Κριτική της οικουμενιστικής ερμηνείας του 15ου κανόνα της ΑΒ Συνόδου: Μια συγκριτική ανάλυση των προσεγγίσεων Κατερέλου, Μεταλληνού π.Θ.Ζήση και Ν.Μάννη

visit counter

Επιμέλεια έρευνας και κειμένου :πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

---

Εισαγωγή

Η ερμηνεία του ιε´ (15ου) κανόνα της Πρωτοδευτέρας Συνόδου (861) αποτελεί ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα ζητήματα της σύγχρονης κανονικής επιστήμης, ιδίως στο πλαίσιο των συζητήσεων για τη Σύνοδο της Κρήτης (2016) και την αποτείχιση από την αίρεση του οικουμενισμού. Ο Επίσκοπος Αβύδου Κύριλλος Κατερέλος, σε κείμενό του με τίτλο «Οικουμενιστική ερμηνεία του ιε´ κανόνα της ΑΒ Συνόδου», προτείνει μια «οικουμενιστική» ανάγνωση του κανόνα, η οποία περιορίζει σημαντικά το πεδίο εφαρμογής του. Η παρούσα μελέτη επιχειρεί μια κριτική ανάλυση αυτής της προσέγγισης, συγκρίνοντάς τη με τις παραδοσιακές ερμηνείες που εκπροσωπούν ο π. Θεόδωρος Ζήσης και ο Γεώργιος Μεταλληνός, αναδεικνύοντας τις θεμελιακές διαφορές σε επίπεδο κανονικής μεθοδολογίας και εκκλησιολογίας.

---

1. Το κανονικό πλαίσιο του ιε´ κανόνα

Ο ιε´ κανόνας της Πρωτοδευτέρας Συνόδου αποτελεί τη συνέχεια των ιγ´ και ιδ´ κανόνων, οι οποίοι ρυθμίζουν τη διακοπή του μνημοσύνου επισκόπου από πρεσβύτερο και μητροπολίτη από επίσκοπο αντιστοίχως. Ο ιε´ κανόνας επεκτείνει τη ρύθμιση στην περίπτωση Πατριάρχη, ορίζοντας ότι η διακοπή κοινωνίας με επίσκοπο που κηρύττει αίρεση «παρὰ τῶν ἁγίων συνόδων ἢ Πατέρων κατεγνωσμένην» δεν συνιστά σχίσμα, αλλά οι αποτειχιζόμενοι «τιμῆς ἀξιωθήσονται».

Η φρασεολογία του κανόνα είναι κρίσιμης σημασίας: η χρήση του  διαζευκτικού συνδέσμου «ἢ» (και όχι του  «καί») μεταξύ «συνόδων» και «Πατέρων» υποδηλώνει ότι αρκεί η καταδίκη της αιρέσεως είτε από Οικουμενική ή Τοπική Σύνοδο, είτε από τους Αγίους Πατέρες. Επιπλέον, η έκφραση «πρὸ συνοδικῆς διαγνώσεως» καθιστά σαφές ότι η αποτείχιση μπορεί να προηγηθεί της συνοδικής καταδίκης, προσφέροντας άσυλο σε όσους διακόπτουν την κοινωνία προστατεύοντας την ορθή πίστη.

---

2. Η «οικουμενιστική» ερμηνεία Κατερέλου: Μια συστηματική ανάγνωση

Ο Επίσκοπος Κατερέλος προτείνει μια ερμηνεία που χαρακτηρίζεται από έναν αυστηρό ιστορικισμό και μια ιεραρχική αντίληψη της εκκλησιαστικής εξουσίας. Κύρια χαρακτηριστικά αυτής της προσέγγισης είναι:

2.1. Ο περιορισμός της «κατεγνωσμένης αίρεσης» Ο Κατερέλος υποστηρίζει ότι ο κανόνας αναφέρεται αποκλειστικά σε αιρέσεις που είχαν καταδικαστεί μέχρι το 861, όπως ο αρειανισμός, ο νεστοριανισμός και ο εικονομαχία. Αυτό σημαίνει ότι μεταγενέστερες αιρέσεις, όπως ο οικουμενισμός, δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του κανόνα, εφόσον δεν έχουν υποστεί συνοδική καταδίκη από Οικουμενική Σύνοδο μετά το 787.

2.2. Η απαίτηση προγενέστερης συνοδικής καταδίκης Σύμφωνα με τον Κατερέλο, η διακοπή του μνημοσύνου δικαιολογείται μόνο εάν προηγηθεί συνοδική καταδίκη του Πατριάρχη για αίρεση. Η φράση «πρὸ συνοδικῆς διαγνώσεως» ερμηνεύεται ως «πριν από την ολοκλήρωση της συνοδικής διαδικασίας», όχι ως «χωρίς να απαιτείται Σύνοδος». Αυτή η ανάγνωση μετατρέπει τον κανόνα από άδεια προστασίας σε άδεια εφαρμογής μετά από Σύνοδο.

2.3. Ο αποκλεισμός των Μητροπολιτών και Επισκόπων Ο Κατερέλος περιορίζει την εφαρμογή του ιε´ κανόνα αποκλειστικά στον Πατριάρχη, αφήνοντας τους Μητροπολίτες και Επισκόπους στο απυρόβλητο του ιγ´ και ιδ´ κανόνα. Υποστηρίζει ότι η διακοπή μνημοσύνου Μητροπολίτη από πρεσβύτερο δεν δικαιολογείται, καθώς ο ιε´ κανόνας «αναφέρεται αποκλειστικά στον Πατριάρχη».

2.4. Η διάκριση αποτείχισης/σχίσματος Ο Κατερέλος δέχεται ότι η σύγχρονη πρακτική των «αποτειχιζόμενων» δεν συνιστά σχίσμα, καθώς δεν δημιουργούν νέα εκκλησιαστική δομή. Ωστόσο, θεωρεί ότι επικαλούνται κανόνα που προϋποθέτει σχίσμα, δημιουργώντας ασάφεια. Η στάση τους έχει «χαρακτήρα διαμαρτυρίας» και όχι διάσπασης.

2.5. Η νομιμοποίηση της Συνόδου της Κρήτης Κεντρική θέση της προσέγγισης Κατερέλου είναι ότι η Σύνοδος της Κρήτης (2016) δεν εισάγει νέα εκκλησιολογία ή αίρεση. Ο θεολογικός διάλογος με ετερόδοξους δεν συνιστά αίρεση, και κανένας Πατριάρχης δεν κηρύσσει δημοσίως αίρεση «γυμνῇ τῇ κεφαλῇ». Άρα, ο ιε´ κανόνας δεν μπορεί να επικληθεί για αποτείχιση από τη Σύνοδο.

---

3. Η κριτική των Μεταλληνού/Ζήση/Μάννη: Η παραδοσιακή ανάγνωση

Αντίθετα, η παραδοσιακή ερμηνευτική σχολή, όπως εκφράζεται από τον Γεώργιο Μεταλληνό, τον π. Θεόδωρο Ζήση και τον Νικόλαο Μάννη, προτείνει μια διαφορετική ανάγνωση που βασίζεται στην ερμηνευτική παράδοση των κανονολόγων και στην ιστορική πρακτική της Εκκλησίας.

