Κριτική της οικουμενιστικής ερμηνείας του 15ου κανόνα της ΑΒ Συνόδου: Μια συγκριτική ανάλυση των προσεγγίσεων Κατερέλου, Μεταλληνού π.Θ.Ζήση και Ν.Μάννη

την


Επιμέλεια έρευνας και κειμένου :πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Εισαγωγή

Η ερμηνεία του ιε´ (15ου) κανόνα της Πρωτοδευτέρας Συνόδου (861) αποτελεί ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα ζητήματα της σύγχρονης κανονικής επιστήμης, ιδίως στο πλαίσιο των συζητήσεων για τη Σύνοδο της Κρήτης (2016) και την αποτείχιση από την αίρεση του οικουμενισμού. Ο Επίσκοπος Αβύδου Κύριλλος Κατερέλος, σε κείμενό του με τίτλο «Οικουμενιστική ερμηνεία του ιε´ κανόνα της ΑΒ Συνόδου», προτείνει μια «οικουμενιστική» ανάγνωση του κανόνα, η οποία περιορίζει σημαντικά το πεδίο εφαρμογής του. Η παρούσα μελέτη επιχειρεί μια κριτική ανάλυση αυτής της προσέγγισης, συγκρίνοντάς τη με τις παραδοσιακές ερμηνείες που εκπροσωπούν ο π. Θεόδωρος Ζήσης και ο Γεώργιος Μεταλληνός, αναδεικνύοντας τις θεμελιακές διαφορές σε επίπεδο κανονικής μεθοδολογίας και εκκλησιολογίας.

1. Το κανονικό πλαίσιο του ιε´ κανόνα

Ο ιε´ κανόνας της Πρωτοδευτέρας Συνόδου αποτελεί τη συνέχεια των ιγ´ και ιδ´ κανόνων, οι οποίοι ρυθμίζουν τη διακοπή του μνημοσύνου επισκόπου από πρεσβύτερο και μητροπολίτη από επίσκοπο αντιστοίχως. Ο ιε´ κανόνας επεκτείνει τη ρύθμιση στην περίπτωση Πατριάρχη, ορίζοντας ότι η διακοπή κοινωνίας με επίσκοπο που κηρύττει αίρεση «παρὰ τῶν ἁγίων συνόδων ἢ Πατέρων κατεγνωσμένην» δεν συνιστά σχίσμα, αλλά οι αποτειχιζόμενοι «τιμῆς ἀξιωθήσονται».

Η φρασεολογία του κανόνα είναι κρίσιμης σημασίας: η χρήση του  διαζευκτικού συνδέσμου «ἢ» (και όχι του  «καί») μεταξύ «συνόδων» και «Πατέρων» υποδηλώνει ότι αρκεί η καταδίκη της αιρέσεως είτε από Οικουμενική ή Τοπική Σύνοδο, είτε από τους Αγίους Πατέρες. Επιπλέον, η έκφραση «πρὸ συνοδικῆς διαγνώσεως» καθιστά σαφές ότι η αποτείχιση μπορεί να προηγηθεί της συνοδικής καταδίκης, προσφέροντας άσυλο σε όσους διακόπτουν την κοινωνία προστατεύοντας την ορθή πίστη.

2. Η «οικουμενιστική» ερμηνεία Κατερέλου: Μια συστηματική ανάγνωση

Ο Επίσκοπος Κατερέλος προτείνει μια ερμηνεία που χαρακτηρίζεται από έναν αυστηρό ιστορικισμό και μια ιεραρχική αντίληψη της εκκλησιαστικής εξουσίας. Κύρια χαρακτηριστικά αυτής της προσέγγισης είναι:

2.1. Ο περιορισμός της «κατεγνωσμένης αίρεσης» Ο Κατερέλος υποστηρίζει ότι ο κανόνας αναφέρεται αποκλειστικά σε αιρέσεις που είχαν καταδικαστεί μέχρι το 861, όπως ο αρειανισμός, ο νεστοριανισμός και ο εικονομαχία. Αυτό σημαίνει ότι μεταγενέστερες αιρέσεις, όπως ο οικουμενισμός, δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του κανόνα, εφόσον δεν έχουν υποστεί συνοδική καταδίκη από Οικουμενική Σύνοδο μετά το 787.

