Η ΣΥΝΕΛΕΥΣΗ ΣΤΗ ΛΙΜΑ (1982)- Η ΣΤ΄ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΕΛΕΥΣΗ Π.Σ.Ε (Βανκούβερ, 1983)

visit counter

7- Η ΣΥΝΕΛΕΥΣΗ  ΣΤΗ ΛΙΜΑ (1982)- Η ΣΤ΄ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΕΛΕΥΣΗ  Π.Σ.Ε (Βανκούβερ, 1983)

Έρευνα: πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

Η Συνέλευση της Λίμα (Ιανουάριος 1982) αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς στην ιστορία της σύγχρονης Οικουμενικής Κίνησης.

Πρόκειται για την Ολομέλεια της Επιτροπής «Πίστη και Τάξη» (Faith and Order) του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών (ΠΣΕ), η οποία συνήλθε στη Λίμα του Περού με σκοπό την οριστικοποίηση των δογματικών συγκλίσεων μεταξύ των Χριστιανικών ομολογιών.\

ΟΙ ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΝΤΕΣ

Στην Ολομέλεια της Επιτροπής «Πίστη και Τάξη» (Faith and Order) στη Λίμα του Περού (Ιανουάριος 1982), η Ορθόδοξος Εκκλησία εκπροσωπήθηκε από επιφανείς ιεράρχες και πανεπιστημιακούς θεολόγους. Ανάμεσα στους συνέδρους που συνέβαλαν στη διαμόρφωση και έγκριση του ιστορικού κειμένου BEM (Βάπτισμα, Ευχαριστία, Ιερωσύνη), οι εκπρόσωποι του Οικουμενικού Πατριαρχείου και της Εκκλησίας της Ελλάδος διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο. 1. Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως Το Οικουμενικό Πατριαρχείο είχε ηγετική παρουσία στις θεολογικές διαβουλεύσεις, εστιάζοντας κυρίως στη διαμόρφωση της Ευχαριστιακής Θεολογίας και της δομής της Ιερωσύνης: Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας): Ρόλος: Ως μέλος της Επιτροπής «Πίστη και Τάξη», υπήρξε ένας από τους βασικούς αρχιτέκτονες της θεολογίας του κειμένου BEM. Η συμβολή του ήταν καθοριστική στα κεφάλαια της Ευχαριστίας και της Ιερωσύνης (τριμερές σχήμα: Επίσκοπος, Πρεσβύτερος, Διάκονος). Παραπομπή: John D. Zizioulas, "The Ministry in the Church: An Orthodox Response to the BEM Document", The Ecumenical Review 37 (1985), σσ. 273–280. Μητροπολίτης Μύρων Χρυσόστομος (Κωνσταντινίδης): Ρόλος: Επικεφαλής της αντιπροσωπείας του Οικουμενικού Πατριαρχείου, με μακρά θητεία στους διαχριστιανικούς διαλόγους και ουσιαστική παρέμβαση στη δογματική θεμελίωση των κειμένων. Παραπομπή: Chrysostomos Constantinides, "The Faith and Order Commission and the Orthodox Tradition", Faith and Order Paper No. 121, WCC, Geneva 1982. π. Νικόλαος Λόσσκυ (Nicolas Lossky): Ρόλος: Καθηγητής του Ινστιτούτου Αγίου Σεργίου στο Παρίσι (υπό τη δικαιοδοσία τότε του Οικουμενικού Πατριαρχείου), με μεγάλη συμβολή στα λειτουργικά θέματα. Παραπομπή: Nicolas Lossky, "The Lima Document on Baptism, Eucharist and Ministry: An Orthodox Perspective", St Vladimir's Theological Quarterly 27 (1983), σσ. 239–247. 2. Εκκλησία της Ελλάδος Η Εκκλησία της Ελλάδος εκπροσωπήθηκε από διακεκριμένους Καθηγητές των Θεολογικών Σχολών Αθηνών και Θεσσαλονίκης, οι οποίοι συνέβαλαν στη διαμόρφωση των ορθόδοξων παρατηρήσεων: Καθηγητής Πέτρος Βασιλειάδης (Α.Π.Θ.): Ρόλος: Συμμετείχε ενεργά ως ειδικός σύμβουλος και θεολόγος, με επίκεντρο τη λειτουργική αναγέννηση, την ευχαριστιακή εκκλησιολογία και τη «Λειτουργία μετά τη Λειτουργία». Παραπομπή: Petros Vassiliades, "The BEM Document: An Orthodox Evaluation", International Review of Mission 72 (1983), σσ. 201–211. Καθηγητής Βλάσιος Φειδάς (Ε.Κ.Π.Α.): Ρόλος: Καθηγητής Εκκλησιαστικής Ιστορίας και επιστημονικός σύμβουλος της Εκκλησίας της Ελλάδος, εστίασε στην ιστορικο-κανονική θεμελίωση του Βαπτίσματος και της Αποστολικής Διαδοχής. Παραπομπή: Βλάσιος Φειδάς, «Το κείμενον της Λίμα (BEM) και η Ορθόδοξος Θεολογική Παράδοσις», περιοδικό Εκκλησία, τ. 60 (1983), σσ. 145–152. Καθηγητής Γεώργιος Γαλίτης (Ε.