3.1. Η διάζευξη «Συνόδων ἢ Πατέρων» Ο Μάννης επισημαίνει ότι η χρήση του  διαζευκτικού  «ἢ» υποδηλώνει ότι αρκεί η καταδίκη από Πατέρες, χωρίς να απαιτείται αναγκαστικά Σύνοδος. Οι Άγιοι Πατέρες, ως φορείς της παραδόσεως, μπορούν να διαπιστώσουν αίρεση. Ο οικουμενισμός, ως εκ τούτου, είναι κατεγνωσμένος από Πατέρες όπως ο Άγιος Ιουστίνος Πόποβιτς, ο Άγιος Ιωάννης Μαξίμοβιτς και την Τοπική Σύνοδο της Ρωσικής Διασποράς (1983).

3.2. Το «πρὸ συνοδικῆς διαγνώσεως» ως άδεια προστασίας Οι κανονολόγοι Βαλσαμών, Ζωναράς και Αριστηνός ερμηνεύουν σαφώς ότι ο κανόνας απαλλάσσει από ποινή όσους αποτειχίζονται πριν από τη συνοδική καταδίκη. Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης σημειώνει χαρακτηριστικά: «οὐ μόνον οὐ τιμωρηθήσεται πρὸ συνοδικῆς διαγνώσεως ἑαυτοὺς προς τὸν καλούμενον επίσκοπον κοινωνίας ἀποτειχίζοντες, ἀλλὰ καὶ τιμῆς ἀξιωθήσονται».

3.3. Τα ιστορικά προηγούμενα Η ερμηνεία Κατερέλου αγνοεί πλήθος ιστορικών προηγουμένων:

• Ο Μέγας Αθανάσιος κοινωνούσε με τους «Ευσταθιανούς» που είχαν διακόψει την κοινωνία με τους επισκόπους Αντιοχείας πριν από συνοδική καταδίκη τους.
• Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος αναγνωρίστηκε ως κανονικός επίσκοπος ενώ είχε διακόψει τη κοινωνία με τον Πατριάρχη Δημόφιλο για δέκα χρόνια πριν από τη Β΄ Οικουμενική Σύνοδο.
• Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας ενεκωμίαζε τους Ορθοδόξους που είχαν διακόψει τη κοινωνία με τον Νεστόριο προ της Γ΄ Οικουμενικής Συνόδου.

3.4. Το πεδίο εφαρμογής: Επίσκοπος, Μητροπολίτης και Πατριάρχης Οι ερμηνείες των κυριότερων κανονολόγων απορρίπτουν τον περιορισμό του Κατερέλου:

• Βαλσαμών: «ἐὰν χωρίσῃ τις ἑαυτὸν ἀπὸ τοῦ ἐπισκόπου αὐτοῦ ἢ τοῦ Μητροπολίτου ἢ τοῦ Πατριάρχου... οὐ μόνον οὐ τιμωρηθήσεται, ἀλλὰ καὶ τιμηθήσεται».
• Ζωναράς: «ἐὰν ὁ πατριάρχης τυχὸν ἢ μητροπολίτης, ἢ ὁ ἐπίσκοπος αἱρετικὸς εἴη... οἱ ἀποσχίζοντες αὐτοῦ, ὅποιοι ἂν εἶεν, οὐ μόνον κολάσεως ἄξιοι οὐκ ἔσονται, ἀλλὰ καὶ τιμῆς ἀξιωθήσονται».
• Αριστηνός: «Εἰ δέ τινες ἀποσταῖεν τινὸς οὐ διὰ πρόφασιν ἐγκλήματος ἀλλὰ δι᾿ αἵρεσιν ὑπὸ Συνόδου ἤ Ἁγίων Πατέρων κατεγνωσμένην, τιμῆς καί ἀποδοχῆς ἄξιοι ὡς ὀρθόδοξοι».

Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης συνοψίζει: «ἐὰν οἱ ρηθέντες πρόεδροι [ἐπίσκοποι, μητροπολίτες, πατριάρχες] ἦναι αἱρετικοί... οἱ εἰς αὐτοὺς ὑποκείμενοι χωρίζονται... οὐ μόνον δὲν καταδικάζονται, ἀλλὰ καὶ τιμῆς ἄξιοι».

3.5. Η Σύνοδος της Κρήτης ως «ψευδοσύνοδος» Η παραδοσιακή σχολή θεωρεί τη Σύνοδο της Κρήτης (2016) ληστρική και αιρετική για τους εξής λόγους:

• Εισήγαγε την αναγνώριση αιρετικών «εκκλησιών» (Παπισμού, Προτεσταντισμού), άρνηση του extra ecclesiam nulla salus.
• Επικύρωσε την «Οικουμενική Κίνηση» και τους μόνιμους μεικτούς διαλόγους, κάτι πρωτοφανές στην εκκλησιαστική ιστορία.
• Εισήγαγε ένα είδος «πρωτείου» του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, παπίζοντας τον ρόλο του.
• Αποκάλεσε «προσηλυτισμό» και «ουνία» την ιεραποστολή προς ετεροδόξους, αλλάζοντας τον τρόπο μαρτυρίας της Πίστεως.

---

4. Συγκριτική ανάλυση: Δύο ασυμβίβαστες εκκλησιολογίες

Η σύγκριση των δύο προσεγγίσεων αναδεικνύει ότι η διαφορά δεν είναι απλώς ερμηνευτική, αλλά θεμελιακή:

Table

Copy

Ζήτημα	Κατερέλος (οικουμενιστική)	Μεταλληνός/Ζήσης (παραδοσιακή)
Κατεγνωσμένη αίρεση	Μόνο από Οικουμενικές Συνόδους προ 861	Από Συνόδους ἢ Πατέρες, και μετά το 861
Χρονοδιάγραμμα	Μετά από συνοδική καταδίκη	Πριν από τη συνοδική καταδίκη («πρὸ συνοδικῆς διαγνώσεως»)
Πεδίο εφαρμογής	Μόνο Πατριάρχης	Επίσκοπος, Μητροπολίτης και Πατριάρχης
Οικουμενισμός	Θεολογικός διάλογος	Κατεγνωσμένη αίρεση από Συνόδους και Πατέρες
Σύνοδος Κρήτης	Νόμιμη εξέλιξη	Ψευδοσύνοδος, εισαγωγή αίρεσης
Προτεραιότητα	Ενότητα της κοινωνίας	Ακρίβεια της πίστεως
Μέθοδος	Ιστορικισμός (ο κανόνας «παγώνει» το 861)	Ζωντανή παράδοση (ο κανόνας εκφράζει αιώνιο πνεύμα)

Η «οικουμενιστική» προσέγγιση Κατερέλου αποτελεί ουσιαστικά μια απολογητική της Συνόδου της Κρήτης. Αποδεχόμενη την εγκυρότητά της, αναγκάζεται να περιορίσει τον ιε´ κανόνα για να αποκλείσει τη δυνατότητα αποτείχισης. Αντιστρέφει το νόημα του κανόνα: από προστασία των «αποτειχιζόμενων» κατά της αίρεσης, τον μετατρέπει σε εμπόδιο για την ομολογία της πίστεως.

