Υμνογραφική προσέγγιση της θεολογίας της Πεντηκοστής.
πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου.
Απόσπασμα.
«Η Εκκλησία», όπως λέει ο π. Γεώργιος Φλορόφσκι «είναι μια με την Πεντηκοστή, που ήταν η ημέρα της θαυμαστής θεμελιώσεως και των γενεθλίων της Εκκλησίας, οπότε όλες οι προφητείες γι΄ αυτήν εκπληρώθηκαν. Σ’ εκείνη την ¨τρομερή και ακατανόητη γιορτή¨, το Πνεύμα, ο Παράκλητος, κατέρχεται και ενοικεί μέσα στον κόσμο, όπου ποτέ πριν δεν ήταν παρών κατά τον τρόπο που αρχίζει τώρα να ενοικεί».
Η θεολογική σηµασία της εορτής της καθόδου του Αγίου Πνεύµατος απεικονίζεται και στα λειτουργικά κείµενα των ύµνων που συνθέτουν τις ακολουθίες της Πεντηκοστής, όντας µία πλούσια οµολογία πίστεως, και παρουσιάζουν ένα βαθύ δογµατικό χαρακτήρα.
Α) Το Άγιο Πνεύµα – Θεός αληθινός, οµοούσιος µε τον Πατέρα και τον Υιό
Η οµοουσιότητα του Αγίου Πνεύµατος µε τον Πατέρα και µε τον Υιό επιβεβαιώνεται στην εκκλησιαστική λατρεία µέσω πολλών λειτουργικών κειµένων.
Οι λειτουργικές συνθέσεις της Πεντηκοστής δείχνουν και την σχέση µεταξύ των Προσώπων της Αγίας Τριάδος. Ο Πατήρ υπάρχει προ των αιώνων, όπως υπάρχουν κατά τον ίδιο τρόπο και ο Υιός και το Άγιο Πνεύµα. Αλλά, πάλι αϊδίως ο Πατέρας γεννά τον Υιό, γι’ αυτό και ονοµάζεται Πατέρας και οµοίως εκπορεύει το Άγιο Πνεύµα, χωρίς όµως να αλλοιώνεται η σχέση ισότητας και οµοουσιότητας µεταξύ των Προσώπων της Αγίας Τριάδος. Ο Πατέρας αποκαλύπτεται «δι’ Υιού εν Αγίω Πνεύµατι». Το Άγιο Πνεύµα όντας Αυτό που µας καθοδηγεί δι’ Υιού στον Πατέρα. Εποµένως, «ο Πατέρας είναι η πηγή, ο Υιός η φανέρωση και το Άγιο Πνεύµα η δύναµη που φανερώνει. Ο Πατέρας είναι η πηγή της αγάπης, ο Υιός η αγάπη που αποκαλύπτει τον εαυτό της και το Άγιο Πνεύµα η αγάπη που πραγµατώνεται µέσα µας»( Vladimir LOSSKY, Εισαγωγή στην ορθόδοξη θεολογία).
Πολύ χαρακτηριστικό παράδειγµα τριαδικής Θεολογίας και ιδιαίτερα αποκαλύψεως των ενδοτριαδικών σχέσεων αποτελεί το δοξαστικό του εσπερινού της Κυριακής της Πεντηκοστής και το πρώτο στιχηρό των αίνων της Κυριακής της Πεντηκοστής.