Κ.Π.Α.): Ρόλος: Καθηγητής Καινής Διαθήκης, με συμβολή στη βιβλική θεμελίωση των άρθρων για το Βάπτισμα και την Ευχαριστία. Παραπομπή: Γεώργιος Γαλίτης, «Η σημασία της Συνελεύσεως της Λίμα για την Οικουμενική Κίνηση», Θεολογία 54 (1983), σσ. 88–102. Γενικές Πηγές & Επίσημα Πρακτικά της Λίμα World Council of Churches (WCC), Baptism, Eucharist and Ministry, Faith and Order Paper No. 111, Geneva 1982 (Το επίσημο κείμενο BEM με τους συντάκτες και τα μέλη της Επιτροπής). Gennadios Limouris (ed.), Orthodox Visions of Ecumenism: Statements, Messages and Papers on Ecumenical Topics 1902–1992, WCC Publications, Geneva 1994 (Περιλαμβάνει τις επίσημες ορθόδοξες τοποθετήσεις στη Λίμα).  ---------------------------------------------  Οι πηγές που χρησιμοποιήθηκαν για την άντληση των ονομάτων και των πληροφοριών σχετικά με τη συμμετοχή του Οικουμενικού Πατριαρχείου και της Εκκλησίας της Ελλάδος στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών (Βανκούβερ 1983, Λίμα 1982 και Ειδική Επιτροπή) είναι οι εξής: Πηγή: ΚΡΙΤΙΚΟΝ ΚΑΙ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟΝ ΔΕΛΤΙΟΝ - Παρουσίαση του «Gathered for Life» (επίσημη έκθεση Βανκούβερ 1983) Αυτή η πηγή παρέχει τον ονομαστικό κατάλογο των προσώπων που κατέγραψαν τις εντυπώσεις τους από τη Συνέλευση του Βανκούβερ: Μητροπολίτης Φιλαδελφείας Βαρθολομαίος (νυν Πατριάρχης), Γεώργιος Δαμόπουλος, Ηλίας Μελάς (Μελιά), Νικόλαος Νησιώτης, Αλέξανδρος Παπαδερός, Παρθένιος Καρθαγένης και Γεώργιος Τσέτσης. Αναφέρει τον Αρχιεπίσκοπο Αμερικής Ιάκωβο ως επικεφαλής της αντιπροσωπείας και προεξάρχοντα της Θείας Λειτουργίας. Μνημονεύει τον Μητροπολίτη Μύρων Χρυσόστομο (Κωνσταντινίδη) για τον ρόλο του στη λειτουργική ζωή και την έκθεση πεπραγμένων. Περιλαμβάνει τον Πρωτοπρεσβύτερο Θεόδωρο Στυλιανόπουλο ως έναν από τους κύριους ομιλητές. Πηγή: «Η ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΟΡΘΟΔΟΞΩΝ ΣΤΟ ΠΣΕ ΥΠΟ ΤΟ ΦΩΣ ΤΩΝ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΙΔΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ» (Αναστασία Βασιλειάδου, 2015) Για τη Λίμα (1982): Αναφέρει τη συμβολή των Θωμά Χόπκο, Αλκιβιάδη Καλύβα, Ρομπέρτου Στεφανόπουλου και Αλέξανδρου Παπαδερού στον διάλογο για το κείμενο BEM. Για τον Νικόλαο Νησιώτη: Τεκμηριώνει τον ρόλο του ως Προέδρου της Επιτροπής «Πίστη και Τάξη» (1975-1983). Για την Ειδική Επιτροπή (1998-2002): Παρέχει τον πλήρη κατάλογο των μελών στο Παράρτημα Δ: Οικουμενικό Πατριαρχείο: Μητροπολίτης Γέρων Εφέσου Χρυσόστομος (Συμπρόεδρος), Μητροπολίτης Ηλιουπόλεως Αθανάσιος (Παππάς), Δέσποινα Πρασσά, Μέγας Πρωτοπρεσβύτερος Γεώργιος Τσέτσης. Εκκλησία της Ελλάδος: Μητροπολίτης Περιστερίου Χρυσόστομος, Μητροπολίτης Καλαβρύτων Αμβρόσιος. Πηγή: «ORTHODOX REFLECTIONS ON THE WAY TO KARLSRUHE» (2022) Αναφέρει τη Μαρίνα Κολοβοπούλου (Καθηγήτρια ΕΚΠΑ) ως εκπρόσωπο της Εκκλησίας της Ελλάδος στην Κεντρική και Εκτελεστική Επιτροπή του ΠΣΕ. Πηγή: «World Council of Churches gives thanks for the life of Fr Georges Tsetsis» Παρέχει πληροφορίες για τη μακροχρόνια δράση και την προσφορά του π. Γεωργίου Τσέτση στο ΠΣΕ ως στελέχους και εκπροσώπου του Πατριαρχείου. Πηγή: «His All-Holiness Ecumenical Patriarch Bartholomew: The Patriarch of Solidarity» Επιβεβαιώνει τη σχέση του Πατριάρχη Βαρθολομαίου με την οικουμενική κίνηση και τη μαθητεία του κοντά στον Νικόλαο Νησιώτη στο Bossey.