---

5. Συμπέρασμα

Η ανάλυση δείχνει ότι η «οικουμενιστική» ερμηνεία του ιε´ κανόνα αντιβαίνει:

• Στο γράμμα του κανόνα (διάζευξη «συνόδων ἢ Πατέρων», «πρὸ συνοδικῆς διαγνώσεως»).
• Στις ερμηνείες των κυριότερων κανονολόγων (Βαλσαμών, Ζωναράς, Αριστηνός, Άγιος Νικόδημος).
• Στην ιστορική πρακτική της Εκκλησίας (Μέγας Αθανάσιος, Άγιος Γρηγόριος Θεολόγος, Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας).
• Στην παραδοσιακή εκκλησιολογία (προτεραιότητα της αλήθειας έναντι της ενότητας της κοινωνίας).

Η προσέγγιση Κατερέλος, ενώ επικαλείται την κανονική τάξη, στην πραγματικότητα την ανατρέπει, μετατρέποντας τον κανόνα που προστατεύει την ομολογία κατά της αίρεσης σε κανόνα που την εμποδίζει. Η σιωπηρή ατζέντα της νομιμοποίησης της Συνόδου της Κρήτης καθιστά την ερμηνεία του προϊόν συγκεκριμένης εκκλησιαστικής πολιτικής, παρά αντικειμενικής κανονικής επιστήμης.

---

Βιβλιογραφία

Πρωτογενείς Πηγές (Κανόνες και Σύνοδοι)

• Κανόνες της Πρωτοδευτέρας Συνόδου (861), ιε´ κανόνας, εν: Pedalion (Πηδάλιον), εκδ. Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, Βενετία, 1800.
• Κανόνες της Πρωτοδευτέρας Συνόδου, ιγ´ και ιδ´ κανόνες, ό.π.
• Ἅγιος Ἀθανάσιος ὁ Μέγας, Epistola ad Epiphanium, PG 26, 1049-1052.
• Ἅγιος Κύριλλος Ἀλεξανδρείας, Epistola ad monachos Constantinopolitanos, PG 77, 125.
• Σύνοδος της Κρήτης (2016), Σχέσεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας προς τον υπόλοιπον χριστιανικόν κόσμον.

Ερμηνείες Κανονολόγων

• Βαλσαμών, Θεόδωρος, Scholia in canones, PG 137, 1068-1069.
• Ζωναράς, Νικήτας, Scholia in canones, PG 137, 1069-1072.
• Αριστηνός, Ἰωάννης, Commentarium in canones, PG 137, 1072.
• Ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἀγιορείτης, Πηδάλιον, εκδ. 4η, Ἀθήνα, 1886, σ. 292.
• Μίλας, Νικόδημος, Ερμηνεία των Ιερών Κανόνων, τόμ. Α΄, Βενετία, 1802.

Σύγχρονες Μελέτες

• Κατερέλος, Κύριλλος (Επίσκοπος Αβύδου), Ἡ Ἁγία καὶ Μεγάλη Σύνοδος τῆς Κρήτης: Νέα Εκκλησιολογία ἢ Πιστότητα στὴν Παράδοση;
• Μάννης, Νικόλαος, Η Ψευδοσύνοδος της Κρήτης: Προς Νέα Εκκλησία, εκπαιδευτικός, 2017 (δημοσίευση διαδικτύου: krufo-sxoleio.blogspot.com).
• Μεταλληνός, Γεώργιος, Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς, πατέρας της Θ΄ Οικουμενικής Συνόδου, Ἱερὰ Μονὴ Μεγάλου Μετεώρου, Ἄγια Μετέωρα, 2009.
• Μεταλληνός, Γεώργιος, Οικουμενισμός: Αδιέξοδο ή Πρόκληση;, Αθήνα, 1999.

 

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΤΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ 15 ΚΑΝΟΝΑ ΤΗΣ ΑΒ ΣΥΝΟΔΟΥ

visit counter

Ἐπίσκοπος Ἀβύδου Κύριλλος (Κατερέλος)

Σύγχρονοι «μαχητές» της Ορθοδοξίας και η εφαρμογή του ιε´ κανόνα

1. Σύγχρονοι «μαχητές» της Ορθοδοξίας

Κάποιοι σύγχρονοι «μαχητές» υπέρ της Ορθοδοξίας και της εκκλησιαστικής καθολικότητας ταυτίζονται με μεγάλες προσωπικότητες της Εκκλησίας, όπως ο Άγιος Αθανάσιος, ο Μάξιμος ο Ομολογητής, ο Θεόδωρος ο Στουδίτης, ο Μάρκος ο Ευγενικός και άλλοι. Θεωρούν ότι μπορούν να επικαλούνται το δεύτερο σκέλος του ιε´ κανόνα της Πρωτοδευτέρας Συνόδου (861), σύμφωνα με τον οποίο η αποστασία από αιρετικούς επισκόπους δικαιολογεί την αποτείχιση και διασφαλίζει την τιμή των ορθοδόξων.

2. Η πρακτική των σύγχρονων «μαχητών»

Παρά τις κατηγορίες περί αιρέσεως που εκτοξεύουν κατά των επισκόπων τους, οι σύγχρονοι «μαχητές» δεν προβαίνουν σε πραγματικό αποτειχισμό όπως προβλέπει ο κανόνας. Συχνά παραμένουν ενεργοί στο ποίμνιο των επισκόπων που θεωρούν αιρετικούς, λειτουργώντας και κηρύττοντας σε ναούς, μονές ή σκήτες, ενώ ταυτόχρονα δηλώνουν ότι δεν δημιουργούν σχίσμα ούτε προσχωρούν σε άλλη εκκλησία.

3. Θεωρία και πράξη

Η στάση των «ανεπισκόπων» κληρικών έχει κυρίως χαρακτήρα διαμαρτυρίας για θεολογικές διαφορές και όχι διάσπασης της εκκλησιαστικής ενότητας. Όπως σημειώνει ο Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης: «παν γαρ το ακέφαλον και άναρχον άτακτον και στασιώδες, ου λυτρωθείημεν», υποδεικνύοντας τον κίνδυνο αταξίας και σχίσματος όταν δεν υπάρχει πνευματική και ιεραρχική τάξη.

4. Οι προϋποθέσεις εφαρμογής του ιε´ κανόνα

Ο ιε´ κανόνας προβλέπει την έξοδο από μια αιρετική Εκκλησία υπό τον έλεγχο του Πατριάρχη. Στην πράξη, όμως, οι σύγχρονοι «μαχητές» επικαλούνται το δεύτερο σκέλος του κανόνα χωρίς να συντρέχουν οι απαραίτητες προϋποθέσεις: δεν υπάρχει προγενέστερη συνοδική καταδίκη του Πατριάρχη για αίρεση, ούτε οι πρεσβύτεροι και επίσκοποι υπάγονται άμεσα στη δικαιοδοσία του Πατριάρχη.

5. Τα όρια της έννοιας της αίρεσης

Το δεύτερο σκέλος του κανόνα αναφέρεται σε αιρέσεις καταδικασμένες από τις Αγίες Συνόδους ή τους Πατέρες, όπως ίσχυαν το 861. Δεν καλύπτει μεταγενέστερες κακοδοξίες ή διδασκαλίες, όπως η Δυτική διδασκαλία του Filioque, η οποία δεν είχε καταδικαστεί τότε στην Ανατολή. Η εφαρμογή του κανόνα προϋποθέτει την ύπαρξη αιρέσεων ήδη καταδικασμένων ή συναίνεση των Πατέρων (Consensus Patrum).

