Ο Εσταυρωμένος στην εικονογραφία

visit counter

Πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

Στην  Ορθόδοξη εικονογραφία η  μορφή του Χριστού εκφράζει ειρήνη και μεγαλοπρέπεια. Ο Κύριος ανοίγει την αγκαλιά του σε όλους, όσους θέλουν να στραφούν σε αυτόν. Σε αυτή την εικονογραφία, το μάλλον δύσκολο έργο της απεικόνισης των δύο υποστάσεων του Χριστού – του Θείου και του Ανθρώπινου-, που ταυτόχρονα καταδεικνύουν και τον θάνατο και την πλήρη νίκη του Ιησού πάνω του, επιλύεται με επιτυχία.

Στους Λατίνους  και την Ορθόδοξη Εκκλησία, ιδιαίτερη σημασία δεν αποδίδεται στο σχήμα του σταυρού, αλλά στην εικόνα του Ιησού Χριστού πάνω του. Μέχρι τον 9ο αιώνα συμπεριλαμβανομένου, ο Χριστός απεικονιζόταν στον σταυρό όχι μόνο ζωντανός, αναστημένος, αλλά και θριαμβευτής και μόλις τον 10ο αιώνα εμφανίστηκαν εικόνες του νεκρού Χριστού.

Γνωρίζουμε ότι ο Χριστός πέθανε στο σταυρό. Αλλά, ξέρουμε επίσης ότι αργότερα αναστήθηκε  και ότι υπέφερε οικειοθελώς από αγάπη για τους ανθρώπους: για να μας διδάξει να φροντίζουμε την αθάνατη ψυχή, για να αναστηθούμε κι εμείς και να ζήσουμε για πάντα. Στην Ορθόδοξη Σταύρωση αυτή η πασχαλινή χαρά είναι πάντα παρούσα. Ως εκ τούτου, στον ορθόδοξο σταυρό, ο Χριστός δεν πεθαίνει, αλλά απλώνει ελεύθερα τα χέρια του, οι παλάμες του Ιησού είναι ανοιχτές, σαν να θέλει να αγκαλιάσει όλη την ανθρωπότητα, δίνοντάς της την αγάπη του και ανοίγει το δρόμο για  αιώνια ζωή. Δεν είναι νεκρό σώμα, αλλά Θεός και ολόκληρη η εικόνα του μιλάει γι’ αυτό.

• Ο ορθόδοξος σταυρός πάνω από την κύρια οριζόντια μπάρα έχει μια άλλη, μικρότερη, που συμβολίζει την πλάκα στον σταυρό του Χριστού που υποδηλώνει την επιγραφή του Πιλάτου. Επειδή ο  Πόντιος Πιλάτος δεν βρήκε πώς να περιγράψει την ενοχή του Χριστού, έγραψε στην πλάκα «Ιησούς  Ναζωραίος, Βασιλιάς των Ιουδαίων» σε τρεις γλώσσες: Ελληνικά, Λατινικά και Αραμαϊκά. Το περιστατικό αυτό αναφέρεται στο κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο κεφ 19: «19 ἔγραψε δὲ καὶ τίτλον ὁ Πιλᾶτος καὶ ἔθηκεν ἐπὶ τοῦ σταυροῦ· ἦν δὲ γεγραμμένον· Ἰησοῦς ὁ Ναζωραῖος ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων.

 20 τοῦτον οὖν τὸν τίτλον πολλοὶ ἀνέγνωσαν τῶν Ἰουδαίων, ὅτι ἐγγὺς ἦν τῆς πόλεως ὁ τόπος ὅπου ἐσταυρώθη ὁ Ἰησοῦς· καὶ ἦν γεγραμμένον Ἑβραϊστί, Ἑλληνιστί, Ῥωμαϊστί.«

Στα Λατινικά στον Ρ/Καθολικισμό, αυτή η επιγραφή συνήθως μοιάζει INRI και στην Ορθοδοξία IΝΒΙ («Ιησούς Ναζωραίος, Βασιλιάς των Ιουδαίων»). Η κάτω λοξή εγκάρσια ράβδος συμβολίζει τη στήριξη του ποδιού. Συμβολίζει επίσης δύο ληστές που σταυρώθηκαν αριστερά και δεξιά του Χριστού. Ένας από αυτούς μετανόησε για τις αμαρτίες του πριν από το θάνατό του, για το οποίο του απονεμήθηκε η Βασιλεία των Ουρανών. Ο άλλος, πριν πεθάνει, βλασφήμησε και βλασφημούσε τους δήμιούς του και τον Χριστό.