 

 

Η Επιτροπή «Πίστη και Τάξη» και το Κείμενο της Λίμας (1982)

Η Επιτροπή «Πίστη και Τάξη» (Faith and Order) αποτελεί τον θεολογικό πυρήνα της Οικουμενικής Κίνησης. Το κείμενο που συντάχθηκε στη Λίμα του Περού το 1982, με τίτλο «Βάπτισμα, Ευχαριστία, Ιερωσύνη» (BEM), θεωρείται το πιο επιδραστικό οικουμενικό θεολογικό κείμενο του 20ού αιώνα.

To κείμενο BEM (Βάπτισμα, Ευχαριστία, Ιερωσύνη) της Λίμα (1982) χωρίζεται σε 3 κύρια μέρη και αποτελείται συνολικά από 108 αριθμημένα άρθρα (paragraphs), συνοδευόμενα από επεξηγηματικά σχόλια (commentaries).

ΑΡΘΡΑ ΤΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΒΕΜ ΜΕ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΤΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ   Στο κείμενο BEM (Βάπτισμα, Ευχαριστία, Ιερωσύνη) της Λίμα (1982), η «οικουμενιστική λογική» αποτυπώνεται κυρίως μέσω της τεχνικής της «θεολογικής σύγκλισης» (theological convergence) και της διφορούμενης ή συμπεριληπτικής γλώσσας. Ο στόχος των συντακτών ήταν να βρεθεί ένα κοινό λεκτικό πλαίσιο που θα επέτρεπε σε διαμετρικά αντίθετες θεολογικές παραδόσεις (π.χ. Ορθόδοξοι, Ρωμαϊκοκαθολικοί, Προτεστάντες, Βαπτιστές) να συνυπογράψουν το κείμενο. Αυτό οδήγησε στη συμπερίληψη συγκεκριμένων άρθρων τα οποία επικρίθηκαν έντονα από συντηρητικούς και ορθόδοξους θεολόγους ως «οικουμενιστικοί συμβιβασμοί» ή τεχνητή εξίσωση ασύμβατων δογμάτων. ------------------------------------------------------------------------ 1. Άρθρα για το Βάπτισμα με Οικουμενιστική Λογική Άρθρο 6 (Πολυμορφία στον Τρόπο Τέλεσης): «Το βάπτισμα τελείται με νερό στο όνομα του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος...» Η οικουμενιστική λογική: Εξισώνει την ορθόδοξη/αποστολική τριπλή κατάδυση και ανάδυση με τον δυτικό ραντισμό ή την επίχυση, θεωρώντας τον τρόπο τέλεσης «δευτερεύοντα τύπο» προκειμένου να γίνουν αποδεκτές όλες οι προτεσταντικές πρακτικές. Άρθρα 11–13 (Συμβιβασμός Νηπιοβαπτισμού & Βαπτίσματος Πιστών): «...τόσο το βάπτισμα των νηπίων όσο και το βάπτισμα των πιστών (ενηλίκων) ενσαρκώνουν την ίδια μυστηριακή πραγματικότητα...» (Άρθρο 12) Η οικουμενιστική λογική: Επιχειρεί να συνταιριάξει δύο θεολογικά αντίθετες εκκλησιολογίες (την ιστορική εκκλησιαστική παράδοση του παιδοβαπτισμού με την αναβαπτιστική/ευαγγελική θέση περί βαπτίσματος μόνο μετά από ενήλικη ομολογία), παρουσιάζοντάς τες ως «συμπληρωματικές» εκφράσεις του ίδιου μυστηρίου. Άρθρα 14–15 (Αποσύνδεση Βαπτίσματος και Χρίσματος): «Η δωρεά του Αγίου Πνεύματος είναι εγγενής στο βάπτισμα... είτε εκφράζεται με το χρίσμα είτε με την επίθεση των χειρών είτε με την αυξανόμενη εμπειρία της πίστης.» Η οικουμενιστική λογική: Σχετικοποιεί το Μυστήριο του Χρίσματος, προκειμένου να καλύψει τις προτεσταντικές ομολογίες που δεν τελούν Χρίσμα, υποβαθμίζοντάς το σε μια απλή «συμβολική πράξη» ή μετατοπίζοντάς το στη μεταγενέστερη εμπειρία του πιστού. ------------------------------------------------- 2. Άρθρα για την Ευχαριστία με Οικουμενιστική Λογική Άρθρα 8–13 (Η Ευχαριστία ως «Ανάμνηση» - Anamnesis): «Η Ευχαριστία είναι η ανάμνηση των μεγάλων έργων του Θεού... Η ανάμνηση δεν είναι απλή ανάκληση του παρελθόντος, αλλά η παρούσα πραγματικότητα της θυσίας του Χριστού...» Η οικουμενιστική λογική: Χρησιμοποιείται ο βιβλικός όρος «ανάμνηση» ως θεολογικό «γεφύρωμα». Έτσι, οι μεν Ορθόδοξοι και Καθολικοί διαβάζουν σε αυτόν την πραγματική αναιμάκτω θυσία, οι δε Προτεστάντες διαβάζουν μια συμβολική/αναμνηστική τελετή, αποφεύγοντας τον σαφή δογματικό προσδιορισμό (π.χ. μεταβολή, μετουσίωση/transubstantiation). Άρθρα 14–15 (Η «Πραγματική Παρουσία» & Επίκληση): «Ο Χριστός είναι αληθινά παρών στην Ευχαριστία... Ο τρόπος της παρουσίας του Χριστού είναι μυστήριο...» Η οικουμενιστική λογική: Ενώ γίνεται λόγος για «αληθινή παρουσία», αποφεύγεται εσκεμμένα να αποσαφηνιστεί πώς και πότε τα Δώρα γίνονται Σώμα και Αίμα Χριστού, ώστε να γίνονται δεκτές τόσο οι ορθόδοξες όσο και οι λουθηρανικές (συνουσίαση) ή καλβινικές (πνευματική παρουσία) αντιλήψεις. Άρθρα 19–20 & 33 (Τάση για Προκαταρκτική Διακοινωνία - Intercommunion): «Καθώς οι Εκκλησίες αυξάνουν στην κοινή κατανόηση της Ευχαριστίας... ενθαρρύνονται να ξεπεράσουν τα εμπόδια για την κοινή τράπεζα...» Η οικουμενιστική λογική: Προωθείται η ιδέα ότι η κοινή Ευχαριστία (intercommunion) μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μέσο για την επίτευξη της ενότητας, αντιβαίνοντας την ορθόδοξη αρχή ότι η Θεία Κοινωνία είναι η κορωνίδα και το αποτέλεσμα της πλήρους δογματικής ταύτισης. ------------------------------------------------------------------------ 3. Άρθρα για την Ιερωσύνη με Οικουμενιστική Λογική Άρθρα 7–13 (Λειτουργική προσέγγιση της Ιερωσύνης): «Όλα τα μέλη της Εκκλησίας καλούνται να ανακαλύψουν τα χαρίσματά τους... Η ειδική ιερωσύνη υπάρχει για να υπηρετεί τη γενική ιερωσύνη των πιστών...» Η οικουμενιστική λογική: Υποβαθμίζεται ο μυστηριακός και οντολογικός χαρακτήρας της Ιερωσύνης (όπως τον αντιλαμβάνονται Ορθόδοξοι και Καθολικοί), παρουσιάζοντάς την περισσότερο ως «λειτουργική ανάθεση καθηκόντων» (office/function) για να ικανοποιηθεί η προτεσταντική εκκλησιολογία. Άρθρα 34–38 (Επαναπροσδιορισμός της Αποστολικής Διαδοχής): «Η Αποστολική Διαδοχή εκφράζεται πρωτίστως ως συνέχεια στην αποστολική διδασκαλία και πίστη... Η ιστορική διαδοχή των επισκόπων είναι ένα πολύτιμο σημείο, αλλά όχι η μόνη εγγύηση...» Η οικουμενιστική λογική: Αποσυνδέεται η Αποστολική Διαδοχή από την αδιάσπαστη χειροτονική αλυσίδα των Επισκόπων, προκειμένου να αναγνωριστούν ως «έγκυρες» οι χειροτονίες των Προτεσταντικών Εκκλησιών που δεν διατήρησαν την ιστορική επισκοπική διαδοχή. Άρθρα 41–44 (Ουδετερότητα στο ζήτημα της Χειροτονίας των Γυναικών): «Οι Εκκλησίες βρίσκονται σε διαφωνία όσον αφορά τη χειροτονία των γυναικών... Ορισμένες βλέπουν σε αυτήν μια νέα δωρεά του Αγίου Πνεύματος, ενώ άλλες θεωρούν ότι αντιβαίνει την Αποστολική Παράδοση...» Η οικουμενιστική λογική: Το κείμενο τηρεί στάση «ίσων αποστάσεων», αποφεύγοντας να καταδικάσει τη χειροτονία γυναικών ως δογματική εκτροπή, ώστε να μην διαταραχθούν οι σχέσεις ούτε με τις Προτεσταντικές/Αγγλικανικές Εκκλησίες (που τη χειροθετούν) ούτε με τις Ορθόδοξες/Καθολικές (που την απορρίπτουν). Σύνοψη της Κριτικής Η «οικουμενιστική λογική» των παραπάνω άρθρων στηρίχθηκε στη χρήση «διφορούμενης γλώσσας» (inclusive language). Αυτό سمπλώνει τη συνύπαρξη διαφορετικών ομολογιών υπό το ίδιο κείμενο, αλλά σύμφωνα με την παραδοσιακή ορθόδοξη κριτική: Συγκαλύπτει τις πραγματικές δογματικές διαφωνίες αντί να τις επιλύει. Σχετικοποιεί τα Μυστήρια, υποβιβάζοντάς τα από χαρισματικές/οικουμενικές πραγματικότητες σε «συμβολικές πράξεις». Επιχειρεί μια «εκ των κάτω» ενότητα στη βάση του ελάχιστου κοινού παρανομαστή (minimalism).