6. Αποτείχιση και σχίσμα

Η σύγχρονη πρακτική των αποτειχιζόμενων δεν συνιστά σχίσμα, καθώς δεν δημιουργείται νέα εκκλησία ούτε διασπάται η υπάρχουσα ενότητα. Ωστόσο, επικαλούνται κανόνα που προϋποθέτει σχίσμα, γεγονός που δημιουργεί ασάφεια και αντιφάσεις στην εκκλησιολογική τους θέση.

7. Η άποψη των θεολόγων για την παρασυναγωγή

Σύμφωνα με τον Καθηγητή Σπ. Τρωϊάνο, η στενή σχέση με το σχίσμα έχει το αδίκημα της παρασυναγωγής και προϋποθέτει τουλάχιστον έναν επίσκοπο. Ο Καθηγητής Γ. Πουλής παρατηρεί ότι σχίσμα μπορεί να υπάρξει μόνο με οργανωτική δομή και συμμετοχή επισκόπου. Οι σημερινοί αποτειχιζόμενοι, παρότι επικαλούνται τον κανόνα, δεν δημιουργούν σχίσμα, καθώς δεν πληρούνται αυτές οι προϋποθέσεις.

8. Συμπέρασμα για την εφαρμογή του ιε´ κανόνα

Η εφαρμογή του ιε´ κανόνα στην παρούσα συγκυρία δεν είναι δυνατή, αφού δεν συντρέχουν οι προϋποθέσεις της «κατεγνωσμένης» κακοδοξίας. Οι Πατέρες της Πρωτοδευτέρας Συνόδου στόχευαν στην ενότητα της Εκκλησίας και στη διαχείριση αιρέσεων, όχι στη διάσπαση των Ορθοδόξων μεταξύ τους. Η σημερινή επικαλούμενη εφαρμογή του κανόνα δεν ανταποκρίνεται στα πραγματικά γεγονότα και τις θεμελιώδεις εκκλησιαστικές αρχές.

---

9. Σχίσμα και παρασυναγωγή

Ο αείμνηστος Πρωτοπρεσβύτερος Εὐάγγελος Μαντζουνέας τονίζει τη διάκριση:

• Το σχίσμα διαπράττεται από έναν ή περισσότερους επισκόπους μαζί με κληρικούς και λαϊκούς.
• Η παρασυναγωγή τελείται από πρεσβυτέρους, οι οποίοι εκτελούν ιερουργίες ιδιωτικά ή δεν αναγνωρίζουν τον επίσκοπο, ακόμη κι αν εκείνος υπέπεσε σε αμάρτημα ή αίρεση προτού καταδικαστεί τελεσίδικα.
• Ο πρεσβύτερος δεν δικαιούται να κρίνει ή να καταδικάσει τον επίσκοπο.

10. Η Πρωτοδευτέρα Σύνοδος και οι αιρετικοί

• Η Σύνοδος θεωρούσε αιρετικούς κυρίως τους εικονομάχους, λόγω της επίσημης κακοδοξίας τους όπως καταδικάστηκε από τις Αγίες Συνόδους.
• Ο ιερός κανόνας στρέφεται κατά ομάδων προσώπων (π.χ. ζηλωτών μοναχών και κληρικών) για να προληφθεί νέα αίρεση.
• Δεν αφορά μεμονωμένα άτομα, αλλά την διάσπαση της εκκλησιαστικής ενότητας από ομάδες.

11. Οι κανόνες ιγ´, ιδ´, ιε´ και η διακοπή μνημοσύνου

• Κανόνας ιγ´: διακοπή μνημοσύνου επισκόπου από πρεσβύτερο ή διάκονο.
• Κανόνας ιδ´: διακοπή μνημοσύνου μητροπολίτη από επίσκοπο.
• Κανόνας ιε´: διακοπή μνημοσύνου Πατριάρχη από μητροπολίτες, επισκόπους και πρεσβυτέρους, μόνο εάν η αίρεση είναι καταγνωσμένη και δημοσίως κηρυγμένη.
• Ο 13ος κανόνας της Πρωτοδευτέρας αποκλείει κάθε αυθαίρετη ενέργεια χωρίς προηγούμενη συνοδική καταδίκη.

12. Θεολογικός διάλογος και αίρεση

• Ο σύγχρονος θεολογικός διάλογος με ετερόδοξους δεν σημαίνει υιοθέτηση δογματικών αποκλίσεων.
• Εάν ο διάλογος θεωρούνταν αίρεση, δεν θα ήταν αναγκαίος καθόλου.
• Κανένας Πατριάρχης δεν κηρύσσει δημοσίως αίρεση, όπως απαιτεί ο κανόνας για τη διακοπή μνημοσύνου.

13. Εφαρμογή του ιε´ κανόνα σε πρεσβυτέρους και μητροπολίτες

• Ο κανόνας δεν παρέχει δικαίωμα σε πρεσβυτέρους να διακόπτουν μνημόσυνο Μητροπολίτου που υπάγεται σε άλλη δικαιοδοσία.
• Η αυθαίρετη εφαρμογή θα κατέλυε την καθολικότητα της τοπικής Εκκλησίας, θεμελιώδη αρχή της Ορθοδοξίας.
• Οι Πατέρες θέλησαν να αποτρέψουν καταχρηστική άσκηση της διακοπής μνημοσύνου, θέτοντας την εφαρμογή μόνο σε περίπτωση αληθούς και καταγνωσμένης αίρεσης Πατριάρχη.

14. Κανονική κρίση και επικοινωνία με «αιρετικούς»

• Το επιχείρημα των αποτειχιζομένων ότι μπορούν να διακόπτουν μνημόσυνο λόγω επικοινωνίας Μητροπολίτη με άλλους «αιρετικούς» είναι κανονικά αβάσιμο, ακόμη κι αν θεωρηθεί ότι η επικοινωνία υπάρχει.
• Αν εφαρμοζόταν, οποιοσδήποτε πρεσβύτερος θα μπορούσε να αποτειχίζεται από τον δικό του Μητροπολίτη, δημιουργώντας πλήρη αταξία και καταρράκωση της εκκλησιαστικής ενότητας.

15. Η Σύνοδος της Κρήτης και η νέα Εκκλησιολογία

• Η Σύνοδος της Κρήτης δεν εισάγει νέα Εκκλησιολογία ή αίρεση.
• Η κριτική πρέπει να διακρίνει μεταξύ αντιλογίας υπέρ ευσέβειας και ομολογίας πίστεως, όπως επισημαίνει ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς: «ακριβεία ζητείται μόνο στην ομολογία πίστεως».
• Η αλήθεια της Εκκλησίας κρίνονται στα πράγματα και όχι στα λόγια, διασφαλίζοντας την πιστότητα στη δογματική διδασκαλία.

 

Η Πρωτοδευτέρα Σύνοδος (861) (Σύντομα ιστορικά στοιχεία)

visit counter

Έρευνα: πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Τόπος, χρόνος και αίτια σύγκλησης της συνόδου

Η ονομαζόμενη Πρωτοδευτέρα Σύνοδος συνήλθε το 861 στην Κωνσταντινούπολη, στο ναό των Αγίων Αποστόλων, κατά την πρώτη πατριαρχία του Φωτίου (858-867), με αυτοκράτορα τον Μιχαήλ Γ΄ και με τη συμμετοχή 318 ιεραρχών.