«Δεῦτε λαοί, τὴν τρισυπόστατον Θεότητα προσκυνήσωμεν, Υἱὸν ἐν τῷ Πατρί, σὺν ἁγίῳ Πνεύματι· Πατὴρ γὰρ ἀχρόνως ἐγέννησεν Υἱόν, συναΐδιον καὶ σύνθρονον, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἦν ἐν τῷ Πατρί, σὺν Υἱῷ δοξαζόμενον, μία δύναμις, μία οὐσία, μία Θεότης, ἣν προσκυνοῦντες πάντες λέγομεν· Ἅγιος ὁ Θεός, ὁ τὰ πάντα δημιουργήσας δι’ Υἱοῦ, συνεργίᾳ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, Ἅγιος ἰσχυρός, δι’ οὗ τὸν Πατέρα ἐγνώκαμεν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον ἐπεδήμησεν ἐν κόσμῳ, Ἅγιος ἀθάνατος, τὸ Παράκλητον Πνεῦμα, τὸ ἐκ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, καὶ ἐν Υἱῷ ἀναπαυόμενον, Τριὰς ἁγία, δόξα σοι».(Δοξαστικό Εσπερινού)
Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἦν μὲν ἀεί, καὶ ἔστι καὶ ἔσται, οὕτε ἀρξάμενον, οὔτε παυσόμενον, ἀλλ’ ἀεὶ Πατρὶ καὶ Υἱῷ συντεταγμένον, καὶ συναριθμούμενον, ζωή, καὶ ζωοποιοῦν, φῶς, καὶ φωτὸς χορηγόν, αὐτάγαθον, καὶ πηγὴ ἀγαθότητος· δι’ οὗ Πατὴρ γνωρίζεται, καὶ Υἱὸς δοξάζεται, καὶ παρὰ πάντων γινώσκεται, μία δύναμις, μία σύνταξις, μία προσκύνησις, τῆς ἁγίας Τριάδος.(Στιχηρό Αίνων)
Η θεότητα των Προσώπων της Αγίας Τριάδος οµολογείται και στο εξαποστειλάριο του όρθρου της Πεντηκοστής, στιχηρό στο οποίο το φως συνδέεται ξεχωριστά µε την κάθε υπόσταση της Αγίας Τριάδος. Εδώ ασφαλώς η αναφορά είναι στο άκτιστο φως, ως στοιχείο της θεότητας, δείχνοντας πως η αποστολή του Αγίου Πνεύµατος φώτισε τον κόσµο για να γνωριστεί και να τιµάται όπως πρέπει η Οµοούσια Παναγία Τριάδα:
«Φῶς ὁ Πατήρ, φῶς ὁ Λόγος, φῶς καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, ὅπερ ἐν γλώσσαις πυρίναις, τοῖς Ἀποστόλοις ἐπέμφθη, καὶ δι’ αὐτοῦ πᾶς ὁ κόσμος φωταγωγεῖται, Τριάδα σέβειν ἁγίαν.»(Εξαποστειλάριο εορτής)
Β) Η κάθοδος του Αγίου Πνεύµατος και η ίδρυση της Εκκλησίας
«Η Πεντηκοστή δεν είναι το γεγονός µιας στιγµής, ενός χρόνου, αλλά είναι τα εγκαίνια της εποχής της Εκκλησίας, δηλαδή τα εγκαίνια του καιρού του διαρκούς και σταθερού εκχυλίσµατος του Αγίου Πνεύµατος πάνω στην κοινότητα».( BOBRINSKOY-Η κοινωνία του Αγίου Πνεύµατος)
Τὴν μεθέορτον πιστοί, καὶ τελευταίαν ἑορτήν, ἑορτάσωμεν φαιδρῶς· αὕτη ἐστὶ Πεντηκοστή, ἐπαγγελίας συμπλήρωσις, καὶ προθεσμίας· ἐν ταύτῃ γὰρ τὸ πῦρ, τοῦ Παρακλήτου εὐθύς, κατέβη ἐπὶ γῆς, ὥσπερ ἐν εἴδει γλωσσῶν, καὶ Μαθητὰς ἐφώτισε, καὶ τούτους οὐρανομύστας ἀνέδειξε. Τὸ φῶς ἐπέστη, τοῦ Παρακλήτου, καὶ τόν κόσμον, ἐφώτισε. (Κάθισμα Όρθρου)
Σε άµεση σχέση µε το κείµενο της Αγίας Γραφής και συγχρόνως µε έµπνευση από αυτό, η υµνογραφία της Πεντηκοστής αποδίδει σχεδόν µε τις ίδιες λέξεις την επιφοίτηση του Αγίου Πνεύµατος επί τους µαθητές που ήταν στα Ιεροσόλυµα, αποκαλύπτοντάς τους τα µυστήρια του Θεού:
«Παράδοξα σήμερον εἶδον τὰ ἔθνη πάντα ἐν πόλει Δαυΐδ, ὅτε τὸ Πνεῦμα κατῆλθε τὸ ἅγιον ἐν πυρίναις γλώσσαις, καθὼς ὁ θεηγόρος Λουκᾶς ἀπεφθέγξατο. Φησὶ γάρ· Συνηγμένων τῶν Μαθητῶν τοῦ Χριστοῦ, ἐγένετο ἦχος καθάπερ φερομένης βιαίας πνοῆς, καὶ ἐπλήρωσε τὸν οἶκον, οὗ ἦσαν καθήμενοι, καὶ πάντες ἤρξαντο φθέγγεσθαι, ξένοις ῥήμασι, ξένοις δόγμασι, ξένοις διδάγμασι, τῆς ἁγίας Τριάδος».