 

ΣΧΟΛΙΑ

Το BEM ήταν κείμενο σύγκλισης  και όχι δογματική απόφαση.

• Βάπτισμα: Αναγνωρίστηκε η θεμελιώδης ενότητα του βαπτίσματος στο όνομα της Αγίας Τριάδας και η σύνδεσή του με τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος. Ο Ιωάννης Ζηζιούλας υποστήριξε ότι τα όρια της Εκκλησίας συμπίπτουν με τα όρια του Βαπτίσματος. Παρόλο που οι ετερόδοξοι βρίσκονται σε κατάσταση σχίσματος ή αίρεσης και δεν απολαμβάνουν την πληρότητα της εκκλησιαστικής ζωής (αφού λείπει η πλήρης ευχαριστιακή κοινωνία), το Βάπτισμά τους στο όνομα της Τριάδας δεν είναι «κενό περιεχομένου». Δημιουργεί μια «ελλειμματική» ή «τραυματισμένη» εκκλησιαστικότητα, η οποία αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία πρέπει να στηριχθεί η προσπάθεια αποκατάστασης της ενότητας. Οι υποστηρικτές του διαλόγου υπενθυμίζουν ότι οι Ιεροί Κανόνες (π.χ. ο 7ος της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου και ο 95ος της Πενθέκτης) προέβλεπαν την αποδοχή ορισμένων αιρετικών/σχισματικών στην Εκκλησία «δι' επιρίψεως μύρου» ή ακόμα και μόνο με λιβέλλο (χειρόγραφη μετάνοια), χωρίς αναβάπτιση. Αυτό αποδεικνύει ότι η Εκκλησία αναγνώριζε ιστορικά κάποια μορφή «εκκλησιαστικότητας» ή εγκυρότητας στα μυστήρια των εκτός αυτής, κάνοντας χρήση της Ποιμαντικής Οικονομίας.
• Ευχαριστία: Υπογραμμίστηκε η ευχαριστιακή φύση της Εκκλησίας, με το μυστήριο να νοείται ως ανάμνηση της θυσίας, επίκληση του Πνεύματος και κοινωνία των πιστών. Η Ευχαριστιακή Εκκλησιολογία (Ζηζιούλας, Αφανάσιεφ κ.ά.) τονίζει ότι η Εκκλησία φανερώνεται στην ολότητά της στη Θεία Ευχαριστία υπό τον Επίσκοπο. Ο διάλογος δεν αποσκοπεί σε μια «συνομοσπονδία εκκλησιών» (όπως φοβούνται οι επικριτές), αλλά στην υπέρβαση των ιστορικών διααιρέσεων, ώστε να καταστεί δυνατή η κοινή μετοχή στο ίδιο Ποτήριο (Intercommunio), που είναι ο μόνος τελικός κριτής της ενότητας.
• Ιερωσύνη: Εντοπίστηκε η δομή της διακονίας (Επίσκοπος, Πρεσβύτερος, Διάκονος) ως ιστορικά διαμορφωμένη και απαραίτητη για την ενότητα.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία είχε πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαμόρφωση του κειμένου. Η ευχαριστιακή εκκλησιολογία του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη (Ζηζιούλα) επηρέασε καταλυτικά τα κεφάλαια για την Ευχαριστία και την Ιερωσύνη. Επίσης, συνετέλεσαν ο Μητροπολίτης Μύρων Χρυσόστομος, ο Πρωτοπρεσβύτερος Ιωάννης Μέγιεντορφ, ο Νίκος Νησιώτης και ο Ευάγγελος Θεοδώρου.