Αίτια σύγκλησης

Οι απόψεις για τα αίτια είναι διφορούμενες:

• Οι αντιφωτιανοί χρονογράφοι θεωρούν ότι η εξάλειψη των ερεισμάτων της εικονομαχίας ήταν πρόσχημα και ο κύριος λόγος ήταν η επικύρωση της καθαίρεσης του Ιγνατίου από τους παπικούς απεσταλμένους.
• Οι νεότεροι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η σύνοδος συγκλήθηκε κυρίως για την καταδίκη των εικονομάχων που είχαν απομείνει.

Βέβαιο είναι ότι η σύνοδος ασχολήθηκε με και τα δύο θέματα, επικυρώνοντας την καθαίρεση του Ιγνατίου και καταδικάζοντας τα κατάλοιπα της εικονομαχίας.

Χρονική διάρκεια και συνεδρίες

Οι εργασίες ξεκίνησαν τον Απρίλιο και ολοκληρώθηκαν τον Αύγουστο του 861. Πραγματοποιήθηκαν πιθανώς επτά συνεδρίες:

• Οι πρώτες έως την Πεντηκοστή ασχολήθηκαν με την καθαίρεση του Ιγνατίου.
• Ο Ιγνάτιος, σε εξορία, κλήθηκε σε απολογία. Κατηγορήθηκε ότι χειροτονήθηκε χωρίς σύνοδο, με αποτέλεσμα την καθαίρεσή του σύμφωνα με τον 30ο Αποστολικό κανόνα. Η πράξη ολοκληρώθηκε με την ανάγνωση του αναθέματος από τον άμβωνα των Αγίων Αποστόλων.

Η δεύτερη φάση αφορούσε την εικονομαχία και επικύρωσε τις αποφάσεις της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου (787). Η συμμετοχή των παπικών αντιπροσώπων ενίσχυσε την κύρωση των αποφάσεων.

---

Τα πρακτικά της συνόδου

Τα πρωτότυπα κείμενα των πρακτικών καταστράφηκαν σε μεγάλο βαθμό μετά την αντιφωτιανή σύνοδο του 869-870.

• Σώζεται μόνο το κείμενο με 17 κανόνες της συνόδου και αποσπάσματα σε λατινική μετάφραση στη δυτική κανονική συλλογή του Θεοδότου.

---

Τα μέλη της συνόδου

Ο πλήρης κατάλογος δεν σώζεται. Γνωρίζουμε μόνο τον αριθμό 318 πατέρων, χωρίς τους αντιπροσώπους του πάπα Νικολάου Α΄ (Ροδοάλδος επίσκοπος Πόρτου και Ζαχαρίας επίσκοπος Ανάγνης).

---

Η ονομασία της συνόδου

Η σύνοδος ονομάστηκε Πρωτοδευτέρα πιθανώς γιατί συγκλήθηκε δύο φορές για να ολοκληρώσει τις εργασίες της:

1. Η πρώτη συνεδρία διακόπηκε λόγω διαφωνιών μεταξύ ορθοδόξων και ετεροδόξων.
2. Η δεύτερη ολοκλήρωσε τον διάλογο και κατέγραψε τα αποτελέσματα και τους κανόνες.

Υπάρχουν διάφορες απόψεις για την ονομασία:

• Ο Ν. Μίλας: ονομάστηκε πρώτη και δευτέρα λόγω της διπλής σύγκλησης.
• Ο Στεφανίδης: λόγω των δύο θεμάτων (καθαίρεση Ιγνατίου και εικονομαχία).
• Άλλη προσέγγιση: σαν δεύτερη Α΄ Οικουμενική Σύνοδος, καθώς συμμετείχε ίδιος αριθμός πατέρων (318).
• Μενεβίσογλου: η ονομασία συνδέεται με τη σύνοδο του 859 που καθαίρεσε τον Ιγνάτιο και την ανάγκη ολοκλήρωσης των εργασιών το 861.

Συμπερασματικά, κύρια αιτία ήταν η εξάλειψη της εικονομαχίας, με την «πρώτη» συνεδρία το 859 και τη «δευτέρα» το 861, που λογίζονται ως μία.

---

. Οι κανόνες της συνόδου

Η σύνοδος θέσπισε 17 κανόνες:

• Μοναχισμός: 1-7
• Εκκλησιαστική ευταξία: 8, 9, 11, 13-17
• Λατρεία: 10, 12

Οι κανόνες περιλήφθηκαν στην έκδοση του 883 και από τότε αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του σώματος κανόνων της Εκκλησίας. Υπήρξαν πολλές εκδόσεις από τον 17ο αιώνα έως σήμερα.

 

Κανόνας	Θέμα	Σκοπός	Αρμοδιότητες / Επιπτώσεις
1	Ίδρυση μονής	Έλεγχος ανεξέλεγκτης ανέγερσης μοναστηριών	Η ίδρυση επιτρέπεται μόνο με άδεια του επισκόπου. Ο επίσκοπος αποκτά «επισκοπικά δίκαια» (εξομολόγηση, επίβλεψη, μνημόνευση, επικύρωση ηγουμένου). Η περιουσία καταγράφεται στα αρχεία.
2	Εισαγωγή νέων μοναχών	Διασφάλιση κατάλληλων υποψηφίων	Απαγορεύεται η εισαγωγή χωρίς έγκριση επισκόπου. Προβλέπεται δοκιμασία πριν την κουρά για αξιολόγηση πνευματικής ωριμότητας.
3	Κουρά	Τήρηση τυπικών διαδικασιών μοναχικής ένταξης	Η κουρά γίνεται μόνο με παρουσία και έγκριση επισκόπου. Τήρηση παραδόσεων και τυπικών της Εκκλησίας.
4	Μεταβολή μονής	Σταθερότητα μονής και κοινότητας	Απαγορεύεται αλλαγή μονής ή ίδρυση νέας χωρίς γνώμη επισκόπου. Διασφαλίζει πειθαρχία και οικονομική τάξη.
5	Διοίκηση και οικονομικά	Οικονομική τάξη και νομιμότητα	Ο ηγούμενος έχει τον πρώτο και τελευταίο λόγο στα οικονομικά. Καταγραφή σε αρχεία επισκοπής για διαφάνεια.
6	Πειθαρχία μοναχών	Εσωτερική συνοχή και πνευματική ζωή	Υπακοή στον ηγούμενο και τον επισκόπο. Παραβάσεις τιμωρούνται σύμφωνα με προβλεπόμενες διαδικασίες.
7	Προστασία μοναστηριακής περιουσίας	Ακεραιότητα και συνέχεια μοναστηριών	Απαγορεύεται πώληση ή εκμετάλλευση χωρίς έγκριση επισκόπου. Η περιουσία χρησιμοποιείται μόνο για πνευματικούς ή φιλανθρωπικούς σκοπούς.

