Η Πρωτοδευτέρα Σύνοδος (861) (Σύντομα ιστορικά στοιχεία)

visit counter

Έρευνα: πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Τόπος, χρόνος και αίτια σύγκλησης της συνόδου

Η ονομαζόμενη Πρωτοδευτέρα Σύνοδος συνήλθε το 861 στην Κωνσταντινούπολη, στο ναό των Αγίων Αποστόλων, κατά την πρώτη πατριαρχία του Φωτίου (858-867), με αυτοκράτορα τον Μιχαήλ Γ΄ και με τη συμμετοχή 318 ιεραρχών.

Αίτια σύγκλησης

Οι απόψεις για τα αίτια είναι διφορούμενες:

• Οι αντιφωτιανοί χρονογράφοι θεωρούν ότι η εξάλειψη των ερεισμάτων της εικονομαχίας ήταν πρόσχημα και ο κύριος λόγος ήταν η επικύρωση της καθαίρεσης του Ιγνατίου από τους παπικούς απεσταλμένους.
• Οι νεότεροι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η σύνοδος συγκλήθηκε κυρίως για την καταδίκη των εικονομάχων που είχαν απομείνει.

Βέβαιο είναι ότι η σύνοδος ασχολήθηκε με και τα δύο θέματα, επικυρώνοντας την καθαίρεση του Ιγνατίου και καταδικάζοντας τα κατάλοιπα της εικονομαχίας.

Χρονική διάρκεια και συνεδρίες

Οι εργασίες ξεκίνησαν τον Απρίλιο και ολοκληρώθηκαν τον Αύγουστο του 861. Πραγματοποιήθηκαν πιθανώς επτά συνεδρίες:

• Οι πρώτες έως την Πεντηκοστή ασχολήθηκαν με την καθαίρεση του Ιγνατίου.
• Ο Ιγνάτιος, σε εξορία, κλήθηκε σε απολογία. Κατηγορήθηκε ότι χειροτονήθηκε χωρίς σύνοδο, με αποτέλεσμα την καθαίρεσή του σύμφωνα με τον 30ο Αποστολικό κανόνα. Η πράξη ολοκληρώθηκε με την ανάγνωση του αναθέματος από τον άμβωνα των Αγίων Αποστόλων.

Η δεύτερη φάση αφορούσε την εικονομαχία και επικύρωσε τις αποφάσεις της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου (787). Η συμμετοχή των παπικών αντιπροσώπων ενίσχυσε την κύρωση των αποφάσεων.

---

Τα πρακτικά της συνόδου

Τα πρωτότυπα κείμενα των πρακτικών καταστράφηκαν σε μεγάλο βαθμό μετά την αντιφωτιανή σύνοδο του 869-870.

• Σώζεται μόνο το κείμενο με 17 κανόνες της συνόδου και αποσπάσματα σε λατινική μετάφραση στη δυτική κανονική συλλογή του Θεοδότου.

---

Τα μέλη της συνόδου

Ο πλήρης κατάλογος δεν σώζεται. Γνωρίζουμε μόνο τον αριθμό 318 πατέρων, χωρίς τους αντιπροσώπους του πάπα Νικολάου Α΄ (Ροδοάλδος επίσκοπος Πόρτου και Ζαχαρίας επίσκοπος Ανάγνης).

---

Η ονομασία της συνόδου

Η σύνοδος ονομάστηκε Πρωτοδευτέρα πιθανώς γιατί συγκλήθηκε δύο φορές για να ολοκληρώσει τις εργασίες της:

1. Η πρώτη συνεδρία διακόπηκε λόγω διαφωνιών μεταξύ ορθοδόξων και ετεροδόξων.
2. Η δεύτερη ολοκλήρωσε τον διάλογο και κατέγραψε τα αποτελέσματα και τους κανόνες.