2.2. Η απαίτηση προγενέστερης συνοδικής καταδίκης Σύμφωνα με τον Κατερέλο, η διακοπή του μνημοσύνου δικαιολογείται μόνο εάν προηγηθεί συνοδική καταδίκη του Πατριάρχη για αίρεση. Η φράση «πρὸ συνοδικῆς διαγνώσεως» ερμηνεύεται ως «πριν από την ολοκλήρωση της συνοδικής διαδικασίας», όχι ως «χωρίς να απαιτείται Σύνοδος». Αυτή η ανάγνωση μετατρέπει τον κανόνα από άδεια προστασίας σε άδεια εφαρμογής μετά από Σύνοδο.

2.3. Ο αποκλεισμός των Μητροπολιτών και Επισκόπων Ο Κατερέλος περιορίζει την εφαρμογή του ιε´ κανόνα αποκλειστικά στον Πατριάρχη, αφήνοντας τους Μητροπολίτες και Επισκόπους στο απυρόβλητο του ιγ´ και ιδ´ κανόνα. Υποστηρίζει ότι η διακοπή μνημοσύνου Μητροπολίτη από πρεσβύτερο δεν δικαιολογείται, καθώς ο ιε´ κανόνας «αναφέρεται αποκλειστικά στον Πατριάρχη».

2.4. Η διάκριση αποτείχισης/σχίσματος Ο Κατερέλος δέχεται ότι η σύγχρονη πρακτική των «αποτειχιζόμενων» δεν συνιστά σχίσμα, καθώς δεν δημιουργούν νέα εκκλησιαστική δομή. Ωστόσο, θεωρεί ότι επικαλούνται κανόνα που προϋποθέτει σχίσμα, δημιουργώντας ασάφεια. Η στάση τους έχει «χαρακτήρα διαμαρτυρίας» και όχι διάσπασης.

2.5. Η νομιμοποίηση της Συνόδου της Κρήτης Κεντρική θέση της προσέγγισης Κατερέλου είναι ότι η Σύνοδος της Κρήτης (2016) δεν εισάγει νέα εκκλησιολογία ή αίρεση. Ο θεολογικός διάλογος με ετερόδοξους δεν συνιστά αίρεση, και κανένας Πατριάρχης δεν κηρύσσει δημοσίως αίρεση «γυμνῇ τῇ κεφαλῇ». Άρα, ο ιε´ κανόνας δεν μπορεί να επικληθεί για αποτείχιση από τη Σύνοδο.

3. Η κριτική των Μεταλληνού/Ζήση/Μάννη: Η παραδοσιακή ανάγνωση

Αντίθετα, η παραδοσιακή ερμηνευτική σχολή, όπως εκφράζεται από τον Γεώργιο Μεταλληνό, τον π. Θεόδωρο Ζήση και τον Νικόλαο Μάννη, προτείνει μια διαφορετική ανάγνωση που βασίζεται στην ερμηνευτική παράδοση των κανονολόγων και στην ιστορική πρακτική της Εκκλησίας.

3.1. Η διάζευξη «Συνόδων ἢ Πατέρων» Ο Μάννης επισημαίνει ότι η χρήση του  διαζευκτικού  «ἢ» υποδηλώνει ότι αρκεί η καταδίκη από Πατέρες, χωρίς να απαιτείται αναγκαστικά Σύνοδος. Οι Άγιοι Πατέρες, ως φορείς της παραδόσεως, μπορούν να διαπιστώσουν αίρεση. Ο οικουμενισμός, ως εκ τούτου, είναι κατεγνωσμένος από Πατέρες όπως ο Άγιος Ιουστίνος Πόποβιτς, ο Άγιος Ιωάννης Μαξίμοβιτς και την Τοπική Σύνοδο της Ρωσικής Διασποράς (1983).

3.2. Το «πρὸ συνοδικῆς διαγνώσεως» ως άδεια προστασίας Οι κανονολόγοι Βαλσαμών, Ζωναράς και Αριστηνός ερμηνεύουν σαφώς ότι ο κανόνας απαλλάσσει από ποινή όσους αποτειχίζονται πριν από τη συνοδική καταδίκη. Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης σημειώνει χαρακτηριστικά: «οὐ μόνον οὐ τιμωρηθήσεται πρὸ συνοδικῆς διαγνώσεως ἑαυτοὺς προς τὸν καλούμενον επίσκοπον κοινωνίας ἀποτειχίζοντες, ἀλλὰ καὶ τιμῆς ἀξιωθήσονται».