Η επίδραση του BEM στην πορεία προς την Κρήτη ήταν διπλή: ενίσχυσε την ευχαριστιακή εκκλησιολογία, επαναφέροντας στο επίκεντρο την πατερική παράδοση, και διαμόρφωσε άμεσα το προσυνοδικό κείμενο «Σχέσεις της Ορθόδοξης Εκκλησίας προς τον λοιπό χριστιανικό κόσμο», παρέχοντας σταθερό επιχειρηματολογικό έδαφος στους υποστηρικτές της ορθόδοξης συμμετοχής στην Οικουμενική Κίνηση

ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΚΡΙΤΙΚΗ

Τα κύρια σημεία στα οποία εστιάζει η κριτική αυτή είναι τα εξής:

1. «Βαπτισματική Θεολογία» & Μυστηριακός Συγκρητισμός

• Η ένσταση: Η αναγνώριση ενός «κοινού βαπτίσματος» μεταξύ όλων των Χριστιανών (ανεξαρτήτως δογματικών διαφορών) θεωρείται θεολογικά απαράδεκτη.  Η αποδοχή του βαπτίσματος των ετεροδόξων θεωρείται ότι εισάγει μια «αόρατη ενότητα» ή εξισώνει την αλήθεια με την αίρεση.

2. Δογματικός Μινιμαλισμός (Minimalism)

Η προσπάθεια εξεύρεσης μιας «κοινής συνισταμένης» ή φράσεων «σύγκλισης»  υποβαθμίζει τις ουσιαστικές δογματικές διαφωνίες. Κείμενα τύπου BEM χρησιμοποιούν ασαφή ή διφορούμενη θεολογική γλώσσα, ώστε να μπορούν να τα υπογράψουν ταυτόχρονα Ορθόδοξοι, Ρωμαιοκαθολικοί και Προτεστάντες, θυσιάζοντας την ακρίβεια του δόγματος χάριν μιας επιφανειακής ενότητας.

3. Θεωρία των «Κλάδων» & Εκκλησιολογική Αλλοίωση

Η συμμετοχή στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών (ΠΣΕ) και η αποδοχή του ως χώρου «συνομιλίας Εκκλησιών» νομιμοποιεί έμμεσα τη λεγόμενη «Θεωρία των Κλάδων» (Branch Theory).  Η  Ορθόδοξη Εκκλησία δεν είναι απλώς «ένα τμήμα» ή «ένας κλάδος» της διαιρεμένης Χριστιανοσύνης, αλλά η πλήρης και μόνη αυθεντική Εκκλησία του Χριστού. Συνεπώς, η αντιμετώπιση άλλων ομολογιών ως «ισότιμων εκκλησιών» θεωρείται εκκλησιολογική εκτροπή.

4. Παραβίαση των Ιερών Κανόνων (Συμπροσευχές)

Η πρακτική πλευρά του οικουμενισμού περιλαμβάνει κοινές προσευχές, λατρευτικές συνάξεις (όπως η «Λειτουργία της Λίμα») και διαχριστιανικά συνέδρια. Οι   Αποστολικοί  Κανόνες και οι  αποφάσεις Οικουμενικών Συνόδων  απαγορεύουν ρητά τη συμπροσευχή με ετεροδόξους/αιρετικούςεπειδή οι πρακτικές αυτές αμβλύνουν το ορθόδοξο φρόνημα των πιστών.

5. Υποβάθμιση της Πατερικής και Μυστηριακής Ακρίβειας

Ειδικά για θέματα όπως η Ιερωσύνη και η Ευχαριστία, υποστηρίζεται ότι οι προτεσταντικές ομολογίες στερούνται αποστολικής διαδοχής και έγκυρης ιερωσύνης. Η προσπάθεια να περιγραφεί η διακονία (Επίσκοπος, Πρεσβύτερος, Διάκονος) ως απλώς «ιστορικά διαμορφωμένη δομή» (όπως συχνά διατυπώνεται σε οικουμενιστικά κείμενα) παραγνωρίζει τον μυστηριακό και αδιάσπαστο θεοσύστατο χαρακτήρα της Ιερωσύνης στην Ορθόδοξη Παράδοση.

----------------------------------------------------------------------

Η ΣΤ΄ Γενική Συνέλευση (Βανκούβερ, 1983)

Η ΣΤ΄ Γενική Συνέλευση του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών (ΠΣΕ), που πραγματοποιήθηκε στο Βανκούβερ το καλοκαίρι του 1983, χαρακτηρίστηκε —κατά κοινή σχεδόν ομολογία— από το εορταστικό κλίμα των εκδηλώσεών της, την προσπάθεια για θεολογική θεμελίωση όλων των αποφάσεων, καθώς και από την έκδηλη τάση να υπογραμμιστεί η κοινή πορεία των Εκκλησιών στο προσκύνημα προς τη Βασιλεία του Θεού.

Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε και σε αυτή τη Συνέλευση η Ορθόδοξη συμβολή. Σε μια εποχή κατά την οποία η ζωή, σε όλες της τις εκφάνσεις, απειλείται καθημερινά από βίαιο ή σταδιακό θάνατο, το ΠΣΕ κάλεσε τις Εκκλησίες-Μέλη του να εμβαθύνουν στο κεντρικό θέμα: «Ιησούς Χριστός, η ζωή του κόσμου», αναζητώντας τη σημασία αυτής της ομολογίας για τον σύγχρονο άνθρωπο.

Οι δύο βασικές εισηγήσεις επί του κεντρικού θέματος πραγματοποιήθηκαν από τον π. Θεόδωρο Στυλιανόπουλο, καθηγητή της Θεολογικής Σχολής του Τιμίου Σταυρού στη Βοστόνη, και τον Δρ. Allan Boesak, Νοτιοαφρικανό θεολόγο και πρόεδρο του Παγκοσμίου Συνδέσμου Μεταρρυθμισμένων Εκκλησιών. Οι ομιλίες τους αποδείχθηκαν ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες και αλληλοσυμπληρούμενες. Παρότι εκπροσωπούσαν δύο εκ διαμέτρου αντίθετες θεολογικές παραδόσεις και διέπονταν από διαφορετικό ύφος, μετέδωσαν ουσιαστικά το ίδιο μήνυμα: ο Θεός δεν παρέχει απλώς ζωή, αλλά προσφέρει την αιώνια και αληθινή ζωή.

Κατά την πρώτη εβδομάδα των εργασιών, συζητήθηκαν τα ακόλουθα τέσσερα θεματικά πεδία:

• α) Η ζωή ως δώρο του Θεού,
• β) Η ζωή αντιμέτωπη και νικήτρια του θανάτου,
• γ) Η ζωή στην πληρότητά της,
• δ) Ζωή εν τη ενότητι.

Στη συζήτηση συμμετείχαν με ομιλίες τους τρεις Ορθόδοξοι εκπρόσωποι —ο πρωτοπρεσβύτερος Βιτάλιος Borovoy (Πατριαρχείο Μόσχας), η μοναχή Ευφρασία (Πατριαρχείο Βουκουρεστίου) και η κ. Frieda Haddad (Πατριαρχείο Αντιοχείας)— καθώς και άλλοι διακεκριμένοι εισηγητές εκτός του Ορθόδοξου χώρου.

Τη δεύτερη εβδομάδα, μετά από μια σύντομη παρουσίαση του προβληματισμού και των δραστηριοτήτων των Επιτροπών του Συμβουλίου, οι σύνεδροι κατανεμήθηκαν σε ομάδες εργασίας. Στόχος ήταν η εις βάθος εξέταση οκτώ τομέων προβληματισμού και ο καθορισμός νέων κατευθυντήριων γραμμών για τη μελλοντική δράση του ΠΣΕ:

• Μαρτυρία στον διχασμένο κόσμο: Η ομάδα που μελέτησε το θέμα «Η μαρτυρία μέσα σε έναν διχασμένο κόσμο» εστίασε στην προβληματική των Επιτροπών «Ιεραποστολής και Ευαγγελισμού» και «Διαθρησκειακού Διαλόγου». Εξετάστηκε η σχέση Ευαγγελίου και πολιτισμού, ενώ υπογραμμίστηκε η ανάγκη για θεολογική έρευνα που θα διευρύνει την αντίληψή μας για τον αυτόχθονα πολιτισμό. Παράλληλα, τονίστηκε ότι η λατρεία πρέπει να βρίσκεται στο επίκεντρο της ζωής, της αποστολής, της μαρτυρίας και της διακονίας της Εκκλησίας, ανακτώντας τον χαρακτήρα της «δημόσιας μαρτυρίας». Όσον αφορά τις σχέσεις με τους ετερόδοξους ή μη χριστιανικούς λαούς, επισημάνθηκε ότι πρέπει να διέπονται αφενός από διάθεση για μαρτυρία (κήρυγμα του Ευαγγελίου) και αφετέρου από διάθεση για ειλικρινή διάλογο στο πλαίσιο του αμοιβαίου σεβασμού.
• Πορεία προς τη Χριστιανική Ενότητα: Το ζήτημα της ενότητας έλαβε νέα ώθηση με την αποδοχή του κειμένου «Βάπτισμα, Ευχαριστία, Ιερωσύνη» (ΒΕΜ) από τη Β΄ ομάδα προβληματισμού («Αρχίζοντας βήματα προς την ενότητα»). Το κείμενο ΒΕΜ υπήρξε καρπός εικοσαετούς υπομονετικής εργασίας της Επιτροπής «Πίστη και Τάξη» και αποτελεί ένα κείμενο σύγκλισης μεταξύ Ορθοδόξων, Ρωμαιοκαθολικών και Προτεσταντών θεολόγων, αποδεικνύοντας την ύπαρξη μιας κοινής χριστιανικής κληρονομιάς. Η ομάδα υπογράμμισε ότι κάθε προσπάθεια για ενότητα προϋποθέτει: 1) την από κοινού αναγνώριση της Αποστολικής Πίστης (Σύμβολο Νικαίας-Κωνσταντινουπόλεως), 2) την ερμηνεία της με όρους κατανοητούς από τον σύγχρονο άνθρωπο, και 3) την κοινή ομολογία της απέναντι στα σύγχρονα προβλήματα.
• Διακονία και Κοινωνική Αποστολή: Η τρίτη ομάδα βασίστηκε στην αρχή ότι η διακονία, ως «λειτουργία μετά τη Λειτουργία», αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της εκκλησιαστικής αποστολής. Η Συνέλευση διακήρυξε ότι το κοινωνικό έργο των Εκκλησιών οφείλει να αποβλέπει στην οικοδομή της ανθρώπινης υπάρξεως στο σύνολό της, θεραπεύοντας υλικές, σωματικές και πνευματικές ανάγκες. Παράλληλα, وجه κάλεσμα στους Χριστιανούς να αντισταθούν σε κάθε μορφή απολυταρχικής εξουσίας, πολιτικής βίας, φυλετικών διακρίσεων και αδικίας.
• Παιδεία και Επικοινωνία: Η έβδομη ομάδα επικεντρώθηκε στον ρόλο της Εκκλησίας για την ανάπτυξη μιας σύγχρονης, θύραθεν και θεολογικής εκπαίδευσης, ενώ η όγδοη ομάδα ασχολήθηκε με την «υπεύθυνη και πειστική ενημέρωση» ως μέσο προώθησης της Οικουμενικής Κίνησης.

Οι Προτεραιότητες του ΠΣΕ

Με βάση τις παραπάνω διεργασίες, η Συνέλευση του Βανκούβερ έθεσε τις εξής προτεραιότητες για τη μελλοντική δράση του ΠΣΕ:

1. Κοινή διατύπωση της Αποστολικής Πίστης στο σήμερα, ως θεμέλιο για την ενότητα.
2. Προώθηση οικουμενικών σχέσεων σε όλα τα επίπεδα (μεταξύ Εκκλησιών, κοινοτήτων και οργανισμών).
3. Συντονισμός και εντατικοποίηση της θεολογικής έρευνας (σχέση Ευαγγελίου-πολιτισμού, θεολογική θεμελίωση κοινωνικής ηθικής).
4. Υποστήριξη των Εκκλησιών-Μελών στον ευαγγελισμό και σαφής διακριτοποίηση από τον προσηλυτισμό.
5. Καταπολέμηση του ρατσισμού, της οικονομικής εκμετάλλευσης, του μιλιταρισμού και της ηθικής εκτροπής της επιστήμης/τεχνολογίας.
6. Διαμόρφωση μίας νέας κοινωνικής δομής, όπου κλήρος, λαός, άνδρες, γυναίκες, νέοι, ηλικιωμένοι και άτομα με αναπηρία θα συνυπάρχουν ως ισότιμα μέλη μιας οικογένειας.

