ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΤΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ 15 ΚΑΝΟΝΑ ΤΗΣ ΑΒ ΣΥΝΟΔΟΥ

visit counter

Ἐπίσκοπος Ἀβύδου Κύριλλος (Κατερέλος)

Σύγχρονοι «μαχητές» της Ορθοδοξίας και η εφαρμογή του ιε´ κανόνα

1. Σύγχρονοι «μαχητές» της Ορθοδοξίας

Κάποιοι σύγχρονοι «μαχητές» υπέρ της Ορθοδοξίας και της εκκλησιαστικής καθολικότητας ταυτίζονται με μεγάλες προσωπικότητες της Εκκλησίας, όπως ο Άγιος Αθανάσιος, ο Μάξιμος ο Ομολογητής, ο Θεόδωρος ο Στουδίτης, ο Μάρκος ο Ευγενικός και άλλοι. Θεωρούν ότι μπορούν να επικαλούνται το δεύτερο σκέλος του ιε´ κανόνα της Πρωτοδευτέρας Συνόδου (861), σύμφωνα με τον οποίο η αποστασία από αιρετικούς επισκόπους δικαιολογεί την αποτείχιση και διασφαλίζει την τιμή των ορθοδόξων.

2. Η πρακτική των σύγχρονων «μαχητών»

Παρά τις κατηγορίες περί αιρέσεως που εκτοξεύουν κατά των επισκόπων τους, οι σύγχρονοι «μαχητές» δεν προβαίνουν σε πραγματικό αποτειχισμό όπως προβλέπει ο κανόνας. Συχνά παραμένουν ενεργοί στο ποίμνιο των επισκόπων που θεωρούν αιρετικούς, λειτουργώντας και κηρύττοντας σε ναούς, μονές ή σκήτες, ενώ ταυτόχρονα δηλώνουν ότι δεν δημιουργούν σχίσμα ούτε προσχωρούν σε άλλη εκκλησία.

3. Θεωρία και πράξη

Η στάση των «ανεπισκόπων» κληρικών έχει κυρίως χαρακτήρα διαμαρτυρίας για θεολογικές διαφορές και όχι διάσπασης της εκκλησιαστικής ενότητας. Όπως σημειώνει ο Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης: «παν γαρ το ακέφαλον και άναρχον άτακτον και στασιώδες, ου λυτρωθείημεν», υποδεικνύοντας τον κίνδυνο αταξίας και σχίσματος όταν δεν υπάρχει πνευματική και ιεραρχική τάξη.

4. Οι προϋποθέσεις εφαρμογής του ιε´ κανόνα

Ο ιε´ κανόνας προβλέπει την έξοδο από μια αιρετική Εκκλησία υπό τον έλεγχο του Πατριάρχη. Στην πράξη, όμως, οι σύγχρονοι «μαχητές» επικαλούνται το δεύτερο σκέλος του κανόνα χωρίς να συντρέχουν οι απαραίτητες προϋποθέσεις: δεν υπάρχει προγενέστερη συνοδική καταδίκη του Πατριάρχη για αίρεση, ούτε οι πρεσβύτεροι και επίσκοποι υπάγονται άμεσα στη δικαιοδοσία του Πατριάρχη.

5. Τα όρια της έννοιας της αίρεσης

Το δεύτερο σκέλος του κανόνα αναφέρεται σε αιρέσεις καταδικασμένες από τις Αγίες Συνόδους ή τους Πατέρες, όπως ίσχυαν το 861. Δεν καλύπτει μεταγενέστερες κακοδοξίες ή διδασκαλίες, όπως η Δυτική διδασκαλία του Filioque, η οποία δεν είχε καταδικαστεί τότε στην Ανατολή. Η εφαρμογή του κανόνα προϋποθέτει την ύπαρξη αιρέσεων ήδη καταδικασμένων ή συναίνεση των Πατέρων (Consensus Patrum).

6. Αποτείχιση και σχίσμα

Η σύγχρονη πρακτική των αποτειχιζόμενων δεν συνιστά σχίσμα, καθώς δεν δημιουργείται νέα εκκλησία ούτε διασπάται η υπάρχουσα ενότητα. Ωστόσο, επικαλούνται κανόνα που προϋποθέτει σχίσμα, γεγονός που δημιουργεί ασάφεια και αντιφάσεις στην εκκλησιολογική τους θέση.

7. Η άποψη των θεολόγων για την παρασυναγωγή

Σύμφωνα με τον Καθηγητή Σπ. Τρωϊάνο, η στενή σχέση με το σχίσμα έχει το αδίκημα της παρασυναγωγής και προϋποθέτει τουλάχιστον έναν επίσκοπο. Ο Καθηγητής Γ. Πουλής παρατηρεί ότι σχίσμα μπορεί να υπάρξει μόνο με οργανωτική δομή και συμμετοχή επισκόπου. Οι σημερινοί αποτειχιζόμενοι, παρότι επικαλούνται τον κανόνα, δεν δημιουργούν σχίσμα, καθώς δεν πληρούνται αυτές οι προϋποθέσεις.