3.3. Τα ιστορικά προηγούμενα Η ερμηνεία Κατερέλου αγνοεί πλήθος ιστορικών προηγουμένων:

  • Ο Μέγας Αθανάσιος κοινωνούσε με τους «Ευσταθιανούς» που είχαν διακόψει την κοινωνία με τους επισκόπους Αντιοχείας πριν από συνοδική καταδίκη τους.
  • Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος αναγνωρίστηκε ως κανονικός επίσκοπος ενώ είχε διακόψει τη κοινωνία με τον Πατριάρχη Δημόφιλο για δέκα χρόνια πριν από τη Β΄ Οικουμενική Σύνοδο.
  • Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας ενεκωμίαζε τους Ορθοδόξους που είχαν διακόψει τη κοινωνία με τον Νεστόριο προ της Γ΄ Οικουμενικής Συνόδου.

3.4. Το πεδίο εφαρμογής: Επίσκοπος, Μητροπολίτης και Πατριάρχης Οι ερμηνείες των κυριότερων κανονολόγων απορρίπτουν τον περιορισμό του Κατερέλου:

  • Βαλσαμών: «ἐὰν χωρίσῃ τις ἑαυτὸν ἀπὸ τοῦ ἐπισκόπου αὐτοῦ ἢ τοῦ Μητροπολίτου ἢ τοῦ Πατριάρχου... οὐ μόνον οὐ τιμωρηθήσεται, ἀλλὰ καὶ τιμηθήσεται».
  • Ζωναράς: «ἐὰν ὁ πατριάρχης τυχὸν ἢ μητροπολίτης, ἢ ὁ ἐπίσκοπος αἱρετικὸς εἴη... οἱ ἀποσχίζοντες αὐτοῦ, ὅποιοι ἂν εἶεν, οὐ μόνον κολάσεως ἄξιοι οὐκ ἔσονται, ἀλλὰ καὶ τιμῆς ἀξιωθήσονται».
  • Αριστηνός: «Εἰ δέ τινες ἀποσταῖεν τινὸς οὐ διὰ πρόφασιν ἐγκλήματος ἀλλὰ δι᾿ αἵρεσιν ὑπὸ Συνόδου ἤ Ἁγίων Πατέρων κατεγνωσμένην, τιμῆς καί ἀποδοχῆς ἄξιοι ὡς ὀρθόδοξοι».

Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης συνοψίζει: «ἐὰν οἱ ρηθέντες πρόεδροι [ἐπίσκοποι, μητροπολίτες, πατριάρχες] ἦναι αἱρετικοί... οἱ εἰς αὐτοὺς ὑποκείμενοι χωρίζονται... οὐ μόνον δὲν καταδικάζονται, ἀλλὰ καὶ τιμῆς ἄξιοι».

3.5. Η Σύνοδος της Κρήτης ως «ψευδοσύνοδος» Η παραδοσιακή σχολή θεωρεί τη Σύνοδο της Κρήτης (2016) ληστρική και αιρετική για τους εξής λόγους:

  • Εισήγαγε την αναγνώριση αιρετικών «εκκλησιών» (Παπισμού, Προτεσταντισμού), άρνηση του extra ecclesiam nulla salus.
  • Επικύρωσε την «Οικουμενική Κίνηση» και τους μόνιμους μεικτούς διαλόγους, κάτι πρωτοφανές στην εκκλησιαστική ιστορία.
  • Εισήγαγε ένα είδος «πρωτείου» του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, παπίζοντας τον ρόλο του.
  • Αποκάλεσε «προσηλυτισμό» και «ουνία» την ιεραποστολή προς ετεροδόξους, αλλάζοντας τον τρόπο μαρτυρίας της Πίστεως.

4. Συγκριτική ανάλυση: Δύο ασυμβίβαστες εκκλησιολογίες

Η σύγκριση των δύο προσεγγίσεων αναδεικνύει ότι η διαφορά δεν είναι απλώς ερμηνευτική, αλλά θεμελιακή:

Table

Copy

Ζήτημα

Κατερέλος (οικουμενιστική)

Μεταλληνός/Ζήσης (παραδοσιακή)

Κατεγνωσμένη αίρεση

Μόνο από Οικουμενικές Συνόδους προ 861

Από Συνόδους ἢ Πατέρες, και μετά το 861

Χρονοδιάγραμμα

Μετά από συνοδική καταδίκη

Πριν από τη συνοδική καταδίκη («πρὸ συνοδικῆς διαγνώσεως»)

Πεδίο εφαρμογής

Μόνο Πατριάρχης

Επίσκοπος, Μητροπολίτης και Πατριάρχης

Οικουμενισμός

Θεολογικός διάλογος

Κατεγνωσμένη αίρεση από Συνόδους και Πατέρες

Σύνοδος Κρήτης

Νόμιμη εξέλιξη

Ψευδοσύνοδος, εισαγωγή αίρεσης

Προτεραιότητα

Ενότητα της κοινωνίας

Ακρίβεια της πίστεως

Μέθοδος

Ιστορικισμός (ο κανόνας «παγώνει» το 861)