Στο σταυροειδές φωτοστέφανο του Σωτήρος αναγκαστικά γράφονταν ελληνικά γράμματα «Ο ΩΝ»  που σημαίνει  «Ο  Υπάρχων», γιατί «Ο Θεός είπε στον Μωυσή: «Εγώ ειμί ο Ων»… »(Εξ. 3:14), αποκαλύπτοντας έτσι το όνομά Του, εκφράζοντας την αυθυπαρξία, την αιωνιότητα και το αμετάβλητο της ύπαρξης του Θεού.

Επιπλέον, τα καρφιά με τα οποία καρφώθηκε ο Κύριος στον σταυρό φυλάσσονταν στο Ορθόδοξο Βυζάντιο. Και ήταν ακριβώς γνωστό ότι ήταν τέσσερα, όχι τρία. Επομένως, στους ορθόδοξους σταυρούς, τα πόδια του Χριστού είναι καρφωμένα με δύο καρφιά, το καθένα ξεχωριστά. Η εικόνα του Χριστού με σταυρωμένα πόδια, καρφωμένα με ένα καρφί, πρωτοεμφανίστηκε ως καινοτομία στη Δύση το δεύτερο μισό του 13ου αιώνα.

Στην Δυτικού  τύπου  Σταύρωση, η εικόνα του Χριστού έχει ανθρώπινα φυσικά  χαρακτηριστικά. Οι Ρωμαιοκαθολικοί  απεικονίζουν τον Χριστό ως νεκρό, μερικές φορές με ρυάκια αίματος στο πρόσωπό του, από πληγές στα χέρια, τα πόδια και τα πλευρά του ( στίγματα). Εκδηλώνει όλο τον ανθρώπινο πόνο, το μαρτύριο που έπρεπε να βιώσει ο Ιησούς. Τα χέρια του κρεμούν κάτω από το βάρος του σώματός του. Η εικόνα του Χριστού στον Λατινικό  σταυρό είναι εύλογη, αλλά αυτή είναι η εικόνα ενός νεκρού, ενώ δεν υπάρχει κανένας υπαινιγμός του θριάμβου της νίκης επί του θανάτου. Η σταύρωση στην Ορθοδοξία απλώς συμβολίζει αυτόν τον θρίαμβο. Επιπλέον, τα πόδια του Σωτήρος είναι καρφωμένα με ένα καρφί. Αναλυτικότερα:

Ο καθολικός είναι εξαιρετικά φυσικός, ενώ ο ορθόδοξος είναι πιο πνευματικός. Ταυτόχρονα, στους Ρ/καθολικούς  Σταυρούς, ο Ιησούς απεικονίζεται με πρόσωπο που υποφέρει, σώμα κρεμασμένο στα χέρια, αγκάθινο στεφάνι στο κεφάλι, καθώς και με πληγές και αίμα.

Το κεφάλι του Ιησού, στεφανωμένο με στέμμα, σταυρωμένα πόδια, επιπλέον καρφωμένο με ένα καρφί – μια καινοτομία του 13ου αιώνα. Οι ανατομικές λεπτομέρειες της καθολικής εικόνας, που μεταφέρουν ξεκάθαρα την ακρίβεια της ίδιας της εκτέλεσης, κρύβουν το κύριο γεγονός – τον θρίαμβο του Ιησού, ο οποίος νίκησε τον θάνατο και μας αποκαλύπτει την αιώνια ζωή.

Στη κλασική Ορθόδοξη εικόνα  ο σταυρός απεικονίζει τον Ιησού τον ΝΙΚΗΤΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ. Η εμφάνισή του δείχνει τη Θεία ειρήνη και το μεγαλείο. Ο Χριστός δεν κρέμεται αβοήθητος, αλλά πετάει στον αέρα, σαν να καλεί όλο το Σύμπαν στην αγκαλιά του. Η Μητέρα του Θεού συμπάσχει σταθερά με τα βάσανα του Υιού.

Τα απλωμένα χέρια του Ιησού σε έναν Ορθόδοξο σταυρό πρέπει να είναι ίσια. Δεν πρέπει να κρεμούν κάτω από το βάρος ενός ετοιμοθάνατου σώματος.

Οι παλάμες του Χριστού στον Ορθόδοξο Σταυρό είναι αναγκαστικά ανοιχτές. Αξίζει να πούμε ότι το ζήτημα του απαράδεκτου της απεικόνισης των λυγισμένων δακτύλων του Σωτήρος σε εικόνες υπό καθολική επιρροή τέθηκε από τον υπάλληλο Viskovaty το 1553. Αν και καταδικάστηκε για τον συλλογισμό του σχετικά με την εικονογραφία εκείνης της εποχής, τα επιχειρήματα που παρείχε σχετικά με την ανάγκη απεικόνισης με ακρίβεια ανοιχτών παλαμών αναγνωρίστηκαν ως σωστά, μετά από τα οποία οι αμφιλεγόμενες εικόνες υποβλήθηκαν σε επανεγγραφή.

Δεν υπάρχουν νατουραλιστικά ίχνη του πόνου του Χριστού στον ορθόδοξο σταυρό.

Το αγκάθινο στέμμα είναι μια ιδιότητα Ρ/καθολικού Σταυρού  που είναι εξαιρετικά σπάνιο στην Ορθόδοξη παράδοση. 

Ο οκτάκτινος Βυζαντινός Σταυρός

Ο πιο συνηθισμένος τύπος είναι σύμβολο της Ορθόδοξης Ρωσικής Εκκλησίας. Αλλιώς ονομάζεται  βυζαντινός. Οκτάκτινος  σχηματίστηκε μετά την πράξη της σταύρωσης του Κυρίου.

Μαζί με τον Δημιουργό, εκτελέστηκαν δύο ακόμη εγκληματίες, ο ένας από τους οποίους άρχισε να κοροϊδεύει τον Κύριο, αφήνοντας να εννοηθεί ότι, αν ο Χριστός είναι αληθινός, τότε είναι υποχρεωμένος να τους σώσει. Ένας άλλος καταδικασμένος του αντιτάχθηκε ότι ήταν πραγματικοί εγκληματίες, και ο Ιησούς καταδικάστηκε ψευδώς. Ο ευγνώμων ληστής  ήταν στο δεξί χέρι, έτσι το αριστερό άκρο του ποδιού είναι ανυψωμένο, συμβολίζοντας την ανύψωση πάνω από άλλους εγκληματίες. Η δεξιά πλευρά του δοκαριού είναι χαμηλωμένη, ως ένδειξη ταπείνωσης των υπολοίπων ενώπιον της δικαιοσύνης των λόγων του αμυντικού.

Το ερώτημα του λόγου σχεδιασμού της κάτω δοκού κλίσης εξηγείται αρκετά πειστικά από το λειτουργικό κείμενο της 9ης ώρας της λειτουργίας στον Σταυρό του Κυρίου: «Εν μέσω δύο ληστών, ζυγός δικαιοσύνης ευρέθη ο Σταυρός σου˙ του μεν καταγομένου εις Άδην τω βάρει της βλασφημίας, του δε κουφιζομένου πταισμάτων προς γνώσιν θεολογίας. Χριστέ ο Θεός, δόξα Σοι» (Ύμνος Θ΄ ώρας Σαρακοστής).

 (Ανάμεσα σε δυο ληστές, βρέθηκε σαν ζυγαριά δικαιοσύνης ο Σταυρός σου. Γιατί ο ένας οδηγήθηκε στον Άδη από το βάρος της βλασφησμίας, ενώ ο άλλος ελευθερώθηκε από τις αμαρτίες του και γνώρισε τον Θεό. Χριστέ Θεέ μας, δόξα Σοι).

ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ

Διαφορές μεταξύ Ορθόδοξου  και Δυτικού τύπου  Σταυρού και  Εσταυρωμένου

Έτσι, υπάρχουν οι ακόλουθες διαφορές μεταξύ του Δυτικού τύπου Σταυρού  και του Ορθοδόξου:

Ο Ορθόδοξος Εσταυρωμένος είναι τετράκτινος, εξάκτινος  ή Οκτάκτινος και είναι ΑΓΙΟΓΡΑΦΗΜΕΝΟΣ ΠΑΝΩ ΣΤΟ ΣΤΑΥΡΟ.

·         Ο Ρ/καθολικός Εσταυρωμένος είναι σταυρός με ΟΜΟΙΩΜΑ  του Χριστού, που παραπέμπει σε άγαλμα.

·         Τα πόδια του Ιησού Χριστού βρίσκονται μαζί στον Ρωμαιοκαθολικό  Σταυρό και το καθένα είναι καρφωμένο ξεχωριστά στον Ορθόδοξο σταυρό. Στον Ορθόδοξο Σταυρό, ο Ιησούς είναι καρφωμένος στον Σταυρό με 4 καρφιά και στον Καθολικό με τρία (3)

·         διαφορετική είναι εικόνα του Σωτήρα στο σταυρό. Ο Ορθόδοξος σταυρός απεικονίζει τον Θεό, ο οποίος άνοιξε το δρόμο για την αιώνια ζωή και ο Δυτικού τύπου  σταυρός απεικονίζει έναν άνθρωπο σε βασανισμό.