 

Κανόνας	Θέμα	Σκοπός	Αρμοδιότητες / Επιπτώσεις
8	Διαχείριση εκκλησιαστικής τάξης	Οργάνωση της διοίκησης και πειθαρχίας	Προβλέπει την εποπτεία του επισκόπου στις εκκλησιαστικές λειτουργίες και στη διοίκηση των ιερέων.
9	Καθήκοντα κληρικών	Συστηματική εκτέλεση λειτουργικών καθηκόντων	Οι κληρικοί υποχρεούνται να εκτελούν σωστά τα λειτουργικά τους καθήκοντα, με πειθαρχία και υπευθυνότητα.
10	Λατρεία – λειτουργικά αντικείμενα	Τήρηση ορθόδοξων τελετών	Ρυθμίζει την ορθή χρήση των λειτουργικών σκευών και την τήρηση της τάξης στις ακολουθίες.
11	Επιτήρηση μοναχών και κληρικών	Αποτροπή καταχρήσεων	Ο επίσκοπος παρακολουθεί την πειθαρχία και διορθώνει τυχόν παραβάσεις, διατηρώντας την τάξη στην Εκκλησία.
12	Λατρεία – αγιαστικά και εικόνες	Προστασία θεολογικής ορθότητας	Ρυθμίζει τη χρήση εικόνων και ιερών αντικειμένων σύμφωνα με την ορθόδοξη διδασκαλία.
13	Εκκλησιαστικά συγγράμματα και κανόνες	Διασφάλιση ορθής διδασκαλίας	Οι κανόνες και τα κείμενα πρέπει να τηρούνται αυστηρά, ώστε να μην παραποιούνται οι διδασκαλίες της Εκκλησίας.
14	Διοίκηση ενοριών	Συντονισμός εκκλησιαστικής ζωής	Ο επίσκοπος εποπτεύει τις ενορίες για σωστή εφαρμογή των κανόνων και διατήρηση της τάξης.
15	ΥΠΑΡΧΕΙ ΕΙΔΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΠΙΝΑΚΑ
16	Εκκλησιαστικές τιμές	Τιμή και αναγνώριση των κληρικών	Διασφαλίζεται η ορθή αναγνώριση και μνημόνευση των κληρικών κατά την τάξη της Εκκλησίας.
17	Εφαρμογή κανόνων	Τήρηση συνοδικής πειθαρχίας	Όλοι οι κανόνες της συνόδου είναι υποχρεωτικοί και κάθε παράβαση αντιμετωπίζεται από τον επίσκοπο ή τη σύνοδο.

 

Ο 15ος κανόνας αναφέρεται ειδικά στην αποκοπή της κοινωνίας και τη μη μνημόνευση του πατριάρχη από πρεσβύτερο, επίσκοπο ή μητροπολίτη, προτού υπάρξει τελεσίδικη καταδίκη. Η παράβαση επιφέρει αποξένωση από κάθε ιερατικό αξίωμα, εκτός αν η διακοπή της κοινωνίας γίνεται απέναντι σε επίσκοπο που έχει κηρύξει δημόσια αιρετική διδασκαλία, η οποία έχει καταδικαστεί από σύνοδο ή πατέρες της Εκκλησίας:

«Οἱ γὰρ δι' αἵρεσίν τινα… τῆς πρὸς τὸν πρόεδρον κοινωνίας ἑαυτοὺς διαστέλλοντες… οὐ μόνον τῇ κανονικῇ ἐπιτιμήσει οὐχ ὑποκείσονται… ἀλλὰ καὶ τῆς πρεπούσης τιμῆς τοῖς ὀρθοδόξοις ἀξιωθήσονται»

Με άλλα λόγια, η εκκλησιαστική τάξη τηρείται αυστηρά, αποτρέποντας αυθαίρετες ενέργειες που θα μπορούσαν να προκαλέσουν σχίσμα, ενώ ταυτόχρονα αναγνωρίζεται και επιβραβεύεται η απόφαση του κλήρου να απομακρυνθεί από αιρετικούς.

Τα τρία κείμενα παρουσιάζουν μεγάλη ομοιότητα, με τον 14ο και 15ο κανόνα να επαναλαμβάνουν τις διατάξεις του 13ου, με την προσθήκη της αναφοράς στον πατριάρχη, εξειδικεύοντας τη διαδικασία μνημόνευσης και κοινωνίας κατά τη Θεία Λειτουργία. Η ουσία τους είναι η προστασία της ενότητας της Εκκλησίας και η διατήρηση της ιεραρχικής τάξης, με σαφείς κυρώσεις για παραβάτες, αλλά και δυνατότητα μετανοίας και επανόδου στο σώμα της Εκκλησίας για όσους αναγνωρίσουν το λάθος τους.

Στοιχείο	Περιγραφή
Αριθμός Κανόνα	15ος
Θέμα	Αποκοπή κοινωνίας και μη μνημόνευση του πατριάρχη στη Θεία Λειτουργία
Ποιους  αφορά	Πρεσβύτεροι, επίσκοποι, μητροπολίτες, πατριάρχης
Απαγορευόμενη πράξη	Να σταματήσει κάποιος την κοινωνία ή να μην μνημονεύει τον οικείο πατριάρχη/επίσκοπο προτού αποφανθεί η σύνοδος
Σκοπός κανόνα	Προστασία της ενότητας της Εκκλησίας και αποτροπή σχίσματος λόγω αυθαίρετων ενεργειών
Προβλεπόμενη ποινή	Ολική αποξένωση από κάθε ιερατικό αξίωμα και απώλεια τιμής
Πρόσθετο στοιχείο	Εξαίρεση για περιπτώσεις αιρετικής διδασκαλίας, η οποία έχει καταδικαστεί από σύνοδο ή πατέρες της Εκκλησίας
Συγκεκριμένο παράδειγμα εξαίρεσης	Κληρικοί που απομακρύνονται από επίσκοπο που δημόσια διδάσκει αίρεση δεν τιμωρούνται και θεωρούνται άξιοι τιμής
Κύριος στόχος	Διασφάλιση της ορθής πίστης και της ιεραρχικής υπακοής, αποφυγή σχίσματος και πλάνης
Σχέση με άλλους κανόνες	Παρόμοιος με τον 13ο και 14ο κανόνα, με την προσθήκη ειδικής αναφοράς στον πατριάρχη
Λειτουργική εφαρμογή	Η μη μνημόνευση του πατριάρχη κατά τη Θεία Λειτουργία συνιστά σοβαρή παράβαση, εκτός από τις εξαιρέσεις λόγω καταδικασμένης αίρεσης

 

ΣΗΜΕΙΩΣΗ. Αν ο επίσκοπος ή ο πατριάρχης δημόσια κηρύττει αίρεση η οποία έχει ήδη καταδικαστεί από συνόδους ή πατέρες της Εκκλησίας, τότε οι κληρικοί που απομακρύνονται από αυτόν δεν τιμωρούνται, αλλά αντίθετα θεωρούνται άξιοι της τιμής που τους αναλογεί, επειδή προστατεύουν την Εκκλησία από πλάνη και σχίσμα.

Με άλλα λόγια, οι ποινές εφαρμόζονται μόνο όταν η αποκοπή κοινωνίας γίνεται αυθαίρετα ή για ψευδείς κατηγορίες, όχι όταν πρόκειται για καταδικασμένη αίρεση.

Η διακοπή εκκλησιαστικής κοινωνίας  τότε είναι  εκκλησιολογικά αναγκαία υποχρέωση.

1. Ζωναράς, Εκκλησιαστική Ιστορία
• Παρέχει σχόλια για τους κανόνες της Πρωτοδευτέρας και εξηγεί την έννοια της κοινωνίας και μνημόνευσης επισκόπου και πατριάρχη.
2. Βαλσαμών, Σχόλια επί της Πρωτοδευτέρας Συνόδου
• Αναλύει ποιους αφορά η έννοια των «συνεπόμενων» και πώς εφαρμόζεται ο κανόνας σε περιόδους καταδικασμένης αίρεσης.