Ζωντανή παράδοση (ο κανόνας εκφράζει αιώνιο πνεύμα)

Η «οικουμενιστική» προσέγγιση Κατερέλου αποτελεί ουσιαστικά μια απολογητική της Συνόδου της Κρήτης. Αποδεχόμενη την εγκυρότητά της, αναγκάζεται να περιορίσει τον ιε´ κανόνα για να αποκλείσει τη δυνατότητα αποτείχισης. Αντιστρέφει το νόημα του κανόνα: από προστασία των «αποτειχιζόμενων» κατά της αίρεσης, τον μετατρέπει σε εμπόδιο για την ομολογία της πίστεως.

5. Συμπέρασμα

Η ανάλυση δείχνει ότι η «οικουμενιστική» ερμηνεία του ιε´ κανόνα αντιβαίνει:

  • Στο γράμμα του κανόνα (διάζευξη «συνόδων ἢ Πατέρων», «πρὸ συνοδικῆς διαγνώσεως»).
  • Στις ερμηνείες των κυριότερων κανονολόγων (Βαλσαμών, Ζωναράς, Αριστηνός, Άγιος Νικόδημος).
  • Στην ιστορική πρακτική της Εκκλησίας (Μέγας Αθανάσιος, Άγιος Γρηγόριος Θεολόγος, Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας).
  • Στην παραδοσιακή εκκλησιολογία (προτεραιότητα της αλήθειας έναντι της ενότητας της κοινωνίας).

Η προσέγγιση Κατερέλος, ενώ επικαλείται την κανονική τάξη, στην πραγματικότητα την ανατρέπει, μετατρέποντας τον κανόνα που προστατεύει την ομολογία κατά της αίρεσης σε κανόνα που την εμποδίζει. Η σιωπηρή ατζέντα της νομιμοποίησης της Συνόδου της Κρήτης καθιστά την ερμηνεία του προϊόν συγκεκριμένης εκκλησιαστικής πολιτικής, παρά αντικειμενικής κανονικής επιστήμης.

Βιβλιογραφία

Πρωτογενείς Πηγές (Κανόνες και Σύνοδοι)

  • Κανόνες της Πρωτοδευτέρας Συνόδου (861), ιε´ κανόνας, εν: Pedalion (Πηδάλιον), εκδ. Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, Βενετία, 1800.
  • Κανόνες της Πρωτοδευτέρας Συνόδου, ιγ´ και ιδ´ κανόνες, ό.π.
  • Ἅγιος Ἀθανάσιος ὁ Μέγας, Epistola ad Epiphanium, PG 26, 1049-1052.
  • Ἅγιος Κύριλλος Ἀλεξανδρείας, Epistola ad monachos Constantinopolitanos, PG 77, 125.
  • Σύνοδος της Κρήτης (2016), Σχέσεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας προς τον υπόλοιπον χριστιανικόν κόσμον.

Ερμηνείες Κανονολόγων

  • Βαλσαμών, Θεόδωρος, Scholia in canones, PG 137, 1068-1069.
  • Ζωναράς, Νικήτας, Scholia in canones, PG 137, 1069-1072.
  • Αριστηνός, Ἰωάννης, Commentarium in canones, PG 137, 1072.
  • Ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἀγιορείτης, Πηδάλιον, εκδ. 4η, Ἀθήνα, 1886, σ. 292.
  • Μίλας, Νικόδημος, Ερμηνεία των Ιερών Κανόνων, τόμ. Α΄, Βενετία, 1802.

Σύγχρονες Μελέτες

  • Κατερέλος, Κύριλλος (Επίσκοπος Αβύδου), Ἡ Ἁγία καὶ Μεγάλη Σύνοδος τῆς Κρήτης: Νέα Εκκλησιολογία ἢ Πιστότητα στὴν Παράδοση;
  • Μάννης, Νικόλαος, Η Ψευδοσύνοδος της Κρήτης: Προς Νέα Εκκλησία, εκπαιδευτικός, 2017 (δημοσίευση διαδικτύου: krufo-sxoleio.blogspot.com).
  • Μεταλληνός, Γεώργιος, Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς, πατέρας της Θ΄ Οικουμενικής Συνόδου, Ἱερὰ Μονὴ Μεγάλου Μετεώρου, Ἄγια Μετέωρα, 2009.
  • Μεταλληνός, Γεώργιος, Οικουμενισμός: Αδιέξοδο ή Πρόκληση;, Αθήνα, 1999.

 


Σχόλια

Δημοσίευση σχολίου