Όπως ήδη αναφέραµε, η κάθοδος του Αγίου Πνεύµατος εγκαινιάζει το χρόνο της Εκκλησίας. Το Άγιο Πνεύµα που κατεβαίνει στον κόσµο, µεταδίδει σ’ αυτούς που Το λαµβάνουν τη χάρη της άφεσης των αµαρτιών για τη σωτηρία τους, εκπληρώνοντας την επαγγελία του Σωτήρος µε την έλευσή Του:
««Λυτήριον κάθαρσιν ἀμπλακημάτων,
Πυρίπνοον δέξασθε Πνεύματος δρόσον,
Ὦ τέκνα φωτόμορφα τῆς Ἐκκλησίας,
Νῦν ἐκ Σιὼν γὰρ ἐξελήλυθε νόμος,
Ἡ γλωσσοπυρσόμορφος Πνεύματος χάρις».
Το Άγιο Πνεύµα που εκπορεύεται από τον Πατέρα και αποστέλλεται από τον Υιό, κατεβαίνει εκουσίως, συνεχίζοντας το έργο του Σωτήρος Χριστού και αποκαλύπτοντάς Τον στους ανθρώπους:
Καθώς περ εὐδόκησεν αὐτεξουσίως,
Ἀδέσποτον κάτεισι Πνεῦμα πατρόθεν,
Σοφίζον ἐν γλώσσεσι τοὺς Ἀποστόλους,
Ἐπισφραγίζον τὸν φερέσβιον Λόγον,
Πατροσθενὲς ξύμμορφον, ὃν Σωτὴρ ἔφη.
Δηλαδή, «το Άγιο Πνεύµα δεν είναι κάτι που εµψυχώνει µία Εκκλησία που ήδη υπάρχει. […] Το Άγιο Πνεύµα κάνει την Εκκλησία να υπάρχει.
Εποµένως, χωρίς το Πνεύµα του Θεού δεν µπορεί να υπάρξει Εκκλησία. Το Άγιο Πνεύµα «ὅλον συγκροτεῖ τὸν θεσµὸν τῆς Ἐκκλησίας»
«Πάντα χορηγεῖ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, βρύει προφητείας, ἱερέας τελειοῖ, ἀγραμμάτους σοφίαν ἐδίδαξεν, ἁλιεῖς θεολόγους ἀνέδειξεν, ὅλον συγκροτεῖ τὸν θεσμὸν τῆς Ἐκκλησίας.(Στιχηρό Εσπερινού)
Γ) Το Άγιο Πνεύµα στη ζωή της Εκκλησίας.
Το Άγιο Πνεύµα είναι παρόν και στην Παλαιά Διαθήκη, αποκαλύπτοντας στους ανθρώπους το θέληµα του Θεού, όντας Αυτό το «λαλῆσαν διά των Προφητών», όπως οµολογούµε στο Σύµβολο της Πίστεως.
Η Παλαιά Διαθήκη έχει µαρτυρίες και για το έργο του Αγίου Πνεύµατος στην εποχή της χάριτος. Ο προφήτης Ιωήλ αναφερόµενος σ’ αυτό λέγει:
«Καὶ ἔσται μετὰ ταῦτα, ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα, καὶ προφητεύσουσιν οἱ υἱοὶ ὑμῶν, καὶ αἱ θυγατέρες ὑμῶν, καὶ οἱ πρεσβύτεροι ὑμῶν, ἐνύπνια ἐνυπνιασθήσονται, καὶ οἱ νεανίσκοι ὑμῶν ὁράσεις ὄψονται. Καί γε ἐπὶ τοὺς δούλους μου καὶ ἐπὶ τὰς δούλας μου, ἐν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις, ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου, καὶ προφητεύσουσι, καὶ δώσω τέρατα ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω, καὶ σημεῖα ἐπὶ τῆς γῆς κάτω, αἷμα καὶ πῦρ, καὶ ἀτμίδα καπνοῦ».