Υπάρχουν διάφορες απόψεις για την ονομασία:

• Ο Ν. Μίλας: ονομάστηκε πρώτη και δευτέρα λόγω της διπλής σύγκλησης.
• Ο Στεφανίδης: λόγω των δύο θεμάτων (καθαίρεση Ιγνατίου και εικονομαχία).
• Άλλη προσέγγιση: σαν δεύτερη Α΄ Οικουμενική Σύνοδος, καθώς συμμετείχε ίδιος αριθμός πατέρων (318).
• Μενεβίσογλου: η ονομασία συνδέεται με τη σύνοδο του 859 που καθαίρεσε τον Ιγνάτιο και την ανάγκη ολοκλήρωσης των εργασιών το 861.

Συμπερασματικά, κύρια αιτία ήταν η εξάλειψη της εικονομαχίας, με την «πρώτη» συνεδρία το 859 και τη «δευτέρα» το 861, που λογίζονται ως μία.

---

. Οι κανόνες της συνόδου

Η σύνοδος θέσπισε 17 κανόνες:

• Μοναχισμός: 1-7
• Εκκλησιαστική ευταξία: 8, 9, 11, 13-17
• Λατρεία: 10, 12

Οι κανόνες περιλήφθηκαν στην έκδοση του 883 και από τότε αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του σώματος κανόνων της Εκκλησίας. Υπήρξαν πολλές εκδόσεις από τον 17ο αιώνα έως σήμερα.

 

Κανόνας	Θέμα	Σκοπός	Αρμοδιότητες / Επιπτώσεις
1	Ίδρυση μονής	Έλεγχος ανεξέλεγκτης ανέγερσης μοναστηριών	Η ίδρυση επιτρέπεται μόνο με άδεια του επισκόπου. Ο επίσκοπος αποκτά «επισκοπικά δίκαια» (εξομολόγηση, επίβλεψη, μνημόνευση, επικύρωση ηγουμένου). Η περιουσία καταγράφεται στα αρχεία.
2	Εισαγωγή νέων μοναχών	Διασφάλιση κατάλληλων υποψηφίων	Απαγορεύεται η εισαγωγή χωρίς έγκριση επισκόπου. Προβλέπεται δοκιμασία πριν την κουρά για αξιολόγηση πνευματικής ωριμότητας.
3	Κουρά	Τήρηση τυπικών διαδικασιών μοναχικής ένταξης	Η κουρά γίνεται μόνο με παρουσία και έγκριση επισκόπου. Τήρηση παραδόσεων και τυπικών της Εκκλησίας.
4	Μεταβολή μονής	Σταθερότητα μονής και κοινότητας	Απαγορεύεται αλλαγή μονής ή ίδρυση νέας χωρίς γνώμη επισκόπου. Διασφαλίζει πειθαρχία και οικονομική τάξη.
5	Διοίκηση και οικονομικά	Οικονομική τάξη και νομιμότητα	Ο ηγούμενος έχει τον πρώτο και τελευταίο λόγο στα οικονομικά. Καταγραφή σε αρχεία επισκοπής για διαφάνεια.
6	Πειθαρχία μοναχών	Εσωτερική συνοχή και πνευματική ζωή	Υπακοή στον ηγούμενο και τον επισκόπο. Παραβάσεις τιμωρούνται σύμφωνα με προβλεπόμενες διαδικασίες.
7	Προστασία μοναστηριακής περιουσίας	Ακεραιότητα και συνέχεια μοναστηριών	Απαγορεύεται πώληση ή εκμετάλλευση χωρίς έγκριση επισκόπου. Η περιουσία χρησιμοποιείται μόνο για πνευματικούς ή φιλανθρωπικούς σκοπούς.

 