---

Νεότερες μελέτες / εκδόσεις

4. Ράλλης – Ποτλής, Σύνταγμα των Θείων και Ιερών Κανόνων, 1852
• Κριτική έκδοση των κανόνων, με αναφορές στην υποχρεωτικότητα και τις ποινές.
5. Πηδάλιο, έκδοση 1793
• Περιλαμβάνει τους 17 κανόνες της Πρωτοδευτέρας και τη σχολιασμένη εφαρμογή τους στην εκκλησιαστική ζωή.
6. Γ. Ζωναράς & Βαλσαμών (μεταγενέστερη έκδοση)
• Ερμηνεία σχετικά με τη μη εφαρμογή της ποινής σε περίπτωση δημόσιας και καταδικασμένης αίρεσης.

 

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΟΡΟΥ ΤΗΣ ΣΥΝΟΔΟΥ 879/880 ΓΙΑ ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΟΥ FILIOQUE

visit counter

---

1. Το ζήτημα και η δυτική θεώρηση

Η θεολογική βάση της Συνόδου του 879/880 έχει άμεση σχέση με το Filioque. Υπήρξαν απόψεις, όπως του Λουθηρανού θεολόγου Δρ. Bruce Marshall, που θεωρούν ότι η Σύνοδος δεν ασχολήθηκε ουσιαστικά με το θεολογικό ζήτημα του Filioque. Σύμφωνα με τον Marshall:

• Το Filioque είχε μόνο κανονική σημασία, δηλαδή η απαγόρευση αφορούσε την προσθήκη στο Σύμβολο της Πίστεως, όχι τη θεολογία του.

• Η διάλυση της κοινωνίας Ανατολής–Δύσης δεν οφειλόταν σε θεολογικά αίτια, αλλά στην κανονική μη αποδοχή της προσθήκης.

• Οι σύγχρονοι διάλογοι μεταξύ Ορθοδόξων και Δυτικών δεν πρέπει να θεωρούν το Filioque κριτήριο για την αποκατάσταση της κοινωνίας.

---

2. Η ορθόδοξη θέση

Απαντώντας σε αυτή τη θέση, οι Ορθόδοξοι μελετητές επισημαίνουν:

• Η διάκριση κανονικό – θεολογικό είναι νομικής φύσεως και δεν έχει πραγματικό βάρος.

• Η κατάταξη αυτή συχνά οδηγεί σε άκαρπες και επισφαλείς συμφωνίες.

Ο Richard Haugh (1974) τονίζει ότι η έκτη συνεδρία της Συνόδου έχει τεράστια σχέση με την Τριαδολογική αντίφαση, δηλαδή με την ένσταση του Φωτίου κατά του Filioque.

---

3. Ο Φώτιος και το Filioque

Ο Φώτιος απορρίπτει το Filioque για δύο λόγους:

1. Ευαγγελικούς: Το Πνεύμα εκπορεύεται μόνο εκ του Πατρός, σύμφωνα με το Ευαγγέλιο του Αγ. Ιωάννη.

2. Θεολογικούς: Το Filioque εισάγει δύο αιτίες και δύο αρχές στην Τριάδα, πλήττοντας τη Μοναρχία του Πατρός.

Αυτό τεκμηριώνεται στα έργα του:

• Μυσταγωγία περί του Αγίου Πνεύματος

• Επιστολή προς τον Πατριάρχη Ακυλείας

Ο Φώτιος δεν περιορίστηκε σε κανονική διατύπωση· η καταδίκη του ήταν θεολογική και ευαγγελική.

---

4. Η Σύνοδος του 879/880 ως «Σύνοδος Ενότητας»

Ο Meyer (1975) υπογραμμίζει:

• Η σύνοδος είχε σκοπό την αποκατάσταση της ενότητας μεταξύ Ανατολής και Δύσης.

• Η ενότητα βασιζόταν στην ίδια την πίστη και στην καθαρότητα του δόγματος.

• Ο Φώτιος διακήρυξε τη θεολογική καθαρότητα του δόγματος, χωρίς συμβιβασμούς, αλλά με μετριοπάθεια και ευαισθησία.

Η απόρριψη του Filioque από τη Σύνοδο ήταν θεολογική και κανονική, με στόχο την προστασία της ενότητας της πίστεως.

---

5. Η άποψη σύγχρονων Ορθοδόξων μελετητών

Ο Κ. Σιαμάκης (1985) και ο Φειδάς (1994) συμφωνούν:

• Η Σύνοδος καταδίκασε το Filioque ως προσθήκη και ως διδασκαλία.

• Ο Όρος της Συνόδου είχε σαφή σχέση με τη διαμάχη μεταξύ Φωτίου και Φράγκων.

• Η αποδοχή του Όρου από τον Πάπα Ιωάννη Η’ οφείλεται σε συνεργασία με τον Παπικό απεσταλμένο Ζαχαρία Ανάγνων, φίλο του Φωτίου.

Η σύγχρονη Ορθόδοξη ακαδημαϊκή αντίληψη θεωρεί ότι ο Όρος:

• Αποδοκιμάζει το Filioque τόσο ως προσθήκη στο Σύμβολο όσο και ως διδασκαλία.

• Η καταδίκη είναι υπονοούμενη, αλλά σαφής και αδιαμφισβήτητη.

---

6. Επανεξέταση του Όρου της Συνόδου

Ο Όρος της Ογδόης Οικουμενικής Συνόδου:

• Διαφυλάσσει το Σύμβολο της Πίστεως αναλλοίωτο.

• Απαγορεύει κάθε προσθήκη ή αφαίρεση από το Σύμβολο, με αυστηρές ποινές:

  • Κλήρος: καθαίρεση

  • Λαϊκοί: ανάθεμα

• Υπογραμμίζει ότι η πίστη είναι θεολογικό και σωτηριακό ζήτημα, όχι απλή λεκτική διατύπωση.

Το μοναδικό τότε πρόβλημα ήταν το Filioque, που απειλούσε την ακεραιότητα του Συμβόλου και της Τριαδικής πίστεως.

---

7. Αντίκτυπος και σημασία

Η εικόνα του Αγίου Φωτίου που αναφαίνεται μέσα από τη Σύνοδο:

• Ώριμος, μετρημένος και θεολογικά ακριβής.

• Διατηρεί την ενότητα της Εκκλησίας χωρίς συμβιβασμούς στη διδασκαλία.

• Η Σύνοδος του 879/880 είναι η τελευταία μεγάλη Σύνοδος ενότητας πριν το Σχίσμα.

Η βάση της ενότητας:

• Κοινή Ανατολική και Δυτική Παράδοση

• Ανόθευτη πίστη στο Οικουμενικό Σύμβολο της Πίστεως

Η καταδίκη του Filioque ήταν θεολογική και κανονική, υπογραμμίζοντας τη σοβαρότητα του ζητήματος για την Εκκλησία.

---

Αν θέλεις, μπορώ να φτιάξω και μια σύντομη, διάγραμμα-στυλ παρουσίαση των κύριων σημείων για PowerPoint ή lecture slides, ώστε να φαίνεται όλη η δομή με τίτλους και bullets.