Στην Καινή Διαθήκη, στο βιβλίο “Πράξεις των Αποστόλων”, επιλέγεται από τον Θεό η ημέρα της Ιουδαϊκής γιορτής της Πεντηκοστής για την υποσχεθείσα από τον Χριστό κάθοδο του Αγίου Πνεύματος, του «Άλλου Παράκλητου». Ο Παράκλητος αποκάλυψε στους μαθητές του Χριστού ολόκληρη την αλήθεια για το πρόσωπό Του. Δυο βασικές λεπτομέρειες στο κείμενο των Πράξεων είναι ότι: «Όταν έφθασε η ημέρα της Πεντηκοστής, ήταν όλοι μαζί (οι μαθητές) συγκεντρωμένοι με ομοψυχία στο ίδιο μέρος» καθώς επίσης ότι εκείνη την ημέρα, «στην Ιερουσαλήμ βρίσκονταν ευσεβείς Ιουδαίοι από όλα τα μέρη του κόσμου». Ήταν ένα παγκόσμιο και ιστορικό γεγονός, ένα γιορτινό κάλεσμα (μια προσκυνηματική γιορτή θα μπορούσαμε να πούμε) για Ιουδαίους προσήλυτους οποιασδήποτε καταγωγής στην οικουμένη.
Σε αυτήν την γιορτινή ατμόσφαιρα ο Τριαδικός Θεός γέμισε το σπίτι που ήταν συναθροισμένοι οι μαθητές με μια «βίαιη πνοή» και πάνω στους μαθητές διαμοιράσθηκαν «πύρινες γλώσσες», γλώσσες που έμοιαζαν με φωτιά. Το σημείο που σαγήνευσε το πολυεθνικό παρευρισκόμενο πλήθος ήταν ότι «ο καθένας τους άκουγε τους αποστόλους να μιλάνε στη δική του γλώσσα», οδηγώντας τους με απορία στο συμπέρασμα: «όλοι εμείς, είτε ιουδαϊκής καταγωγής είτε προσήλυτοι, τους ακούμε να μιλούν στις γλώσσες μας για τα θαυμαστά έργα του Θεού». Φυσικά δεν έλειψαν και αυτοί που χλεύαζαν και έλεγαν: «Ετούτοι πρέπει να’ ναι πολύ μεθυσμένοι». Πιθανόν αγνοούσαν μέχρι εκείνη την στιγμή ότι η συγκεκριμένη γιορτή, ήταν το πανηγύρι του Παρακλήτου και οι καλεσμένοι στο γλέντι θα μεθούσαν με ένα «άλλο» νέο κρασί, ένα κρασί όμως διαφορετικό από αυτό που συνηθίζουν να μεθάνε οι άνθρωποι.
Σε αυτό το πανηγυρικό μεθύσι το γεγονός των «γλωσσών» αποτελεί και σημείο μια άλλης, νέας πραγματικότητας, της επιστροφής στην ενότητα της ανθρωπότητας, που είχε ολοκληρωτικά διασπαστεί με τη σύγχυση των γλωσσών. Η κάθοδος του Πνεύματος την Πεντηκοστή αντιστρέφει το αποτέλεσμα του πύργου της Βαβέλ. Στην Πεντηκοστή η πολλαπλότητα των γλωσσών δεν καταργήθηκε αλλά έπαψε να είναι η αιτία του χωρισμού όπως προηγουμένως. Ο καθένας μιλούσε στη δική του γλώσσα, αλλά με τη δύναμη του Πνεύματος ο καθένας μπορούσε να καταλάβει τους άλλους.