Ο ορθόδοξος αγιογράφος, δεν ζωγραφίζει τον Χριστό στην ανθρώπινη φύση του απομονωμένη. Δεν ξεχνά τη Θεότητά του. Ως άνθρωπος πάσχει πραγματικά και πεθαίνει, αλλά η θεότητα μένει αθάνατη. Το Σώμα του δεν γνώρισε τη φθορά, δηλαδή τη σήψη και δε ζωγραφίζεται εξαθλιωμένο. Γι’ αυτό δεν παρουσιάζεται ρεαλιστικά, αλλά ως ο Κύριος της ζωής σε πλήρη δόξα. Παρότι είναι νεκρός, στηρίζεται ήσυχα στα πόδια του και έχει ελαφρά γερμένο το κεφάλι του σαν να κοιμάται. Τα χέρια του, εκτείνονται απαλά στο σταυρό και οι παλάμες του, είναι ανοιχτές. Προσκαλεί στην αγκαλιά του τους ανθρώπους όλων των εποχών. Μακάρι να αποδεχτούμε το κάλεσμά Του….

Αν και η ορθόδοξη εικονογραφία αναδεικνύει τον σταυρό ως εξαγιασμένο και σωτηριολογικό μέσο, ωστόσο στην καθολική παράδοση ο Εσταυρωμένος Χριστός δεν αναπαρίσταται με τον ίδιο τρόπο. Αν και σε πολλούς οι διαφορές μοιάζουν ανεπαίσθητες, ωστόσο, η δυτική απεικόνιση έχει χαρακτηριστεί από πολλούς μελετητές ως ανορθόδοξη και αντιδογματική.

Πώς να ξεχωρίσετε τον σταυρό που εκφράζει με εικονογραφική πληρότητα την ουσία της ορθοδόξου πίστεως;

1. Αρχικά, οι παλάμες του Εσταυρωμένου Ιησού θα πρέπει να είναι στραμμένες προς τα έξω. Σε αντίθεση με τη δυτική απεικόνιση, που θέλει τα χέρια του Χριστού να κρέμονται καταρρακωμένα από τον σταυρό, η ορθόδοξη εικονογραφία ανοίγει την αγκαλιά του Κυρίου προς τον κόσμο. Έτσι, ακόμη και την έσχατη στιγμή του μαρτυρίου ο Χριστός δεν είναι παραδομένος στον πόνο, αλλά στην αγάπη του και την ανάγκη να θυσιαστεί για το δημιούργημά του.
2. Επίσης, σε αντίθεση με την ορθόδοξη εικονογραφία, η δυτική απεικόνιση θέλει τα πόδια του Χριστού τοποθετημένα το ένα πάνω στο άλλο και πληγωμένα από ένα και μοναδικό καρφί. Η νατουραλιστική αυτή αναπαράσταση, απέχει και πάλι από τη δογματική αλήθεια της ορθόδοξης εκκλησίας. Ο Κύριος, δεν εγκαταλείπει το σώμα του πάνω στο ξύλο, αλλά στέκεται εκουσίως στον σταυρό. Είναι, επομένως, σημαντικό να αναδείξουμε την πλευρά αυτή του μαρτυρίου αναπαριστώντας τον Ιησού με τον ανάλογο τρόπο, με τις άκρες των ποδιών του να ακουμπούν, και όχι να παραδίνονται, στο σταυρικό μαρτύριο.
3. Τέλος, ορισμένοι σταυροί και, ιδιαίτερα, οι ρώσικοι, έχουν 8 γωνίες, καθώς αποτελούνται από τρεις επιμέρους οριζόντιες γραμμές. Στην πάνω λωρίδα υπάρχει επιγραφή, στη μεσαία είναι τοποθετημένα τα χέρια του Κυρίου, ενώ στην χαμηλότερη είναι ακουμπισμένα τα πόδια Του. Σχετικά με τις γωνίες του σταυρού, δεν υπάρχει συγκεκριμένος δογματικός συμβολισμός. Συνεπώς, ένας σταυρός με 4 γωνίες θα ήταν εξίσου κατάλληλος, εφόσον θα πληρούσε όλες τις εικονογραφικές προϋποθέσεις.
4. Στον Ορθόδοξο Σταυρό ο Εσταυρωμένος είναι ΑΓΙΟΓΡΑΦΗΜΕΝΟΣ ενώ στη Δύση ο Εσταυρωμένος είναι πάνω στον Σταυρό με μορφή ειδώλου.