνιση των θνητών· υψώνει τη φωνή του, κινούμενη από το Πνεύμα, φανερώνοντας τη σάρκωση του άρρητου Λόγου, με την οποία συντρίφτηκαν οι εξουσίες των τυράννων.

 Λεξιλογιο.

1.      στίβει: πατά, συμπιέζει, καθυποτάσσει

2.      σάλος: τρικυμία, ταραχή

3.      ἤπειρος: στεριά

4.      δεδειγμένον: φανερωμένο, υποδειχθέν

5.      τριστάται: τρεις άρχοντες / στρατιωτικοί διοικητές

6.      ἄρδην: ολοκληρωτικά

7.      ὑδατόστρωτος τάφος: τάφος στρωμένος με νερό (η θάλασσα)

8.      ῥώμη: δύναμη, ισχύς

9.      βρόχοι: δεσμά, παγίδες

10.  μύλαι λεόντων: σαγόνια, μεταφορά για θανατηφόρα δύναμη

11.  Λόγος: θεολογικός όρος· ο Υιός του Θεού

12.  καινουργία: ανακαίνιση, νέα δημιουργία

13.  θεωρία: πνευματική θέαση, μυστική γνώση

14.  ἄρρητος: ανεκλάλητος, ανέκφραστος

15.  δυνάσται: ισχυροί άρχοντες, τύραννοι

  

4	Ἐχθροῦ ζοφώδους καὶ βεβορβορωμένου, Ἰὸν καθάρσει Πνεύματος λελουμένοι, Νέαν προσωρμίσθημεν ἀπλανῆ τρίβον, Ἄγουσαν ἀπρόσιτον εἰς θυμηδίαν, Μόνοις προσιτήν, οἷς Θεὸς κατηλλάγη».	Καθαρισμένοι από το δηλητήριο του σκοτεινού και βουτηγμένου στη λάσπη εχθρού με την κάθαρση του Αγίου Πνεύματος, μπήκαμε σε νέο, ασφαλή δρόμο, που οδηγεί σε χαρά απρόσιτη για τον κόσμο, μα προσιτή μόνο σε όσους ο Θεός συμφιλιώθηκε μαζί τους.
5	«Ἱμερτόν ἐξέφηνε σὺν πανολβίῳ, Ἤχῳ Πατήρ, ὃν γαστρὸς ἐξηρεύξατο, Ναί φησιν οὗτος, συμφυὴς γόνος πέλων, Φώταυγος ἐξώρουσεν ἀνθρώπων γένους,Λόγος τέ μου ζῶν, καὶ βροτὸς προμηθείᾳ».	Ο Πατέρας φανέρωσε με πανευτυχισμένο ήχο Αυτόν που πρόφερε από τα βάθη Του· «Ναι, Αυτός είναι ο αληθινός και ομόφυλος Υιός», λέει. Και Εκείνος ανέτειλε φωτεινός για το ανθρώπινο γένος,ζωντανός Λόγος και άνθρωπος από θεία πρόνοια.
6	«Ἔφλεξε ῥείθρῳ τῶν δρακόντων τὰς κάρας,Ὁ τῆς καμίνου τὴν μετάρσιον φλόγα,Νέους φέρουσαν εὐσεβεῖς κατευνάσας,Τὴν δυσκάθεκτον ἀχλὺν ἐξ ἁμαρτίας,Ὅλην πλύνει δέ, τῇ δρόσῳ τοῦ Πνεύματος».	Εκείνος που έσβησε τη φλόγα της υψωμένης καμίνου και κατέκαψε τα κεφάλια των δράκοντων με το ρεύμα Του, καθησύχασε τους νέους που έμειναν ευσεβείς και καθαρίζει ολόκληρη τη βαριά ομίχλη της αμαρτίας με τη δρόσο του Αγίου Πνεύματος.

1. Ἐχθροῦ ζοφώδους καὶ βεβορβορωμένου – σκοτεινός, διεφθαρμένος εχθρός (δηλαδή ο διάβολος ή το κακό).
2. Ἰὸν καθάρσει Πνεύματος λελουμένοι – πλυμένοι, καθαρισμένοι από το Πνεύμα.
3. Νέαν προσωρμίσθημεν ἀπλανῆ τρίβον – έχουμε αγκυροβολήσει σε νέα, αλάνθαστη πορεία / δρόμο.
4. Ἄγουσαν ἀπρόσιτον εἰς θυμηδίαν – οδηγεί σε απρόσιτη χαρά / ευθυμία.
5. Μόνοις προσιτήν, οἷς Θεὸς κατηλλάγη – προσιτή μόνο σε όσους ο Θεός έχει συμφιλιώσει.

---

7. Ἱμερτόν ἐξέφηνε σὺν πανολβίῳ – έδειξε πόθο / επιθυμία με πλήρη αγαλλίαση.
8. Ἤχῳ Πατήρ, ὃν γαστρὸς ἐξηρεύξατο – ο Πατήρ (Θεός) φανερώθηκε μέσω της κοιλιάς (δηλαδή η ενσάρκωση).
9. Ναί φησιν οὗτος, συμφυὴς γόνος πέλων – «Ναι», λέει, «είμαι φυσικός γόνος», δηλαδή θεϊκής καταγωγής.
10. Φώταυγος ἐξώρουσεν ἀνθρώπων γένους – έφερε φως στο ανθρώπινο γένος.
11. Λόγος τέ μου ζῶν, καὶ βροτὸς προμηθείᾳ – ο Λόγος ζωντανός και ταυτόχρονα άνθρωπος με σοφία και πρόνοια.

---

12. Ἔφλεξε ῥείθρῳ τῶν δρακόντων τὰς κάρας – καίει τα κεφάλια των δαιμονικών όντων με ρεύμα φλόγας.
13. Ὁ τῆς καμίνου τὴν μετάρσιον φλόγα – η μεταρσιώμενη / καθαριστική φλόγα του πνευματικού καμίνου.
14. Νέους φέρουσαν εὐσεβεῖς κατευνάσας – καθοδηγεί ή κατευνάζει τους νέους που είναι ευσεβείς.
15. Τὴν δυσκάθεκτον ἀχλὺν ἐξ ἁμαρτίας – την πυκνή, δύσκολη ομίχλη της αμαρτίας.
16. Ὅλην πλύνει δέ, τῇ δρόσῳ τοῦ Πνεύματος – καθαρίζει όλη αυτή την ομίχλη με τη δροσιά του Πνεύματος.

 

Νικολάου, Ν. Β. (2004). Ιαμβικοί κανόνες και καταβασίες των Χριστουγέννων και του Πάσχα… Αθήνα: Γρηγόρη. ISBN 978‑9603333715.
Κουτσός, Μ. (2023). Οι ιαμβικές καταβασίες της Δεσποτικής εορτής των Θεοφανείων. Pemptousia.
Μπεκρή, Σ. (2023). Οι Καταβασίες των Φώτων. Pemptousia.
Κουτσός, Μ. (2021). Οι ιαμβικές καταβασίες των Χριστουγέννων – μετάφραση & ερμηνεία. Pemptousia.

ΤΑ ΘΕΟΦΑΝΕΙΑ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΚΑΙ ΔΥΤΙΚΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ

visit counter

Πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

 

Τα Θεοφάνια συνιστούν μία από τις κορυφαίες θεολογικές στιγμές του εκκλησιαστικού έτους, διότι σε αυτά συμπυκνώνεται ολόκληρη η αποκαλυπτική, σωτηριολογική και κοσμολογική δυναμική της ενανθρωπήσεως του Λόγου. Η εορτή δεν αφορά απλώς ένα επιμέρους γεγονός της ζωής του Χριστού, αλλά αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο ο Θεός ενεργεί μέσα στην ιστορία και τον τρόπο με τον οποίο η κτίση καλείται να μετάσχει στη ζωή του Θεού. Για τον λόγο αυτό, η Ορθόδοξη Εκκλησία αποδίδει στα Θεοφάνια χαρακτήρα βαθύτατα τριαδολογικό, χριστολογικό και μυστηριακό.

Η βιβλική αφετηρία της εορτής βρίσκεται στη διήγηση της Βαπτίσεως του Κυρίου στον Ιορδάνη (Ματθ. 3,13–17· Μάρκ. 1,9–11· Λουκ. 3,21–22). Το γεγονός αυτό δεν ερμηνεύεται στην πατερική θεολογία με ψυχολογικούς ή ηθικούς όρους, αλλά οντολογικά και αποκαλυπτικά. Κατά τη στιγμή της Βαπτίσεως, δεν φανερώνεται απλώς η αποστολή του Ιησού, αλλά αποκαλύπτεται ο ίδιος ο Θεός ως Αγία Τριάδα. Ο Πατήρ μαρτυρεί εξ ουρανού, ο Υιός βαπτίζεται εν χρόνω και το Άγιο Πνεύμα καταβαίνει αισθητώς. Όπως επισημαίνει ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, «ἡ Τριάς οὐκ ἐδηλοῦτο ἐν σκιᾷ, ἀλλ’ ἐν ἀληθείᾳ». Η αποκάλυψη αυτή δεν είναι θεωρητική, αλλά σωτηριολογική: ο Θεός φανερώνεται για να σώσει.

Τα Θεοφάνεια στην Ορθόδοξη θεολογία

Στο κέντρο της ορθόδοξης θεολογίας των Θεοφανίων βρίσκεται η έννοια της θείας συγκαταβάσεως. Ο Χριστός, ο αναμάρτητος και άτρεπτος Λόγος του Θεού, εισέρχεται στα ύδατα του Ιορδάνη, όχι επειδή έχει ανάγκη καθάρσεως, αλλά για να καθάρει την κτίση και να την επαναφέρει στον αρχικό και τελικό της προορισμό. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει ότι «οὐχ ὕδωρ ἐδέξατο τὸν Χριστόν, ἀλλ’ ὁ Χριστὸς ἐδέξατο τὸ ὕδωρ». Η αντιστροφή αυτή είναι θεολογικώς καθοριστική: η κτίση δεν σώζει τον Θεό, αλλά ο Θεός σώζει την κτίση διά της ελεύθερης εισόδου Του σε αυτήν.

Η κοσμολογική διάσταση των Θεοφανίων αποτελεί βασικό γνώρισμα της Ορθόδοξης Παράδοσης. Τα ύδατα, ως αρχέγονο στοιχείο της δημιουργίας, συμβολίζουν ολόκληρη την κτιστή πραγματικότητα. Με την κάθοδο του Χριστού στον Ιορδάνη, ολόκληρη η κτίση αγιάζεται και ανακαινίζεται. Ο Μεγάλος Αγιασμός των Υδάτων δεν είναι απλώς ευχή ή συμβολική πράξη, αλλά μαρτυρία της πίστεως της Εκκλησίας ότι η άκτιστη χάρη του Θεού ενεργεί πραγματικά μέσα στην ύλη. Η ορθόδοξη θεολογία αρνείται κάθε δυϊσμό ανάμεσα στο πνευματικό και το υλικό· η ύλη δεν είναι εμπόδιο στη σωτηρία, αλλά ο τόπος όπου φανερώνεται η σωτηρία.

Τα Θεοφάνια έχουν, επίσης, καθοριστική χριστολογική σημασία. Ο Χριστός εμφανίζεται ως ο Νέος Αδάμ, ο οποίος αναλαμβάνει την πεπτωκυία ανθρώπινη φύση και την οδηγεί στη θέωση. Η Βάπτισή Του αποτελεί την απαρχή της δημόσιας δράσεώς Του, αλλά ταυτόχρονα προεικονίζει ολόκληρο το πάθος και την ανάσταση. Η κάθοδος στα νερά προαναγγέλλει την κάθοδο στον Άδη, ενώ η ανάδυση από αυτά προτυπώνει την ανάσταση και την ανακαίνιση της ανθρώπινης φύσεως. Στο πλαίσιο αυτό, το μυστήριο του βαπτίσματος του πιστού δεν είναι απλή μίμηση του Χριστού, αλλά πραγματική συμμετοχή στο μυστήριο του θανάτου και της αναστάσεώς Του, όπως διδάσκει ο απόστολος Παύλος (Ρωμ. 6,3–4).

Τα Θεοφάνεια στην Δυτική Θεολογία

Σε αντίθεση με αυτή τη θεολογική πληρότητα, η δυτική θεολογική παράδοση ανέπτυξε σταδιακά μία διαφορετική προσέγγιση της εορτής. Ήδη από τους πρώτους αιώνες, στη Δύση η εορτή των Επιφανείων συνδέθηκε κυρίως με την προσκύνηση των Μάγων και τη φανέρωση του Χριστού προς τα έθνη. Αν και το γεγονός αυτό δεν είναι ξένο προς την ορθόδοξη ερμηνεία, εντούτοις στη Δύση απέκτησε πρωτεύουσα σημασία, εις βάρος της τριαδικής και κοσμολογικής διάστασης της Βαπτίσεως. Με την πάροδο του χρόνου και ιδίως κατά τον Μεσαίωνα, η θεολογία της χάριτος και της σωτηρίας προσέλαβε περισσότερο νομικό και ηθικιστικό χαρακτήρα, με αποτέλεσμα να εξασθενήσει η μυστική εμπειρία της μεταμορφώσεως της κτίσεως.

Η διαφοροποίηση αυτή αντανακλά δύο διαφορετικές θεολογικές οπτικές. Η Ορθόδοξη Εκκλησία βλέπει στα Θεοφάνια την αποκάλυψη του τρόπου υπάρξεως του Θεού και του τρόπου σωτηρίας του ανθρώπου: ο Θεός σώζει τον κόσμο διά της εν Χριστώ ενώσεως Θεού και κτίσεως. Η δυτική θεολογία, ιδίως στις μεταγενέστερες μορφές της, τείνει να προσεγγίζει το γεγονός περισσότερο ως ιστορική φανέρωση ή διδακτικό παράδειγμα. Έτσι, ενώ στην Ορθοδοξία τα Θεοφάνια βιώνονται ως παρόν μυστήριο φωτισμού και αγιασμού, στη Δύση συχνά περιορίζονται σε εορτή ιστορικής αναμνήσεως.

Για την Ορθόδοξη Εκκλησία, τα Θεοφάνια παραμένουν πρόσκληση σε υπαρξιακή μεταμόρφωση. Ο πιστός καλείται να εισέλθει στα «ύδατα» της μετανοίας και της ταπεινώσεως, ώστε να δεχθεί το φως της θείας αποκαλύψεως. Η εορτή δεν αφορά μόνο το παρελθόν της ιστορίας της σωτηρίας, αλλά το παρόν και το μέλλον της ζωής της Εκκλησίας. Το φως που φανερώθηκε στον Ιορδάνη συνεχίζει να φωτίζει τον κόσμο μέσα από τα μυστήρια και τη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας.