Γλῶσσαι ποτὲ συνεχύθησαν, διὰ τὴν τόλμαν τῆς πυργοποιΐας, γλῶσσαι δὲ νῦν ἐσοφίσθησαν, διὰ τὴν δόξαν τῆς θεογνωσίας. Ἐκεῖ κατεδίκασε Θεὸς τοὺς ἀσεβεῖς τῷ πταίσματι, ἐνταῦθα ἐφώτισε Χριστὸς τοὺς ἁλιεῖς τῷ Πνεύματι. Τότε κατειργάσθη ἡ ἀφωνία, πρὸς τιμωρίαν, ἄρτι καινουργεῖται ἡ συμφωνία, πρὸς σωτηρίαν τῶν ψυχῶν ἡμῶν.(Β Δοξαστικό Εσπερινού).
Η Εκκλησία του Χριστού δεν έζησε το μυστήριο της Πεντηκοστής μόνο σε μία στιγμή χρόνου κατά το μακάριο εκείνο έτος και την ιστορική εκείνη ημέρα, που “επλήσθησαν” οι μαθητές “Πνεύματος Αγίου”. Αλλά το ζει καθημερινά, διαρκώς, σε κάθε στιγμή χρόνου, από την ημέρα εκείνη την γενέθλιο μέχρι της συντελείας του αιώνος. Γιατί το Πνεύμα το Άγιον ήλθε τότε και έκτοτε μένει και θα μένει εις τον αιώνα στον κόσμο για να συγκροτεί την Εκκλησία. Πνεύμα και Εκκλησία είναι αδιασπάστως ενωμένα. Το Άγιο Πνεύμα είναι η ψυχή, η ζωή, η ύπαρξη της Εκκλησίας, της εν Αγίῳ Πνεύματι καινής ζωής. Σ᾿ αυτό οφείλεται η ενότητα, η αγιότητα, η καθολικότητα της Εκκλησίας. Από αυτό πηγάζουν τα χαρίσματα, οι θεσμοί, η πίστη και η θεολογία της Εκκλησίας. Τη βιαία Του πνοή και την πυρίμορφο δρόσο Του αισθάνεται σε κάθε βήμα, σε κάθε εκδήλωση, σε κάθε κίνησή της. Από αυτό πηγάζουν οι υπερφυσικές ενέργειες των μυστηρίων, που ζωογονούν, που τροφοδοτούν και αγιάζουν το σώμα της.
Ονοµάζουµε το Άγιο Πνεύµα Βασιλεύ Ουράνιε, διότι Αυτό µας ανυψώνει στις ουράνιες πραγµατικότητες, δεσπόζοντας ως Πνεύµα πάνω σ’ όλα τα επίγεια. Είναι επίσης ο Παράκλητος επειδή φέρνει παρηγοριά στις δυσκολίες και τα βάσανα της επίγειας ζωής. Η παρηγοριά Του είναι ουράνια, θεϊκή, άφθαρτη, εντελώς διαφορετική από την κοσµική παρηγοριά που πολλές φορές παίρνει σωµατική και αµαρτωλή µορφή.
Ακόµη λέµε ότι είναι Πνεύµα της Αληθείας διότι µέσω Αυτού ο Χριστός µάς αποκαλύπτει όλη την αλήθεια, όντας ο ίδιος η Αλήθεια.
Το Άγιο Πνεύµα είναι Πανταχού Παρών ενώνοντας όλους δια της πίστεως και της αγάπης. «Το Άγιο Πνεύµα ορίζεται ως Πνεύµα της αγάπης. Πνεύµα Ζωοποιό, και η ενέργειά Του ανακαινίζει τη ζωή της αγάπης που είναι η αιώνια κοινωνία της Αγίας Τριάδος».( Αρχιµ. Αιµιλιανού, Κατηχήσεις και λόγοι 2 – Ζωή εν πνεύµατι)
Προχωρώντας, λέµε ότι το Άγιο Πνεύµα είναι το τα Πάντα Πληρών, δηλαδή αυτό που µας λυτρώνει απ’ όλες τις ελλείψεις και µας εξασφαλίζει την αιώνια ζωή, τη ζωή«ἐν Θεώ», όντας ο Θησαυρός των Αγαθών, διότι µέσω Αυτού µεταλάµβουµε απ’ όλα τα αγαθά και ακόµη είναι Ζωής Χορηγός για να υπογραµµιστεί ότι µας λυτρώνει από την πτώχια αυτής της ζωής της συνδεδεµένης µε το θάνατο, προσφέροντας την αιώνια ζωή.