Θέλεις να το κάνω;

ΕΝΙΑΙΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΜΕ ΕΝΟΤΗΤΣ ΛΑΙ ΤΙΤΛΟΥΣ

Βεβαίως! Ακολουθεί το κείμενο σε ενιαία μορφή, σε μονοτονικό, με ενότητες και τίτλους, διατηρώντας τη ροή αλλά οργανωμένο για ευκολότερη μελέτη:

---

Η Σημασία του Όρου της Συνόδου 879/880 για το Ζήτημα του Filioque

---

1. Εισαγωγή – Το ζήτημα του Filioque

Η Ογδόη Οικουμενική Σύνοδος (879/880) αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά γεγονότα της Εκκλησίας πριν το Μεγάλο Σχίσμα. Το κύριο ερώτημα που προκύπτει είναι εάν ο Όρος της Συνόδου είχε σχέση με το θεολογικό ζήτημα του Filioque. Ορισμένοι δυτικοί μελετητές, όπως ο Λουθηρανός θεολόγος Δρ. Bruce Marshall, θεωρούν ότι το Filioque εκείνη την εποχή ήταν μόνο κανονικό ζήτημα, δηλαδή αφορούσε αποκλειστικά την προσθήκη στο Σύμβολο της Πίστεως και όχι την ουσία του δόγματος.

Αντίθετα, η ορθόδοξη θεολογική έρευνα απορρίπτει τη διάκριση κανονικό – θεολογικό ως επαρκή και θεωρεί ότι η αλλοίωση του Συμβόλου της Πίστεως είναι ταυτοχρόνως κανονικό και θεολογικό σφάλμα. Η καταδίκη του Filioque δεν ήταν απλώς νομική ή τυπική, αλλά άμεσα συνδεδεμένη με την τριαδολογική διδασκαλία.

---

2. Η Ορθόδοξη Προσέγγιση

Οι Ορθόδοξοι μελετητές τονίζουν ότι ο Διαχωρισμός κανονικό – θεολογικό δεν έχει ουσιαστική βαρύτητα και συχνά οδηγεί σε άκαρπες συμφωνίες. Ο Richard Haugh (1974) παρατηρεί ότι η έκτη συνεδρία της Συνόδου είχε άμεση σχέση με την Τριαδολογική αντίθεση, και ο Όρος της Συνόδου πρέπει να εκληφθεί ως απόρριψη του Filioque με θεολογικά και ευαγγελικά κριτήρια.

Ο Φώτιος στα έργα του, όπως η Μυσταγωγία περί του Αγίου Πνεύματος και η Επιστολή προς τον Πατριάρχη Ακυλείας, απορρίπτει το Filioque:

• Ευαγγελικά, γιατί το Πνεύμα εκπορεύεται μόνο από τον Πατέρα.

• Θεολογικά, γιατί το Filioque εισάγει δύο αρχές στην Τριάδα και πλήττει τη Μοναρχία του Πατρός.

---

3. Η Σύνοδος του 879/880 ως Σύνοδος Ενότητας

Η σύνοδος αυτή ονομάζεται από τον Meyer (1975) «Σύνοδος Ενότητας». Στόχος της ήταν η αποκατάσταση της ενότητας μεταξύ Ανατολής και Δύσης και η προστασία της καθαρότητας του δόγματος. Ο Όρος της Συνόδου:

• Διατήρησε το Σύμβολο της Πίστεως αναλλοίωτο.

• Αποκλείει κάθε προσθήκη ή αφαίρεση, με αυστηρές ποινές για κληρικούς και λαϊκούς.

• Επισημαίνει ότι η πίστη είναι θεολογικό και σωτηριακό ζήτημα, όχι απλή λεκτική διατύπωση.

Η μόνη απειλή τότε για το Σύμβολο ήταν το Filioque, το οποίο θεωρήθηκε σοβαρό θεολογικό πρόβλημα και αντιμετωπίστηκε με αυστηρότητα.

---

4. Η άποψη σύγχρονων Ορθοδόξων μελετητών

Ο Κ. Σιαμάκης (1985) και ο Φειδάς (1994) επιβεβαιώνουν:

• Η Σύνοδος καταδίκασε το Filioque ως προσθήκη και ως διδασκαλία.

• Ο Όρος είχε σαφή σχέση με τη διαμάχη μεταξύ Φωτίου και Φράγκων θεολόγων.

• Η αποδοχή του Όρου από τον Πάπα Ιωάννη Η’ υποστηρίχθηκε από Παπικό απεσταλμένο φιλικά διακείμενο προς τον Φώτιο.

Συνολικά, η σύγχρονη ορθόδοξη ακαδημαϊκή αντίληψη είναι ομόφωνη: ο Όρος της Συνόδου του 879/880 αναφέρεται σαφώς στο Filioque και απορρίπτει τόσο την προσθήκη στο Σύμβολο όσο και τη διδασκαλία.

---

5. Ο Όρος της Συνόδου και η αυστηρότητα του κειμένου

Η Ογδόη Οικουμενική Σύνοδος διατυπώνει:

• Το Σύμβολο της Πίστεως πρέπει να διατηρείται ακέραιο, χωρίς προσθήκες ή αφαιρέσεις.

• Οποιαδήποτε αλλοίωση τιμωρείται με καθαίρεση για τον κλήρο και ανάθεμα για τους λαϊκούς.

• Η πρόθεση είναι θεολογική, και η προσθήκη ή αφαίρεση θεωρείται πλήγμα στην πίστη και στην αποστολική παράδοση.

Η όλη διαδικασία υπογραμμίζει ότι η καταδίκη του Filioque ήταν απαραίτητη για την προστασία του Συμβόλου της Πίστεως.

---

6. Η εικόνα του Αγίου Φωτίου και το ιστορικό πλαίσιο

Ο Άγιος Φώτιος εμφανίζεται ως ώριμος, μετρημένος και θεολογικά ακριβής:

• Διατηρεί την ενότητα χωρίς να υποχωρεί σε βασικά ζητήματα πίστεως.

• Η Σύνοδος του 879/880 είναι η τελευταία μεγάλη Σύνοδος ενότητας πριν το Σχίσμα, βασισμένη στην κοινή Παράδοση και στο αμετάβλητο Σύμβολο της Πίστεως.

Η αυστηρότητα του Όρου και η σαφής καταδίκη του Filioque διασφαλίζουν την θεολογική καθαρότητα και ενότητα της Εκκλησίας, αποτρέποντας μελλοντικές παραποιήσεις του Συμβόλου.

---

7. Συμπέρασμα

Η Σύνοδος του 879/880:

• Θεωρείται στην Ορθόδοξη παράδοση ως Ογδόη Οικουμενική.

• Στηρίζεται στην κοινη Πατερική Παράδοση και την ανόθευτη πίστη στο Σύμβολο της Πίστεως.

• Καταδικάζει το Filioque ως προσθήκη και ως διδασκαλία, ενώ διασφαλίζει την ενότητα Ανατολής και Δύσης.

• Αναδεικνύει τον Φώτιο ως παράδειγμα θεολογικής ακρίβειας και εκκλησιαστικής ωριμότητας.

Η Σύνοδος αυτή αποτέλεσε την τελευταία μεγάλη προσπάθεια ενότητας πριν το Σχίσμα του 1054, με κύριο στόχο την προστασία της πίστης και την αποτροπή μελλοντικών αιρετικών επεμβάσεων στο Σύμβολο της Πίστεως.

ΠΗΓΗ.https://cognoscoteam.gr/archives/32285