8. Συμπέρασμα για την εφαρμογή του ιε´ κανόνα

Η εφαρμογή του ιε´ κανόνα στην παρούσα συγκυρία δεν είναι δυνατή, αφού δεν συντρέχουν οι προϋποθέσεις της «κατεγνωσμένης» κακοδοξίας. Οι Πατέρες της Πρωτοδευτέρας Συνόδου στόχευαν στην ενότητα της Εκκλησίας και στη διαχείριση αιρέσεων, όχι στη διάσπαση των Ορθοδόξων μεταξύ τους. Η σημερινή επικαλούμενη εφαρμογή του κανόνα δεν ανταποκρίνεται στα πραγματικά γεγονότα και τις θεμελιώδεις εκκλησιαστικές αρχές.

---

9. Σχίσμα και παρασυναγωγή

Ο αείμνηστος Πρωτοπρεσβύτερος Εὐάγγελος Μαντζουνέας τονίζει τη διάκριση:

• Το σχίσμα διαπράττεται από έναν ή περισσότερους επισκόπους μαζί με κληρικούς και λαϊκούς.
• Η παρασυναγωγή τελείται από πρεσβυτέρους, οι οποίοι εκτελούν ιερουργίες ιδιωτικά ή δεν αναγνωρίζουν τον επίσκοπο, ακόμη κι αν εκείνος υπέπεσε σε αμάρτημα ή αίρεση προτού καταδικαστεί τελεσίδικα.
• Ο πρεσβύτερος δεν δικαιούται να κρίνει ή να καταδικάσει τον επίσκοπο.

10. Η Πρωτοδευτέρα Σύνοδος και οι αιρετικοί

• Η Σύνοδος θεωρούσε αιρετικούς κυρίως τους εικονομάχους, λόγω της επίσημης κακοδοξίας τους όπως καταδικάστηκε από τις Αγίες Συνόδους.
• Ο ιερός κανόνας στρέφεται κατά ομάδων προσώπων (π.χ. ζηλωτών μοναχών και κληρικών) για να προληφθεί νέα αίρεση.
• Δεν αφορά μεμονωμένα άτομα, αλλά την διάσπαση της εκκλησιαστικής ενότητας από ομάδες.

11. Οι κανόνες ιγ´, ιδ´, ιε´ και η διακοπή μνημοσύνου

• Κανόνας ιγ´: διακοπή μνημοσύνου επισκόπου από πρεσβύτερο ή διάκονο.
• Κανόνας ιδ´: διακοπή μνημοσύνου μητροπολίτη από επίσκοπο.
• Κανόνας ιε´: διακοπή μνημοσύνου Πατριάρχη από μητροπολίτες, επισκόπους και πρεσβυτέρους, μόνο εάν η αίρεση είναι καταγνωσμένη και δημοσίως κηρυγμένη.
• Ο 13ος κανόνας της Πρωτοδευτέρας αποκλείει κάθε αυθαίρετη ενέργεια χωρίς προηγούμενη συνοδική καταδίκη.

12. Θεολογικός διάλογος και αίρεση

• Ο σύγχρονος θεολογικός διάλογος με ετερόδοξους δεν σημαίνει υιοθέτηση δογματικών αποκλίσεων.
• Εάν ο διάλογος θεωρούνταν αίρεση, δεν θα ήταν αναγκαίος καθόλου.
• Κανένας Πατριάρχης δεν κηρύσσει δημοσίως αίρεση, όπως απαιτεί ο κανόνας για τη διακοπή μνημοσύνου.

13. Εφαρμογή του ιε´ κανόνα σε πρεσβυτέρους και μητροπολίτες

• Ο κανόνας δεν παρέχει δικαίωμα σε πρεσβυτέρους να διακόπτουν μνημόσυνο Μητροπολίτου που υπάγεται σε άλλη δικαιοδοσία.
• Η αυθαίρετη εφαρμογή θα κατέλυε την καθολικότητα της τοπικής Εκκλησίας, θεμελιώδη αρχή της Ορθοδοξίας.
• Οι Πατέρες θέλησαν να αποτρέψουν καταχρηστική άσκηση της διακοπής μνημοσύνου, θέτοντας την εφαρμογή μόνο σε περίπτωση αληθούς και καταγνωσμένης αίρεσης Πατριάρχη.

14. Κανονική κρίση και επικοινωνία με «αιρετικούς»

• Το επιχείρημα των αποτειχιζομένων ότι μπορούν να διακόπτουν μνημόσυνο λόγω επικοινωνίας Μητροπολίτη με άλλους «αιρετικούς» είναι κανονικά αβάσιμο, ακόμη κι αν θεωρηθεί ότι η επικοινωνία υπάρχει.
• Αν εφαρμοζόταν, οποιοσδήποτε πρεσβύτερος θα μπορούσε να αποτειχίζεται από τον δικό του Μητροπολίτη, δημιουργώντας πλήρη αταξία και καταρράκωση της εκκλησιαστικής ενότητας.

15. Η Σύνοδος της Κρήτης και η νέα Εκκλησιολογία

• Η Σύνοδος της Κρήτης δεν εισάγει νέα Εκκλησιολογία ή αίρεση.
• Η κριτική πρέπει να διακρίνει μεταξύ αντιλογίας υπέρ ευσέβειας και ομολογίας πίστεως, όπως επισημαίνει ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς: «ακριβεία ζητείται μόνο στην ομολογία πίστεως».
• Η αλήθεια της Εκκλησίας κρίνονται στα πράγματα και όχι στα λόγια, διασφαλίζοντας την πιστότητα στη δογματική διδασκαλία.