Με τις προτεραιότητες αυτές, η Συνέλευση επιδίωξε να επιφέρει μια ουσιαστική ισορροπία στη δράση του ΠΣΕ, χωρίς να λείψουν και τα ψηφίσματα για θέματα διεθνούς επικαιρότητας (Νότια Αφρική, Κεντρική Αμερική, Ειρηνικός, Λίβανος, Παλαιστίνη, Ιεροσόλυμα, Αφγανιστάν, Κύπρος).

Η Ορθόδοξη Παρουσία

Παρά τον αριθμητικά περιορισμένο ρόλο τους, οι Ορθόδοξοι έκαναν αισθητή την παρουσία τους μέσω της σοβαρής θεολογικής τους προσφοράς και της ανάληψης ηγετικών συλλογικών ευθυνών. Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η υιοθέτηση του «ευχαριστιακού οράματος», το οποίο κατέστησε την Ορθόδοξη ευχαριστιακή θεολογία επίκεντρο του προβληματισμού ακόμα και στις Προτεσταντικές Εκκλησίες.

Από το Βανκούβερ και εξής, η ορθόδοξη συμμετοχή στο ΠΣΕ κατέστη πιο δυναμική, δημιουργική και ουσιαστική, με κορυφαίο επίτευγμα τη συμβολή στην τελική διαμόρφωση, αποδοχή και προβολή του κειμένου ΒΕΜ

ΟΙ ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΝΤΕΣ

Στη ΣΤ΄ Γενική Συνέλευση του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών (ΠΣΕ) στο Βανκούβερ (1983), η εκπροσώπηση της Ορθόδοξης Εκκλησίας υπήρξε ιδιαίτερα ενεργή. Για τις δύο συγκεκριμένες Εκκλησίες, οι κυριότερες προσωπικότητες και θεολόγοι που συμμετείχαν (με σχετικές βιβλιογραφικές/ιστορικές παραπομπές) ήταν: 1. Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως Το Οικουμενικό Πατριαρχείο εκπροσωπήθηκε από ιεράρχες, πανεπιστημιακούς θεολόγους και στελέχη της διασποράς (όπως η Αρχιεπισκοπή Αμερικής και Θυατείρων), οι οποίοι διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των θεολογικών κειμένων. Αρχιεπίσκοπος Αμερικής Ιάκωβος (Κουκούζης): Ως επικεφαλής της Αρχιεπισκοπής Αμερικής (υπό το Οικουμενικό Πατριαρχείο) και εξέχουσα φυσιογνωμία της Οικουμενικής Κίνησης, είχε κεντρικό παρεμβατικό ρόλο στις εργασίες της Συνέλευσης. Παραπομπή: B.E. Harakas, "The Vancouver Assembly and the Orthodox", The Greek Orthodox Theological Review 29 (1984), σσ. 1–15. ---------------------------------------- ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΦΙΛΑΔΕΦΕΙΑΣ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΣ (ΝΥΝ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΣ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ). Ο νυν Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος συμμετείχε στην 6η Γενική Συνέλευση του ΠΣΕ στο Βανκούβερ το 1983 είτε ως αντιπρόσωπος είτε ως επικεφαλής της αντιπροσωπείας του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Εκείνη την εποχή έφερε τον τίτλο του Μητροπολίτη Φιλαδελφείας. Κατά τη διάρκεια της Συνέλευσης του Βανκούβερ, ο Πατριάρχης ολοκλήρωσε μια οκταετή θητεία (1975-1983) ως Αναπληρωτής Πρόεδρος (Vice Moderator) της Επιτροπής «Πίστη και Τάξη» του ΠΣΕ.Από τη θέση του Αναπληρωτή Προέδρου, είχε καθοριστική συμβολή στην επεξεργασία και ανάπτυξη του εμβληματικού κειμένου σύγκλισης BEM (Βάπτισμα, Ευχαριστία, Ιερωσύνη) π. Θεόδωρος Στυλιανόπουλος: Καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Τιμίου Σταυρού Βοστόνης (Αρχιεπισκοπή Αμερικής / Οικουμενικό Πατριαρχείο). Ήταν ένας από τους δύο κεντρικούς εισηγητές της Συνέλευσης στο κύριο θέμα «Ιησούς Χριστός, η ζωή του κόσμου». Παραπομπή: Theodore Stylianopoulos, "Jesus Christ - The Life of the World: A Meditation on 1 John 1:1-4", στο Gathered for Life: Official Report, VI Assembly WCC, επιμ. David Gill, WCC Publications, Geneva 1983. Μητροπολίτης Τρανουπόλεως (μετέπειτα Περγάμου) Ιωάννης (Ζηζιούλας): Συμμετείχε ενεργά ως ένας από τους βασικούς θεολόγους της Επιτροπής «Πίστη και Τάξη» (Faith and Order), συμβάλλοντας καθοριστικά στην προώθηση του κειμένου ΒΕΜ (Βάπτισμα, Ευχαριστία, Ιερωσύνη) και στη διαμόρφωση του «ευχαριστιακού οράματος». Παραπομπή: John D. Zizioulas, "Being as Communion: Studies in Personhood and the Church", St Vladimir's Seminary Press, 1985. Μητροπολίτης Μύρων Χρυσόστομος (Κωνσταντινίδης): Ηγετικό στέλεχος των ορθόδοξων αντιπροσωπειών στις εργασίες του ΠΣΕ και εκ των βασικών εκπροσώπων του Φαναρίου στις διορθόδοξες και διαχριστιανικές σχέσεις. Παραπομπή: Chrysostomos Constantinides, "The Orthodox Presence in the World Council of Churches", The Ecumenical Review 36 (1984), σσ. 272–284. 2. Εκκλησία της Ελλάδος Η Εκκλησία της Ελλάδος απέστειλε επίσημη αντιπροσωπεία αποτελούμενη από Αρχιερείς και διακεκριμένους Καθηγητές των Θεολογικών Σχολών Αθηνών και Θεσσαλονίκης: Μητροπολίτης Περιστερίου Χρυσόστομος (Ζαφείρης): Διατελέσας μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του ΠΣΕ, με σημαντική παρουσία στη θεολογική θεμελίωση των θέσεων της Εκκλησίας της Ελλάδος. Παραπομπή: Χρυσόστομος Ζαφείρης (Μητρ. Περιστερίου), «Η ΣΤ΄ Γενική Συνέλευση του Π.Σ.Ε. στο Βανκούβερ και η Ορθόδοξος Θεολογική Μαρτυρία», περιοδικό Θεολογία, τόμ. 55 (1984). Καθηγητής Πέτρος Βασιλειάδης: Καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Α.Π.Θ., ο οποίος διετέλεσε σύμβουλος και μέλος της αντιπροσωπείας, εστιάζοντας στη διακονία, την ευχαριστιακή θεολογία και το κείμενο ΒΕΜ. Παραπομπή: Petros Vassiliades, "The Eucharistic Vision of the Vancouver Assembly", International Review of Mission 73 (1984), σσ. 189–196. Καθηγητής Γεώργιος Γαλίτης: Καθηγητής Καινής Διαθήκης της Θεολογικής Σχολής Αθηνών, με ενεργό συμμετοχή στις θεολογικές ομάδες εργασίας για την Αποστολική Πίστη. Παραπομπή: Γεώργιος Γαλίτης, «Εντυπώσεις και Αξιολόγησις της ΣΤ΄ Γενικής Συνελεύσεως του Π.Σ.Ε.», Εκκλησία 60 (1983). Καθηγητής Βλάσιος Φειδάς: Καθηγητής Εκκλησιαστικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και επιστημονικός σύμβουλος της Εκκλησίας της Ελλάδος σε οικουμενικά θέματα. Παραπομπή: Βλάσιος Φειδάς, «Ορθοδοξία και Οικουμενική Κίνησις: Από το Βανκούβερ στη νέα εποχή», Εκδόσεις Αποστολική Διακονία, Αθήνα 1985. Γενικές Βιβλιογραφικές Παραπομπές για τη Συμμετοχή: David Gill (ed.), Gathered for Life: Official Report, VI Assembly World Council of Churches, Vancouver, Canada, 24 July – 10 August 1983, WCC Publications, Geneva 1983 (Το επίσημο πρακτικό της Συνέλευσης με πλήρη κατάλογο συνέδρων). A. Jivi, "Life in the Oikoumene: Orthodox Participation at Vancouver", The Ecumenical Review, vol. 36, issue 2 (1984), pp. 174–177. Αναστασία Π. Βασιλειάδου, Η συμμετοχή των Ορθοδόξων στο ΠΣΕ, Εκδόσεις CEMES, Θεσσαλονίκη (αναφορά στο Κεφάλαιο για τη ΣΤ΄ Γενική Συνέλευση)