Κανόνας	Θέμα	Σκοπός	Αρμοδιότητες / Επιπτώσεις
8	Διαχείριση εκκλησιαστικής τάξης	Οργάνωση της διοίκησης και πειθαρχίας	Προβλέπει την εποπτεία του επισκόπου στις εκκλησιαστικές λειτουργίες και στη διοίκηση των ιερέων.
9	Καθήκοντα κληρικών	Συστηματική εκτέλεση λειτουργικών καθηκόντων	Οι κληρικοί υποχρεούνται να εκτελούν σωστά τα λειτουργικά τους καθήκοντα, με πειθαρχία και υπευθυνότητα.
10	Λατρεία – λειτουργικά αντικείμενα	Τήρηση ορθόδοξων τελετών	Ρυθμίζει την ορθή χρήση των λειτουργικών σκευών και την τήρηση της τάξης στις ακολουθίες.
11	Επιτήρηση μοναχών και κληρικών	Αποτροπή καταχρήσεων	Ο επίσκοπος παρακολουθεί την πειθαρχία και διορθώνει τυχόν παραβάσεις, διατηρώντας την τάξη στην Εκκλησία.
12	Λατρεία – αγιαστικά και εικόνες	Προστασία θεολογικής ορθότητας	Ρυθμίζει τη χρήση εικόνων και ιερών αντικειμένων σύμφωνα με την ορθόδοξη διδασκαλία.
13	Εκκλησιαστικά συγγράμματα και κανόνες	Διασφάλιση ορθής διδασκαλίας	Οι κανόνες και τα κείμενα πρέπει να τηρούνται αυστηρά, ώστε να μην παραποιούνται οι διδασκαλίες της Εκκλησίας.
14	Διοίκηση ενοριών	Συντονισμός εκκλησιαστικής ζωής	Ο επίσκοπος εποπτεύει τις ενορίες για σωστή εφαρμογή των κανόνων και διατήρηση της τάξης.
15	ΥΠΑΡΧΕΙ ΕΙΔΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΠΙΝΑΚΑ
16	Εκκλησιαστικές τιμές	Τιμή και αναγνώριση των κληρικών	Διασφαλίζεται η ορθή αναγνώριση και μνημόνευση των κληρικών κατά την τάξη της Εκκλησίας.
17	Εφαρμογή κανόνων	Τήρηση συνοδικής πειθαρχίας	Όλοι οι κανόνες της συνόδου είναι υποχρεωτικοί και κάθε παράβαση αντιμετωπίζεται από τον επίσκοπο ή τη σύνοδο.

 

Ο 15ος κανόνας αναφέρεται ειδικά στην αποκοπή της κοινωνίας και τη μη μνημόνευση του πατριάρχη από πρεσβύτερο, επίσκοπο ή μητροπολίτη, προτού υπάρξει τελεσίδικη καταδίκη. Η παράβαση επιφέρει αποξένωση από κάθε ιερατικό αξίωμα, εκτός αν η διακοπή της κοινωνίας γίνεται απέναντι σε επίσκοπο που έχει κηρύξει δημόσια αιρετική διδασκαλία, η οποία έχει καταδικαστεί από σύνοδο ή πατέρες της Εκκλησίας:

«Οἱ γὰρ δι' αἵρεσίν τινα… τῆς πρὸς τὸν πρόεδρον κοινωνίας ἑαυτοὺς διαστέλλοντες… οὐ μόνον τῇ κανονικῇ ἐπιτιμήσει οὐχ ὑποκείσονται… ἀλλὰ καὶ τῆς πρεπούσης τιμῆς τοῖς ὀρθοδόξοις ἀξιωθήσονται»

Με άλλα λόγια, η εκκλησιαστική τάξη τηρείται αυστηρά, αποτρέποντας αυθαίρετες ενέργειες που θα μπορούσαν να προκαλέσουν σχίσμα, ενώ ταυτόχρονα αναγνωρίζεται και επιβραβεύεται η απόφαση του κλήρου να απομακρυνθεί από αιρετικούς.

Τα τρία κείμενα παρουσιάζουν μεγάλη ομοιότητα, με τον 14ο και 15ο κανόνα να επαναλαμβάνουν τις διατάξεις του 13ου, με την προσθήκη της αναφοράς στον πατριάρχη, εξειδικεύοντας τη διαδικασία μνημόνευσης και κοινωνίας κατά τη Θεία Λειτουργία. Η ουσία τους είναι η προστασία της ενότητας της Εκκλησίας και η διατήρηση της ιεραρχικής τάξης, με σαφείς κυρώσεις για παραβάτες, αλλά και δυνατότητα μετανοίας και επανόδου στο σώμα της Εκκλησίας για όσους αναγνωρίσουν το λάθος τους.