 

Βιβλιογραφία

1.      π. Γεώργιος Φλωρόφσκυ, Ανατολική Πατερική Παράδοση

2.      π. Αλέξανδρος Σμέμαν, Εισαγωγή στη Λειτουργική Θεολογία

3.      Μητρ. Κάλλιστος Ware, Η Ορθόδοξη Εκκλησία

4.      π. Ιωάννης Μπέαρ, Το Μυστήριο του Χριστού

Mία απαραίτητη διευκρίνηση για την φράση "«πάσι τοις αιρετικοίς ανάθεμα»

visit counter

 πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Παρατηρείται σήμερα  η ευρεία και συχνά ανεύθυνη χρήση της φράσης «πάσι τοις αιρετικοίς ανάθεμα» σε άρθρα, σχόλια και αναρτήσεις στο διαδίκτυο, κυρίως σε  αντι‑οικουμενιστικά κείμενα. Ωστόσο, αυτή η φράση δεν είναι μια τυχαία ή απλή δογματική ενυπόγραφη κουβέντα, αλλά δομικό στοιχείο ενός θεσμικού λειτουργικού και συνοδικού κειμένου της Εκκλησίας ‒ του Συνοδικού της Ορθοδοξίας ‒ το οποίο έχει ιστορική προέλευση, θεολογικό πλαίσιο και λειτουργική χρήση.

Το Συνοδικό της Ορθοδοξίας είναι ένα συνοδικό κείμενο που αναπτύχθηκε από την Εκκλησία και το οποίο διαβάζεται κατά την Κυριακή της Ορθοδοξίας, την Α’ Κυριακή των Νηστειών, στο τέλος της ακολουθίας.

Στη λειτουργική του μορφή, το Συνοδικό περιλαμβάνει σειρά αναθεμάτων κατά των ιστορικών αιρέσεων που καταδικάστηκαν από τις Οικουμενικές και τοπικές Συνόδους, καθώς και κατά όσων διέστρεψαν τη διδασκαλία της Εκκλησίας κατά την πάροδο του χρόνου. Η πλήρης διατύπωση που χρησιμοποίησε η Εκκλησία για το ανάθεμα είναι:

«…και τους άλλους πάντας αιρετικούς, τους κατακριθέντας και αναθεματισθέντας υπό της αγίας καθολικής και αποστολικής Εκκλησίας και των προειρημένων αγίων τεσσάρων Συνόδων, και τους τα όμοια των προειρημένων αιρετικών φρονούντας ή φρονούντας… ο τοιούτος ανάθεμα έστω…»

 

Το κείμενο αυτό αφορά αυτό ακριβώς που ονομάζουμε «ανάθεμα»: θεσμική αποκήρυξη από την Εκκλησία των αιρέσεων που έχουν κριθεί από Συνόδους ως αντίθετες στην ορθόδοξη πίστη.

Η ουσία του ζητήματος βρίσκεται ακριβώς στη θεολογική διάκριση που κάνει η Εκκλησία μεταξύ:

• κεκριμένων αιρετικών, δηλαδή προσώπων ή διδασκαλιών που καταδικάστηκαν με επίσημη απόφαση Οικουμενικής ή τοπικής Συνόδου (π.χ. Άρειος, Νεστόριος, Μονοθελητές κ.ά.),
• και μη κεκριμένων αιρετικών που μπορεί να περιλαμβάνουν πλανεμένους, διαφωνούντες ή όσους έχουν δογματικές παρεκκλίσεις χωρίς όμως να έχει εκδοθεί απόφαση Συνόδου εναντίον τους.

Η Εκκλησία, σύμφωνα με την πατερική και συνοδική παράδοση, δεν εκφωνεί ανάθεμα εις βάρος των μη κεκριμένων αιρετικών εκτός της επίσημης επιλογής της Συνόδου, αλλά προσεύχεται υπέρ αυτών για μετάνοια. Αντιθέτως, το ανάθεμα χρησιμοποιείται αποκλειστικά για όσους έχουν ήδη κριθεί αιρετικοί από Συνόδους ή έχουν σαφή και μακρόχρονη αίρεση που έχει καταδικαστεί από εκκλησιαστικό θεσμό.

Ιστορικά, η χρήση του Συνοδικού και των αναθεμάτων συνδέεται με την επαναφορά της Ορθοδοξίας κατά την εικονομαχική κρίση. Το κείμενό του συγκροτήθηκε αρχικά μετά τη νίκη επί της εικονομαχίας το 843 μ.Χ., όταν επανήλθε η επίσημη λατρεία των εικόνων και επιβεβαιώθηκε η διδασκαλία της Ζ’ Οικουμενικής Συνόδου· από τότε αποτελεί ετήσιο σύμβολο ομολογίας της πίστεως και απόρριψης της αίρεσης.

Ο συνοδικός χαρακτήρας αυτών των αναθεμάτων τονίζεται στο γεγονός ότι στο κείμενο του Συνοδικού αναφέρονται αιρεσίες καταδικασμένες από Συνόδους ή από πατερικές και συνοδικές αποφάσεις, και όχι κατάλογος προσώπων ή δογμάτων που τυχαία θεωρούνται πλανεμένα από μεμονωμένους πιστούς. Ο συνοδικός θεσμός και η σωφροσύνη της Εκκλησίας επιβάλλουν ότι τέτοιες καταδίκες πρέπει να έχουν κανονική βάση και ιστορική συνέχεια, όπως έχει γίνει σε όλες τις Οικουμενικές Συνόδους, οι οποίες καθόρισαν τα δογματικά όρια της πίστεως έναντι αιρέσεων.

Λειτουργικά, η εκφώνηση του αναθέματος εντάσσεται στην ακολουθία της Κυριακής της Ορθοδοξίας με συγκεκριμένο τρόπο και ιεραρχική τάξη, όπου ο επίσκοπος ή η Σύνοδος εκφωνεί το ανάθεμα και ο λαός συμφωνεί με «αμήν» ή ψαλμωδία, συμμετέχοντας έτσι στη συνοδική απόφαση της Εκκλησίας. Το Συνοδικό αυτό δεν διαβάζεται στο σύνολό του στις περισσότερες εκκλησίες, αλλά μόνο τα μέρη που αφορούν την ομολογία πίστεως και τα αναθέματα, γεγονός που αναδεικνύει περισσότερο τον λειτουργικό και ποιμαντικό του χαρακτήρα παρά μια απλή ιστορική καταγραφή.

Συνοψίζοντας, η φράση «πᾶσι τοῖς αἱρετικοῖς ἀνάθεμα» πρέπει να γίνεται κατανοητή μέσα στο θεολογικό, συνοδικό και λειτουργικό πλαίσιο της Εκκλησίας, όπου:

1. Αντιστοιχεί σε θεσμική ομολογία και αποκήρυξη αιρέσεων που έχουν κριθεί από Συνόδους και όχι σε γενική κατάρα κατά ατόμων.
2. Εντάσσεται στη λειτουργική πράξη του Συνοδικού της Ορθοδοξίας και όχι σε καθημερινές ιδιωτικές κρίσεις.
3. Εκφωνείται από την Εκκλησία στο σύνολό της μέσω του επισκόπου ή Συνόδου και με τη συναίνεση του λαού.

Η ιστορική και θεολογική θέση του αναθέματος στηρίζεται στην παράδοση της Εκκλησίας να διαφυλάσσει την αλήθεια της πίστεως και να αναγνωρίζει επίσημα την απόρριψη αιρέσεων που έχουν κριθεί ως πλανημένες από το σώμα των Πατέρων και των Συνόδων.

(Στο πλαίσιο της προηγούμενης απάντησης για τον αναθεματισμό, η λέξη «Εκκλησία» αναφέρεται στη συνοδική εξουσία (τον θεσμό των ΟΡΘΟΔΟΞΩΝ Επισκόπων), η οποία έχει τη δικαιοδοσία να κρίνει και να αποφασίζει για την αποκοπή ενός μέλους από το πνευματικό σώμα.Αν δεν υπάρχει τότε εφαρμόζουμε τον 15-ΑΒ κανονα).

Κριτική σε μια ανοικτή επιστολή

visit counter

 Η παρακάτω κριτική αναφέρεται στο κείμενο που δημοσιεύεται  στην ηλεκτρονική διεύθυνση 

https://sitostheou.wordpress.com/2026/01/01/1403/

 και έχει αναδημοσιευτεί απο άλλα αντιοικουμενιστικα ιστολόγια.

------------------------------------------------------------------------------

Από εκκλησιαστική σκοπιά, το ύφος της επιστολής είναι ακραία καταγγελτικό, υπερδραματικό και προσωπικά επιθετικό, απομακρυσμένο από το πνεύμα της Ορθόδοξης Παράδοσης. Το κείμενο δεν περιορίζεται στην κριτική έργων ή αποφάσεων, αλλά εξαπολύει συνεχείς ύβρεις κατά του προσώπου του Οικουμενικού Πατριάρχη, χρησιμοποιώντας χαρακτηρισμούς όπως «Εωσφόρε», «αιρετικότερος και «Ιούδας». Η συνεχής επανάληψη θεολογικών αναθεμάτων («Ουαί κι αλίμονό σου», «ανάθεμα») και δραματικών εικόνων («θα σε πνίξουν τα αίματα των Αγίων Νεομαρτύρων») καθιστά το ύφος μονοδιάστατο, καταγγελτικό και συναισθηματικά κουραστικό, υπονομεύοντας τη σοβαρότητα και πειστικότητα της επιστολής.

1. Αγνοεί την αγάπη Χριστού και τη σωτηριολογική νουθεσία
   Η Πατερική διδασκαλία (βλ. Άγιο Ιωάννη Χρυσόστομο, Ομιλία 57 στον Πατριαρχικό Θεόδωρο· Άγιος Ιουστίνος Πόποβιτς, Η Νουθεσία κατά των Αιρέσεων) υπαγορεύει ότι η κριτική πρέπει να αποσκοπεί στην επιστροφή του πλανημένου στην αλήθεια και στη σωτηρία της ψυχής του, με αγάπη, προσευχή και διακριτικότητα. Αντί τούτου, το κείμενο χρησιμοποιεί συνεχείς προσωπικές ύβρεις («Εωσφόρε», «σατανικότατος», «Φαρισαίε υποκριτή»), απειλές αιώνιας τιμωρίας και ακραία καταστροφολογία, καταργώντας κάθε παιδαγωγική διάσταση και μετατρέποντας τη νουθεσία σε μισαλλόδοξη επίθεση.
2. Παραβιάζει την Πατερική μέθοδο θεολογικής τεκμηρίωσης
   Οι Πατέρες της Εκκλησίας, ακόμη και απέναντι σε αιρετικούς ή αποστάτες, χρησιμοποιούσαν λογική, κανονική και θεολογική επιχειρηματολογία, με παρακλητικό και μετανοητικό ύφος, όχι προσωπικούς χαρακτηρισμούς που στοχεύουν στην ταπείνωση ή τον φόβο. Η χρήση συνεχών ακραίων χαρακτηρισμών στο υπό εξέταση κείμενο συνιστά κατάφωρη παραβίαση της Πατερικής παιδαγωγικής και θεολογικής σοβαρότητας.
3. Αγνοεί την κανονική τάξη και την ευθύνη των συνόδων
   Οι Κανόνες των Αγίων Αποστόλων και οι Οικουμενικές Σύνοδοι καθορίζουν ότι κάθε καταγγελία κατά υψηλού εκκλησιαστικού προσώπου επιλύεται μέσω συνοδικών διαδικασιών. Το κείμενο παρακάμπτει την ιεραρχική υπευθυνότητα, δημοσιοποιεί την προσωπική καταδίκη και υπονομεύει την ενότητα της Εκκλησίας, παραβαίνοντας κανονικά διατάγματα σοβαρότατης φύσεως (βλ. Κανόνας 15 Αποστόλων· Κανόνες 2 και 3 Β’ Οικουμενικής Συνόδου).
4. Συνδυάζει ιστορικά και κανονικά στοιχεία με μυθολογικές και σατανικές επινοήσεις
   Η σύνδεση του Πατριάρχη με τον Σατανά, τη Μασονία, τις «βδελυρές αιρέσεις» και άλλες μυθολογικές απειλές δεν τεκμηριώνεται ούτε ιστορικά ούτε κανονικά. Οι Πατέρες απαιτούν διακριτική χρήση ιστορικών παραδειγμάτων, χωρίς να τα μετατρέπουν σε προσωπικές καταδίκες αιώνες μετά (βλ. Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, Ad Thalassium). Η μετατροπή θεολογικών ή ιστορικών τεκμηρίων σε προσωπική, μυθολογική επίθεση αποτελεί καθαρή αλλοίωση της Πατερικής σοφίας και καταντά σε βλασφημία και ψευδολογία.

Ο  Άγιος Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής  στα = «Ερωτήματα [ή Σχόλια] προς τον Θαλασσίωνα» :

 Α. Ορίζει ότι η πνευματική πλάνη πρέπει να αντιμετωπίζεται με διάκριση και αγάπη, όχι με καταστροφολογία.
Β. Διευκρινίζει ότι οι καταγγελίες πρέπει να έχουν ως σκοπό τη σωτηρία του πλανημένου και όχι την προσωπική απαξίωση, γιατί και οι δικαιολογημένες κατηγορίες, χωρίς παιδαγωγική αγάπη, δεν ωφελούν την ψυχή.
Γ. Υπογραμμίζει ότι η κρίση, για να είναι Ορθόδοξη, πρέπει να εντάσσεται στην κανονική και εκκλησιαστική τάξη, όχι να γίνεται βάση ναρκισσιστικής επίθεσης ή δημόσιας κατακραυγής.

Με βάση τη μέθοδο και το πνεύμα του Αγίου Μάξιμου:

• Η κριτική δεν μπορεί να υποκαθιστά την πνευματική νουθεσία:
  Ο Άγιος δείχνει ότι το να εγκαλείς κάποιον με βάναυσο ύφος και απειλές δεν είναι όρος Πατερικής νουθεσίας, αλλά ανθρώπινο πάθος.
• Η κατηγορία πρέπει να συνδέεται με την εκκλησιαστική πραγματικότητα, όχι με κατασκευές μυθολογίας ή σατανικές υπερβολές:
  Ο Μάξιμος αποφεύγει υπερβολικές, μεταφυσικές ή καταστροφολογικές εικόνες όταν κρίνει, γιατί κάτι τέτοιο απομακρύνει από την Πίστη, δεν οδηγεί σε μετάνοια.
• Η κριτική πρέπει να υπηρετεί τη σωτηρία, όχι την εκδίκηση ή τον διχασμό:
  Σε αντίθεση με το υπό εξέταση κείμενο, ο Μάξιμος διδάσκει ότι ακόμη και αιρετικοί πρέπει να αντιμετωπίζονται με τρόπο που διατηρεί την ενότητα της Εκκλησίας και στοχεύει σε πνευματική αλλαγή.

5. Υπονομεύει τον σωτηριολογικό σκοπό της νουθεσίας
   Η Ορθόδοξη Παράδοση διδάσκει ότι η νουθεσία πρέπει να αποσκοπεί στην επιστροφή του πλανημένου και στην πνευματική του ωρίμανση. Αντί γι’ αυτό, το κείμενο προκαλεί φόβο, πανικό και μισαλλοδοξία, παραβιάζοντας το σωτηριολογικό νόημα της Πατερικής και κανονικής νουθεσίας.
6. Δημιουργεί σύγχυση μεταξύ προσωπικών ύβρεων και θεολογικής επιχειρηματολογίας
   Ακόμη και όταν παρατίθενται αληθή ιστορικά γεγονότα ή Κανόνες, χρησιμοποιούνται ως μέσο προσωπικής επίθεσης και καταστροφολογίας, π.χ.:

• «Ο Πατριάρχης διασύρει την Ορθοδοξία»
• «Ο Κριτής Χριστός θα σε τιμωρήσει»
  Η σύνδεση αληθών τεκμηρίων με συνεχείς προσωπικές ύβρεις υπονομεύει πλήρως την παιδαγωγική και σωτηριολογική λειτουργία των στοιχείων αυτών.

Τελικό Συμπέρασμα και Κανονικό-Θεολογικό Ανάθεμα
Το υπό εξέταση κείμενο:

1. Παραβιάζει την αγάπη Χριστού και υποκαθιστά τη νουθεσία με μίσος προσωπικό.
2. Υιοθετεί ακραίο, υβριστικό και μισαλλόδοξο ύφος, αντί για Πατερικά θεολογικά επιχειρήματα.
3. Αγνοεί την κανονική τάξη και παρακάμπτει τις συνοδικές διαδικασίες.
4. Συνδυάζει Κανόνες και ιστορικά γεγονότα με μυθολογικές και σατανικές επινοήσεις, καθιστώντας το κείμενο θεολογικά και κανονικά έωλο.
5. Υπονομεύει τον σωτηριολογικό σκοπό της νουθεσίας και την ενότητα της Εκκλησίας.

Κατά συνέπεια, το κείμενο κατατάσσεται ως θεολογικά ακατάλληλο, κανονικά παράνομο και πνευματικά επιβλαβές. Καλούνται οι πιστοί να αποφεύγουν τη διάδοσή του και να στραφούν στην Πατερική σοφία, στην κανονική τάξη και στην αγάπη Χριστού, που αποτελούν τον μοναδικό δρόμο έγκυρης νουθεσίας και πνευματικής επιστροφής.

(A.K.Mας στάλθηκε με e-mail)

Η θεολογία των απολυτικίων των εορτών της Περιτομής του Χριστού και του Μεγάλου Βασιλείου

visit counter

πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθνασίου

ΑΠΟΛΥΤΙΚΟ ΠΕΡΙΤΟΜΗΣ
Μορφὴν ἀναλλοιώτως ἀνθρωπίνην προσέλαβες, Θεὸς ὢν κατ' οὐσίαν, πολυεύσπλαγχνε Κύριε• καὶ Νόμον ἐκπληρῶν, περιτομήν, θελήσει καταδέχῃ σαρκικήν, ὅπως παύσῃς τὰ σκιώδη, καὶ περιέλῃς τὸ κάλυμμα τῶν παθῶν ἡμῶν. Δόξα τῇ ἀγαθότητι τῇ σῇ, δόξᾳ τῇ εὐσπλαγχνίᾳ σου, δόξα τῇ ἀνεκφράστῳ Λόγε συγκαταβάσει σου.	«Εσύ, που είσαι αληθινά Θεός, πήρες την ανθρώπινη φύση χωρίς να αλλάξεις. Με μεγάλη αγάπη τήρησες τον Νόμο και δέχθηκες με τη θέλησή Σου την περιτομή, για να τελειώσουν όσα ήταν μόνο σύμβολα και να ελευθερωθούμε από τα πάθη μας. Σε δοξάζουμε για την καλοσύνη Σου,για το έλεός Σου και για την απερίγραπτη ταπείνωση και αγάπη Σου.»

 

Θεολογικός σχολιασμός

Το εξεταζόμενο τροπάριο της εορτής της Περιτομής του Κυρίου αποτελεί συμπυκνωμένη θεολογική ομολογία, όπου η υμνογραφία λειτουργεί ως φορέας δογματικής διδασκαλίας. Μέσα σε ελάχιστους στίχους εκφράζονται θεμελιώδεις αλήθειες της ορθόδοξης Χριστολογίας, της σχέσης Παλαιάς και Καινής Διαθήκης και της σωτηριολογικής σημασίας της θείας συγκαταβάσεως.

1. Η ἀναλλοίωτη πρόσληψη της ανθρώπινης φύσεως

Η φράση «μορφὴν ἀναλλοιώτως ἀνθρωπίνην προσέλαβες» παραπέμπει ευθέως στη δογματική διατύπωση της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου (Χαλκηδόνα, 451), σύμφωνα με την οποία ο Χριστός είναι «τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος», με τις δύο φύσεις ενωμένες «ἀσυγχύτως, ἀτρέπτως, ἀδιαιρέτως, ἀχωρίστως». Η ανθρώπινη φύση προσλαμβάνεται πλήρως, χωρίς να αλλοιώνεται ή να απορροφάται από τη θεία. Έτσι, η υμνογραφία αποκλείει τόσο τον δοκητισμό όσο και τον μονοφυσιτισμό.

2. «Θεὸς ὢν κατ’ οὐσίαν»: η ομοουσιότητα του Υιού

Η ρητή αναφορά στη θεότητα του Χριστού «κατ’ οὐσίαν» έχει σαφή αντιαιρετικό χαρακτήρα. Ο Υιός δεν είναι Θεός κατά χάριν ή αξίωμα, αλλά ομοούσιος τῷ Πατρί. Η υποταγή Του στον Νόμο δεν προκύπτει από ontological αναγκαιότητα, αλλά από ελεύθερη συγκατάβαση. Ο Νομοθέτης γίνεται υπήκοος του Νόμου για τη σωτηρία του ανθρώπου.

3. Η περιτομή ως πράξη κενωτικής υπακοής

Η αποδοχή της περιτομής «θελήσει» εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της κενώσεως (πρβλ. Φιλιπ. 2,7). Ο αναμάρτητος Χριστός προσλαμβάνει σημείο που συνδέεται με την πτώση και τη φθορά, όχι για να αγιασθεί ο ίδιος, αλλά για να αγιάσει την ανθρώπινη φύση. Η πράξη αυτή προεικονίζει τη σταυρική υπακοή και φανερώνει ότι η σωτηρία επιτελείται δια της ελεύθερης υπακοής του Νέου Αδάμ.

4. Τα «σκιώδη» και η πλήρωση της Παλαιάς Διαθήκης

Ο όρος «σκιώδη» αναφέρεται στους τύπους και τις προτυπώσεις του Μωσαϊκού Νόμου. Κατά την πατερική θεολογία, ο Νόμος λειτουργεί παιδαγωγικά μέχρι την έλευση της αλήθειας. Με την ενανθρώπηση του Λόγου, οι τύποι παύουν να έχουν αυτοτελή σωτηριολογική ισχύ, καθώς αντικαθίστανται από τη χάρη. Η σαρκική περιτομή παραχωρεί τη θέση της στην πνευματική περιτομή της καρδιάς.

5. Η άρση του καλύμματος των παθών και η θεραπεία της φύσεως

Η φράση «περιέλῃς τὸ κάλυμμα τῶν παθῶν» εκφράζει τη θεραπευτική διάσταση της σωτηρίας. Η αμαρτία νοείται όχι μόνο νομικά, αλλά και οντολογικά, ως ασθένεια της ανθρώπινης φύσης. Ο Χριστός, προσλαμβάνοντας και θεραπεύοντας τη φύση εκ των έσω, καθιστά δυνατή τη θέωση του ανθρώπου.

6. Δοξολογία και οἰκονομία της συγκαταβάσεως

Η καταληκτική δοξολογία δεν αποτελεί απλώς συναισθηματική έκφραση, αλλά θεολογική σύνοψη της θείας οικονομίας. Η αγαθότητα, η ευσπλαχνία και κυρίως η συγκατάβαση του Λόγου συνιστούν τον πυρήνα του σωτηριολογικού γεγονότος: ο Θεός κατέρχεται, ώστε ο άνθρωπος να ανυψωθεί.

Συμπέρασμα

Το τροπάριο της Περιτομής του Κυρίου λειτουργεί ως μικρή δογματική πραγματεία σε υμνογραφική μορφή. Ενσωματώνει τη διδασκαλία των Οικουμενικών Συνόδων, την πατερική ερμηνεία της Παλαιάς Διαθήκης και τη σωτηριολογία της Εκκλησίας, αποδεικνύοντας ότι η ορθόδοξη υμνογραφία δεν είναι απλώς λατρευτική ποίηση, αλλά φορέας αυθεντικής θεολογίας.

ΑΠΟΛΥΤΙΚΟ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

ΑΠΟΛΥΤΙΚΟ ΜΕΓΑΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος σου, ὡς δεξαμένην τὸν λόγον σου, δι' οὗ θεοπρεπῶς ἐδογμάτισας, τὴν φύσιν τῶν ὄντων ἐτράνωσας, τὰ τῶν ἀνθρώπων ἤθη κατεκόσμησας, Βασίλειον Ἱεράτευμα, Πάτερ Ὅσιε, Χριστὸν τὸν Θεὸν ἱκέτευε, δωρήσασθαι ἡμῖν τὸ μέγα ἔλεος.	«Σε όλη τη γη διαδόθηκε η φήμη σου· σαν δεχόμενος τον λόγο του Θεού, με θεοπρεπή τρόπο δόξασες τη φύση των όντων· στόλισες τα ήθη των ανθρώπων,  εσύ που είσαι "βασίλειον ιεράτευμα. Όσιε Πατέρα· ικέτευε τον Χριστό τον Θεό να μας χαρίσει το μέγα έλεος.»

 

ΣΧΟΛΙΟ: «Βασίλειον ἱεράτευμα» σημαίνει: «Ιερατική βασιλεία» ή «Βασίλειο ιερέων», δηλαδή η πνευματική κατάσταση του Αγίου ως ηγέτη και καθοδηγητή του λαού του Θεού, που έζησε κατά Χριστόν και καθιστά τον λαό του «βασίλειον ἱεράτευμα» (όπως λέει και η Πέτρου Α΄ 2:9 για το εκκλησιαστικό σώμα των πιστών).

Θεολογικός σχολιασμός του Απολυτικίου

Το Απόλυτίκιο του Αγίου Μεγάλου Βασιλείου αποτελεί ύμνο που αποτυπώνει όχι μόνο τη ζωή του Αγίου αλλά και την πνευματική αποστολή του στην Εκκλησία. Η φράση «Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθε ὁ φθόγγος σου» τονίζει ότι η διδασκαλία και η φήμη του Αγίου εξαπλώθηκαν σε όλο τον κόσμο, όχι μέσω κοσμικής δύναμης, αλλά χάρη στην ακτινοβολία της θείας χάρης. Όπως αναφέρει ο Απόστολος Παύλος, «ἡ ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ φανερῶται ἐν παντὶ τόπῳ» (Ρωμ. 1:18), και οι Πατέρες της Εκκλησίας βλέπουν τους Αγίους ως φορείς του φωτός του Χριστού, που καθιστούν τον κόσμο μάρτυρα της αλήθειας.

Η συνέχεια «ὡς δεξαμένην τὸν λόγον σου» δείχνει ότι ο Άγιος δεν ενεργεί από προσωπική σοφία, αλλά ως δέκτης και διανομέας της θείας Αποκάλυψης. Αυτή η έννοια συνδέεται με τη διδασκαλία του Αγίου Ιωάννη της Κλίμακος, που υπογραμμίζει ότι ο άνθρωπος που ζει κατά Χριστόν γίνεται «κάτοχος και φανερωτής της θείας σοφίας», συμμετέχοντας στη θεία φύση (Β’ Πέτρου 1:4). Ο Άγιος Βασίλειος ενσαρκώνει την έννοια της μυστηριακής κοινωνίας με τον Θεό, αφού η ζωή του καθρεφτίζει τον Λόγο του Θεού.

Στο «δι’ οὗ θεοπρεπῶς ἐδογμάτισας» αναδεικνύεται η σωτηριολογική και θεολογική διάσταση της διδασκαλίας του: η θεοπρέπεια σημαίνει ότι η διδασκαλία του είναι σύμφωνη με το θέλημα του Θεού και την ορθόδοξη πίστη. Οι Πατέρες επισημαίνουν ότι ο σωστός λόγος πρέπει να οδηγεί στην θέωση (Γρηγόριος Νύσσης, De Vita Moysis), καθώς η σωστή διδασκαλία αποτελεί εργαλείο για την πνευματική ανύψωση των ανθρώπων και την καταπολέμηση της πλάνης.

Η φράση «τὴν φύσιν τῶν ὄντων ἐτράνωσας, τὰ τῶν ἀνθρώπων ἤθη κατεκόσμησας» αναδεικνύει την εκκλησιολογική διάσταση του έργου του Αγίου: η Εκκλησία, ως σώμα Χριστού, καλεί τον άνθρωπο στη θέωση, δηλαδή στην πλήρη ενότητα με τον Θεό. Ο Άγιος Βασίλειος μέσω της παιδείας, της ιερατικής καθοδήγησης και της ηθικής τελείωσης αναδεικνύει το ανθρώπινο πρόσωπο στην εικόνα του Θεού (Γένεσις 1:27), ενώ ταυτόχρονα διαμορφώνει τα ήθη των πιστών σύμφωνα με την αρετή και τη σοφία του Χριστού.

Η κορυφαία φράση «Βασίλειον ἱεράτευμα, Πάτερ Ὅσιε» παρουσιάζει τον Άγιο ως πρότυπο ιερατικής και βασιλικής διάστασης της Εκκλησίας. Οι πιστοί, συμμετέχοντας στη ζωή και στη διδασκαλία του, καλούνται να γίνουν «βασίλειον ἱεράτευμα» (Α’ Πέτρου 2:9), δηλαδή να συμμετέχουν στην ιερατεία του Χριστού και στην Εκκλησία ως κοινότητα ιερέων και βασιλέων. Ο Άγιος γίνεται ζωντανό παράδειγμα ότι η Εκκλησία δεν περιορίζεται σε θεσμικό επίπεδο, αλλά αποτελεί πνευματική κοινότητα που οδηγεί τα μέλη της στη θέωση.

Η φράση «Χριστὸν τὸν Θεὸν ἱκέτευε, δωρήσασθαι ἡμῖν τὸ μέγα ἔλεος» τονίζει την μεσιτεία των Αγίων υπέρ του λαού. Οι Άγιοι, με τη χάρη του Θεού, συμμετέχουν ενεργά στη σωτηρία των πιστών, προσευχόμενοι και μεταφέροντας την πνευματική δύναμη του Χριστού. Η λειτουργική διάσταση αυτής της μεσιτείας συνδέεται με την έννοια της Εκκλησίας ως μυσταγωγικού σώματος, όπου η προσευχή των Αγίων καθιστά την παρουσία του Θεού ενεργό στη ζωή των πιστών.

Συνολικά, το Απόλυτίκιο του Αγίου Βασιλείου αναδεικνύει τη ζωή του ως υπόδειγμα πνευματικής τελείωσης, θεώσεως και καθοδήγησης. Συνδέει τη διδασκαλία, τη ζωή και τη μεσιτεία του Αγίου με τη σωτηρία των πιστών και τη διάχυση της χάρης του Θεού. Η Εκκλησία, ως «βασίλειον ἱεράτευμα», συμμετέχει ενεργά στη σωτηρία και στη θέωση, ενώ οι Άγιοι διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στη μετάδοση του μέγα ελέους του Θεού, οδηγώντας τους πιστούς στην τελειότητα και στην ένωση με τον Χριστό.

 

Η Επιστολή του Μεγάλου Βασιλείου προς τους Νικοπολίτες και η Ζ Οικουμενικη Σύνοδος

visit counter

Πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Εισαγωγικά

Η επιστολή του Μεγάλου Βασιλείου προς τους Νικοπολίτες αποτελεί ένα σημαντικό θεολογικό και ποιμαντικό κείμενο της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Μέσα από αυτήν, αναδεικνύεται η στάση της Εκκλησίας απέναντι σε όσους χειροτονούνται από αιρετικούς, με σαφή διάκριση μεταξύ των ηγετών των αιρέσεων και εκείνων που παρασύρθηκαν χωρίς δική τους ευθύνη. Η επιστολή συνδυάζει αυστηρότητα και δικαιοσύνη, επιβεβαιώνοντας τη θεία ενέργεια των μυστηρίων και ταυτόχρονα διαφυλάσσοντας την καθαρότητα της πίστης και την πνευματική προστασία των πιστών. Πρόκειται για ένα κείμενο που φωτίζει τη σοφία της Εκκλησίας στην αντιμετώπιση των αιρέσεων, την εφαρμογή της ποιμαντικής διάκρισης και τη σημασία της προσωπικής ευθύνης στην πίστη.

π.Δ.Α

 

ΚΕΙΜΕΝΟ

Οὐκ οἶδα ἐπίσκοπον μηδὲ ἀριθμήσαιμι ἐν ἱερεῦσι Χριστοῦ τὸν παρὰ τῶν βεβήλων χειρῶν ἐπὶ καταλύσει τῆς πίστεως εἰς προστασίαν προβεβλημένον. Αὕτη ἐστὶν ἡ ἐμὴ κρίσις. Ὑμεῖς δὲ, εἴ τινα ἔχετε μεθ' ἡμῶν μερίδα, ταυτὰ ἡμῖν φρονήσετε δηλονότι· εἰ δὲ ἐφ' ἑαυτῶν βουλεύεσθε, τῆς ἰδίας γνώμης ἕκαστός ἐστι κύριος· ἡμεῖς ἀθῷοι ἀπὸ τοῦ αἵματος τούτου. Ταῦτα δὲ ἔγραψα οὐχ ὑμῖν ἀπιστῶν, ἀλλὰ τό τινων ἀμφίβολον στηρίζων ἐκ τοῦ γνωρίσαι τὴν ἐμαυτοῦ γνώμην, ὡς μὴ προσληφθῆναί τινας εἰς κοινωνίαν μηδὲ τῆς χειρὸς αὐτῶν ἐπιβολὴν δεξαμένους μετὰ ταῦτα εἰρήνης γενομένης βιάζεσθαι ἑαυτοὺς ἐναριθμεῖν τῷ ἱερατικῷ πληρώματι. Οὐκ ἔστιν οὕτως, καθὼς νοεῖτε. Ὁ μὲν πατὴρ τοὺς μὴ αὐθεντήσαντας τῆς αἱρέσεως, ἀλλ' ὑποσυρέντας καὶ βίαν παθόντας ἀποδέχεται εἰς ἱερωσύνην, μόνους δὲ τοὺς προϊσταμένους ἢ γεννήτορας τῶν αἱρέσεων [αὐτοῖς] εἰς ἱερωσύνην οὐ προσεδέξατο, εὖ γε καὶ καλῶς καὶ δικαίως τοῦτο ἀποφαινόμενος. Και πάλιν οἶδε ὁ ἅγιος Ἀθανάσιος, ὡς διωχθέντα εἰς Ῥώμην διαφόρως καὶ ἀτίμῳ φυγῇ, ὑπὸ τῶν προϊσταμένων τῆς Ἀρειανικῆς αἱρέσεως. Ὅτε δὲ παρρησίαν ἐλάμβανον ἐκείνου ἀναχωροῦντος, εἰς τὴν προτέραν αἵρεσιν ἐπανήρχοντο καὶ διωγμὸν κατὰ τῶν εὐσεβῶν ἐκίνουν. Ἀποδέδεικται ἱκανῶς, τιμιώτατοι ἀδελφοί, ὅτι οἱ ἐξ αἱρετικῶν προσερχόμενοι δεκτοί εἰσιν· ἐὰν δέ τις ἐπίτηδες πρὸς αἱρετικὸν πορευθῇ καὶ λάβῃ χειροτονίαν, ἄδεκτος ἔστω.

 

Μετάφραση σε απλή γλώσσα

Ο Μέγας Βασίλειος γράφει στους πιστούς της Νικοπόλεως τα εξής:

1. Δεν μπορώ να θεωρήσω έγκυρο ιερέα ή επίσκοπο κάποιον που χειροτονήθηκε από βέβηλους (δηλαδή αιρετικούς) που έχουν καταλύσει την πίστη. Αυτό είναι η κρίση μου.
2. Αν κάποιοι από εσάς έχουν συμμετοχή μαζί μας και θέλετε να δώσετε γνώμη, να το κάνετε, αλλά αν αποφασίσετε μόνοι σας, ο καθένας είναι υπεύθυνος για τις πράξεις του· εμείς δεν φέρουμε καμία ευθύνη.
3. Δεν λέω ότι οι χειροτονημένοι από αιρετικούς είναι εντελώς άκυροι· λέω ότι πρέπει να προσέχουμε να μην αναμιχθούν με το σώμα της Ορθόδοξης Εκκλησίας όσοι επιμένουν στην αίρεση, ακόμα και αν μετά υπάρξει ειρήνη.
4. Όσους δεν ήταν ηγέτες της αίρεσης αλλά αναγκάστηκαν ή παρασύρθηκαν, τους δέχεται η Εκκλησία στην ιερωσύνη.
5. Μόνο όσους ήταν ηγέτες ή δημιουργοί της αίρεσης, δεν τους δέχεται. Αυτό είναι δίκαιο και σωστό.
6. Το παράδειγμα του Αγίου Αθανασίου δείχνει ότι οι αντίπαλοι της πίστης προσπαθούσαν να επαναφέρουν τους πιστούς στην αίρεση, αλλά η Εκκλησία κράτησε τη σωστή στάση.
7. Συμπερασματικά, όσοι χειροτονούνται από αιρετικούς χωρίς δική τους επιλογή ή επίγνωση της αίρεσης γίνονται δεκτοί, ενώ όποιος επιλέγει επίτηδες να χειροτονηθεί από αιρετικό δεν γίνεται δεκτός.

---

Θεολογικός σχολιασμός

1. Θεολογική βάση της ιερωσύνης και της χειροτονίας

Η επιστολή του Μεγάλου Βασιλείου βασίζεται στην ορθόδοξη κατανόηση ότι η ιερωσύνη προέρχεται από τον Θεό. Η φράση του Ταράσιου «η χειροτονία είναι εκ Θεού» συμφωνεί με τον Άγιο Χρυσόστομο («πάντας μεν ο Θεός ου χειροτονεῖ, διά πάντων δε αυτός ενεργεί»), δηλαδή:

• Η ιεροσύνη έχει θεία προέλευση και δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την προσωπικότητα ή την ακεραιότητα του χειροτονητή.
• Ο Θεός ενεργεί μέσα από τα μυστήρια και τα μυστήρια της Εκκλησίας, ακόμα κι αν ο χειροτονητής ή ο χειροτονούμενος δεν είναι τέλειος.

Αυτό σημαίνει ότι η εκκλησιαστική χειροτονία έχει αντικειμενική ισχύ ακόμη και όταν γίνεται από ανθρώπους που έχουν παρασυρθεί στην αίρεση.

---

2. Διαχωρισμός μεταξύ ηγετών και παρασυρμένων

Ο Μέγας Βασίλειος και η Σύνοδος διακρίνουν δύο κατηγορίες:

1. Οι ηγέτες ή «γεννήτορες» της αίρεσης: Είναι αυτοί είχαν ενεργό ρόλο στη διάδοση της αίρεσης. Οι απόψεις και οι πράξεις τους έχουν «βαθιές ρίζες» κακόδοξης σκέψης, που δεν μπορούν εύκολα να μεταβληθούν. Δεν γίνονται δεκτοί στην ιερωσύνη, γιατί η Εκκλησία δεν μπορεί να παραβλέψει τη θεολογική τους διαστροφή και την ηγετική τους ευθύνη στην αίρεση.
2. Οι παρασυρμένοι ή υποχρεωτικά χειροτονηθέντες  είναι οι εξής:
• Δεν είχαν πρωτοβουλία ούτε δική τους ηγετική θέση στην αίρεση.
• Μπορούν να δεχθούν ιερωσύνη, γιατί η αίρεση δεν έχει βαθιά επηρεάσει τη συνείδησή τους.
• Η αποδοχή τους γίνεται με ποιμαντική διάκριση, δηλαδή με μέριμνα για την πνευματική τους κατάσταση και την πρόθεσή τους, αφού δείξουν μετάνοια και αποδοχή της ορθόδοξης πίστης.

Αυτός ο διαχωρισμός δείχνει τη σοφία και τη δικαιοσύνη της Εκκλησίας: δεν απορρίπτει αθώους που παρασύρθηκαν, αλλά προστατεύει την πίστη από τους επικίνδυνους ηγέτες της αίρεσης.

---

3. Ποιμαντική διάκριση και εκκλησιαστική πρακτική

Η επιστολή εφαρμόζει την αρχή της ποιμαντικής διάκρισης (οἰκονομίας):

• Η Εκκλησία εξετάζει την κατάσταση και την πρόθεση του χειροτονηθέντος, όχι μόνο την τυπική χειροτονία.
• Σκοπός: προστασία της πίστης και διαφύλαξη της εκκλησιαστικής κοινότητας, χωρίς να απορρίπτονται όσοι παρασύρθηκαν άδικα.
• Οι πιστοί καλούνται να επιλέγουν υπεύθυνα, γιατί η προσωπική επιλογή να χειροτονηθεί κάποιος από αιρετικό φέρνει προσωπική ευθύνη και αποκλεισμό από την Εκκλησία.

---

4. Θεολογική και εκκλησιολογική σημασία

• Η θεία ενέργεια των μυστηρίων: η χειροτονία παραμένει θεϊκά ενεργή ακόμα και όταν γίνεται υπό ατελείς ανθρώπινες συνθήκες.
• Η διατήρηση της καθαρότητας της πίστης: η Εκκλησία δεν επιτρέπει την αποδοχή ηγετών της αίρεσης, ώστε να μην εκτεθεί η θεία χάρη σε διαστροφές διδασκαλίας.
• Η επανένταξη των αθώων: όσοι παρασύρθηκαν χωρίς δική τους ευθύνη μπορούν να ενσωματωθούν στην Εκκλησία, ως πράξη αγάπης και φιλανθρωπίας, χωρίς παραβίαση της αλήθειας.

Η σχετική συζήτηση της επιστολής στην Ζ Οικουμενική Σύνοδο.

1. Το πλαίσιο της συζήτησης

• Η Ζ’ Οικουμενική Σύνοδος συγκλήθηκε για να καταδικάσει την Εικονομαχία και να αποκαταστήσει τη λατρεία των εικόνων, αλλά συζητήθηκαν και θέματα σχετικά με χειροτονίες από αιρετικούς.
• Οι μοναχοί υπέβαλαν την επιστολή του Μεγάλου Βασιλείου προς τους Νικοπολίτες, ζητώντας να διαβαστεί και να ληφθεί υπόψη στην εκκλησιαστική πρακτική.

---

2. Η παρέμβαση του Πατριάρχη Ταράσιου

• Ο Πατριάρχης Ταράσιος υποστήριξε την αποτροπή χειροτονίας από αιρετικούς.
• Τόνισε ότι δεν μπορεί να γίνει δεκτός στην ιερωσύνη όποιος χειροτονηθεί σκοπίμως από αιρετικό («αὐθεντήσαντες»), δηλαδή οι ηγέτες της αίρεσης.
• Αντίθετα, όσοι παρασύρθηκαν ή χειροτονήθηκαν υπό πίεση, χωρίς δική τους ευθύνη, γίνονται δεκτοί.
• Η πρακτική του Ταράσιου δείχνει σοφία και ποιμαντική διάκριση, καθώς συνδυάζει την προστασία της πίστης με τη φροντίδα για τους αθώους.

---

3. Η θέση των μοναχών

• Οι μοναχοί υπογράμμισαν την απόρριψη χειροτονηθέντων από αιρετικούς, όπως είχε γραφεί στην επιστολή του Βασιλείου:

«μηδὲ αριθμήσαιμι εν ιερεῦσι Χριστοῦ τον παρα των βεβήλων χειρών επί κατάλυσιν της πίστεως εις προστασίαν προβεβλημένον»

• Διαφώνησαν με οποιαδήποτε αποδοχή ηγετών της αίρεσης, αλλά συμφώνησαν με την αποδοχή όσων χειροτονούνταν αναγκαστικά ή παρασυρόμενοι.

---

4. Συμφωνία και εφαρμογή

• Η Σύνοδος επικύρωσε τη διάκριση του Μεγάλου Βασιλείου και του Πατριάρχη Ταράσιου:
• Δεν γίνονται δεκτοί οι ηγέτες της αίρεσης.
• Γίνονται δεκτοί οι παρασυρμένοι ή εκείνοι που υπέφεραν βία, αφού δείξουν μετάνοια και αποδοχή της ορθόδοξης πίστης.
• Η απόφαση αυτή εφαρμόστηκε ως κανόνας ποιμαντικής διαχείρισης για τις μελλοντικές χειροτονίες και για την προστασία της πίστης.

---