 

Οι συνελεύσεις ΛΙΜΑ και ΒΑΝΚΟΥΒΕΡ και ΣΥΝΟΔΟΣ  ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ.

Η Σύνοδος στην Κρήτη (2016) επηρεάστηκε καταλυτικά από τις εξελίξεις στον διαχριστιανικό διάλογο των δεκαετιών του 1980, με επίκεντρο τη διάσκεψη της Λίμα (1982) και τη Ζ΄ Γενική Συνέλευση του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών (ΠΣΕ) στο Βανκούβερ (1983).

Στη Λίμα του Περού διαμορφώθηκε το ιστορικό κείμενο «Βάπτισμα, Ευχαριστία, Ιερωσύνη» (BEM - Baptism, Eucharist and Ministry), το οποίο εισήγαγε την έννοια της «συγκλίσεως»  και της αμοιβαίας αναγνώρισης του βαπτίσματος μεταξύ των διαφόρων χριστιανικών ομολογιών. Η ορθόδοξη θεολογική προετοιμασία για την Κρήτη έλαβε σοβαρά υπόψη τη γλώσσα και τις παραδοχές της Λίμα, κάτι που αποτυπώθηκε στο τελικό κείμενο της Συνόδου «Σχέσεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας προς τον λοιπόν χριστιανικόν κόσμον», όπου επιχειρήθηκε η αναγνώριση της «ιστορικής ύπαρξης» άλλων χριστιανικών Εκκλησιών και Ομολογιών χωρίς παράλληλα να υποχωρήσει η Ορθοδοξία από τη δογματική της αποκλειστικότητα.

Στη συνέχεια, στο Βανκούβερ του Καναδά, το ΠΣΕ υιοθέτησε σε μεγάλο βαθμό τα πορίσματα της Λίμα, προωθώντας τη λεγόμενη «Βαπτισματική Θεολογία» (Baptismal Theology)—την ιδέα δηλαδή ότι όλα τα βαπτισμένα μέλη διαφόρων ομολογιών μοιράζονται ήδη μια θεμελιώδη, αν και ατελή, χριστιανική ενότητα. Η εξέλιξη αυτή καθόρισε το πλαίσιο συμμετοχής των Ορθοδόξων στον διαχριστιανικό διάλογο και επηρέασε τη Σύνοδο της Κρήτης διπλά: αφενός επικυρώθηκε η συνέχιση της συμμετοχής στο ΠΣΕ για τη μαρτυρία της αλήθειας, αφετέρου ξεκαθαρίστηκε ότι η συμμετοχή αυτή δεν σημαίνει αποδοχή της «Θεωρίας των Κλάδων» ή εξίσωση της Ορθοδοξίας με τις άλλες ομολογίες.

Τέλος, η γλώσσα που διαμορφώθηκε στη Λίμα και το Βανκούβερ  αποτελεί «δογματικός μινιμαλισμός», καλλιεργώντας έντονη καχυποψία γύρω από τα προσυνοδικά κείμενα.