Στοιχείο	Περιγραφή
Αριθμός Κανόνα	15ος
Θέμα	Αποκοπή κοινωνίας και μη μνημόνευση του πατριάρχη στη Θεία Λειτουργία
Ποιους  αφορά	Πρεσβύτεροι, επίσκοποι, μητροπολίτες, πατριάρχης
Απαγορευόμενη πράξη	Να σταματήσει κάποιος την κοινωνία ή να μην μνημονεύει τον οικείο πατριάρχη/επίσκοπο προτού αποφανθεί η σύνοδος
Σκοπός κανόνα	Προστασία της ενότητας της Εκκλησίας και αποτροπή σχίσματος λόγω αυθαίρετων ενεργειών
Προβλεπόμενη ποινή	Ολική αποξένωση από κάθε ιερατικό αξίωμα και απώλεια τιμής
Πρόσθετο στοιχείο	Εξαίρεση για περιπτώσεις αιρετικής διδασκαλίας, η οποία έχει καταδικαστεί από σύνοδο ή πατέρες της Εκκλησίας
Συγκεκριμένο παράδειγμα εξαίρεσης	Κληρικοί που απομακρύνονται από επίσκοπο που δημόσια διδάσκει αίρεση δεν τιμωρούνται και θεωρούνται άξιοι τιμής
Κύριος στόχος	Διασφάλιση της ορθής πίστης και της ιεραρχικής υπακοής, αποφυγή σχίσματος και πλάνης
Σχέση με άλλους κανόνες	Παρόμοιος με τον 13ο και 14ο κανόνα, με την προσθήκη ειδικής αναφοράς στον πατριάρχη
Λειτουργική εφαρμογή	Η μη μνημόνευση του πατριάρχη κατά τη Θεία Λειτουργία συνιστά σοβαρή παράβαση, εκτός από τις εξαιρέσεις λόγω καταδικασμένης αίρεσης

 

ΣΗΜΕΙΩΣΗ. Αν ο επίσκοπος ή ο πατριάρχης δημόσια κηρύττει αίρεση η οποία έχει ήδη καταδικαστεί από συνόδους ή πατέρες της Εκκλησίας, τότε οι κληρικοί που απομακρύνονται από αυτόν δεν τιμωρούνται, αλλά αντίθετα θεωρούνται άξιοι της τιμής που τους αναλογεί, επειδή προστατεύουν την Εκκλησία από πλάνη και σχίσμα.

Με άλλα λόγια, οι ποινές εφαρμόζονται μόνο όταν η αποκοπή κοινωνίας γίνεται αυθαίρετα ή για ψευδείς κατηγορίες, όχι όταν πρόκειται για καταδικασμένη αίρεση.

Η διακοπή εκκλησιαστικής κοινωνίας  τότε είναι  εκκλησιολογικά αναγκαία υποχρέωση.

1. Ζωναράς, Εκκλησιαστική Ιστορία
• Παρέχει σχόλια για τους κανόνες της Πρωτοδευτέρας και εξηγεί την έννοια της κοινωνίας και μνημόνευσης επισκόπου και πατριάρχη.
2. Βαλσαμών, Σχόλια επί της Πρωτοδευτέρας Συνόδου
• Αναλύει ποιους αφορά η έννοια των «συνεπόμενων» και πώς εφαρμόζεται ο κανόνας σε περιόδους καταδικασμένης αίρεσης.

---

Νεότερες μελέτες / εκδόσεις

4. Ράλλης – Ποτλής, Σύνταγμα των Θείων και Ιερών Κανόνων, 1852
• Κριτική έκδοση των κανόνων, με αναφορές στην υποχρεωτικότητα και τις ποινές.
5. Πηδάλιο, έκδοση 1793
• Περιλαμβάνει τους 17 κανόνες της Πρωτοδευτέρας και τη σχολιασμένη εφαρμογή τους στην εκκλησιαστική ζωή.
6. Γ. Ζωναράς & Βαλσαμών (μεταγενέστερη έκδοση)
• Ερμηνεία σχετικά με τη μη εφαρμογή της ποινής σε περίπτωση δημόσιας και καταδικασμένης αίρεσης.