Προσευχόµαστε στο ίδιο Πνεύµα λέγοντας: «καὶ σκήνωσον ἐν ἡµῖν καὶ καθάρισον ἡµᾶς ἀπὸ πάσης κηλῖδος καὶ σώσον, Ἀγαθὲ, τὰς ψυχὰς ἡµών».
Η επίκληση του Αγίου Πνεύµατος γίνεται όχι µόνο στα Ιερά Μυστήρια, αλλά και στις άλλες ακολουθίες της Εκκλησίας. Επιπλέον, πολλά στοιχεία που συνθέτουν την εκκλησιαστική λατρεία συµβολίζουν την παρουσία του Αγίου Πνεύµατος, όπως για παράδειγµα η φλόγα των κεριών, τα αναµµένα κανδήλια, το θυµιατό, το ίδιο το θυµίαµα βέβαια, κ.α. Όλα αυτά είναι«εικόνα του πνευµατικού πυρός, του Αγίου Πνεύµατος, αποσταλµένο στους αγίους Αποστόλους».
…………………………………………………………..
Το έργο του Αγίου Πνεύµατος στον κόσµο
Το Άγιο Πνεύµα δεν κάνει τίποτα άλλο παρά να συνεχίζει αυτό που άρχισε ο Υιός. Το έργο του Αγίου Πνεύµατος µπορεί να εκφραστεί και µέσω των ονοµασιών που Του αποδίδονται.
«Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, φῶς, καὶ ζωή, καὶ ζῶσα πηγὴ νοερά, Πνεῦμα σοφίας, Πνεῦμα συνέσεως, ἀγαθόν, εὐθές, νοερόν, ἡγεμονεῦον, καθαῖρον τὰ πταίσματα, Θεὸς καὶ θεοποιοῦν, πῦρ, ἐκ πυρὸς προϊόν, λαλοῦν, ἐνεργοῦν, διαιροῦν τὰ χαρίσματα· δι’ οὗ Προφῆται ἅπαντες, καὶ Θεοῦ Ἀπόστολοι, μετὰ Μαρτύρων ἐστέφθησαν. Ξένον ἄκουσμα, ξένον θέαμα, πῦρ διαιρούμενον εἰς νομὰς χαρισμάτων.(Στιχηρό των Αίνων).
Η ζωή της Εκκλησίας είναι διαποτισµένη µε την παρουσία του Αγίου Πνεύµατος, το οποίο είναι η ζωή της, Αυτό που κάνει το Χριστό παρόντα δια του έργου Του. Η λατρεία της Εκκλησίας οµολογεί µέσω των υµνογραφικών συνθέσεων και των ευχών την ίδια πραγµατικότητα, αλλά επιπλέον η Εκκλησία ζητεί πάντοτε την ανανέωση του Αγίου Πνεύµατος, τη µονιµοποίηση της Πεντηκοστής, και γι’ αυτό Το επικαλείται στην αρχή κάθε ακολουθίας µέσω της γνωστής ευχής:
Βασιλεῦ οὐράνιε, Παράκλητε, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὁ πανταχοῦ παρών, καὶ τὰ πάντα πληρῶν, ὁ θησαυρὸς τῶν ἀγαθῶν, καὶ ζωῆς χορηγός, ἐλθέ, καὶ σκήνωσον ἐν ἡμῖν, καὶ καθάρισον ἡμᾶς ἀπὸ πάσης κηλῖδος, καὶ σῶσον ἀγαθὲ τὰς ψυχὰς ἡμῶν.
Αξίζει τέλος να επισηµάνουµε επίσης ότι το Άγιο Πνεύµα δεν έρχεται στον κόσµο να φανερώσει τον εαυτό Του, αλλά να κάνει παρόντα το Χριστό. Μένει αόρατο, µυστικό, κρύβοντας την εµφάνισή Του στο έργο Του µε την µαρτυρία που δίδει για τα άλλα Πρόσωπα της Αγίας Τριάδος. Εποµένως, εµείς µπορούµε να γνωρίσουµε το Άγιο Πνεύµα δια της συµµετοχής µας στην εκκλησιαστική ζωή, κάνοντας Το παρόν µ’ αυτό τον τρόπο και στην προσωπική ζωή µας.
………………………………………………………………
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου