Πότε η αποτείχιση διολισθαίνει σε παρασυναγωγή. (Συμπληρωματικό άρθρο)

visit counter

Πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

Η δημοσίευση του άρθρου «Πότε η αποτείχιση διολισθαίνει σε παρασυναγωγή», όπως ήταν φυσικό, δημιούργησε στους αναγνώστες πλήθος αποριών. Η συζήτηση που ακολούθησε έθιξε θέματα, τα οποία για πρώτη φορά θίγονται επίσημα και ενυπόγραφα στο διαδίκτυο.

 Προκειμένου να ξεκαθαρίσουμε ορισμένες θέσεις του γράφοντος δημοσιεύουμε το παρακάτω άρθρο.

Α. Η Ορθόδοξη Πατερική Αποτείχιση διατηρεί έναν αμιγώς ομολογιακό, αγιαστικό και αμυντικό χαρακτήρα. Φυλάσσει το ποίμνιο από τον μολυσμό της αιρέσεως, αποφεύγοντας παράλληλα τόσο τον συμβιβασμό με την κακοδοξία, όσο και τις σχισματικές εκτροπές της παρασυναγωγής και της εισπήδησης.

Β. Σύμφωνα με τη διαχρονική συμφωνία των Αγίων Πατέρων (consensus Patrum) και τις αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων, οι συνέπειες της εκκλησιαστικής κοινωνίας με ακατάκριτους αιρετικούς (δηλαδή κληρικούς που κηρύσσουν αίρεση «γυμνῇ τῇ κεφαλῇ», αλλά δεν έχουν ακόμη καθαιρεθεί δικαστικά από Σύνοδο) διακρίνονται με απόλυτη εκκλησιολογική ακρίβεια.

1. Δεν επιφέρει αυτόματη ακυρότητα των Μυστηρίων. Ο ακατάκριτος αιρετικός επίσκοπος διατηρεί το ενυπόστατο της ιερωσύνης του μέχρι τη ζώσα δικαστική απόφαση αρμόδιας Συνόδου.

2. Η κοινωνία προ της συνοδικής καθαιρέσεως δεν συνεπάγεται μηχανική ή αυτόματη ακύρωση των μυστηρίων, ούτε για τον ιερέα, ούτε για τους πιστούς, καθώς η συνοδική κρίση δεν είναι απλή γνωστοποίηση, αλλά η πραγματική αφαίρεση της Ιερωσύνης.

Τα δικαιώματα του ΑΚΑΤΑΚΡΙΤΟΥ ΑΠΟ ΣΥΝΟΔΟ  ΨΕΥΔΕΠΙΣΚΟΠΟΥ διακρίνονται σε δύο επίπεδα. ΣΕ ΘΕΣΜΙΚΟ ΜΥΣΤΗΡΙΑΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ: Διατηρεί δυνάμει το ενυπόστατο της αρχιερωσύνης του, η εξουσία τέλεσης μυστηρίων δεν αφαιρείται αυτόματα, αλλά παραμένει ενεργή προς όφελος των πιστών, που προσέρχονται εν αγνοία της κακοδοξίας, κατέχει εξωτερικά/διοικητικά την επισκοπική έδρα μέχρι την οριστική απομάκρυνση ή καθαίρεσή του από αρμόδια Σύνοδο.

ΣΕ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΝΟΝΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ: Δεν έχει κανένα κανονικό δικαίωμα ή πνευματική αυθεντία να επιβάλει επιτίμια, αργίες, αφορισμούς ή καθαιρέσεις στους κληρικούς και λαϊκούς της Μητροπόλεως  την οποία ποιμαίνει, που διακόπτουν την εκκλησιαστική κοινωνία μαζί του λόγω της αιρέσεως. Δεν έχει το δικαίωμα να απαγορεύσει τη λειτουργική διακονία ή την αγιαστική προσφορά των αποτειχισμένων ιερέων που εξυπηρετούν πιστούς σε ευκτήριους οίκους («τεθέντος θυσιαστηρίου») για την αποφυγή του συμμολυσμού της κακοδοξία. Έχει απωλέσει την αξίωση υπακοής από το ορθόδοξο ποίμνιο σε θέματα Πίστεως, διότι η εξουσία του «δεσμεῖν καὶ λύειν» δόθηκε από τον Χριστό για την οικοδομή της Αλήθειας και όχι για την προστασία της κακοδοξίας.

3.  Όταν η εκκλησιαστική κοινωνία (μνημόνευση, Θεία Μετάληψη, συμπροσευχή) γίνεται «εν γνώσει» της κακοδοξίας, επιφέρει βαρύτατες σωτηριολογικές συνέπειες. Βάσει της κανονικής αρχής «ὁ κοινωνῶν ἀκοινωνήτῳ ἀκοινώνητος ἔστω», ο «εν γνώσει» κοινωνών καθίσταται άμεσα συμμέτοχος και οργανικός συνένοχος στην αλλότρια πίστη, την ασέβεια και το σχίσμα του αιρετικού. Πνευματικός Συμμολυσμός (Αρχή των «Συγκοινωνούντων Δοχείων»).

Τα Μυστήρια του ακαθαίρετου αιρετικού παραμένουν μεν υποστατά, αλλά για όσους προσέρχονται «εν γνώσει» μιαίνονται και βεβηλώνονται. Παύουν να παρέχουν άφεση αμαρτιών και αγιασμό και μετατρέπονται σε κρίμα και κατάκριμα. Σύμφωνα με  τον Μέγα Βασίλειο, η εκκλησιαστική κοινωνία με ακαθαίρετους αιρετικούς συνιστά υποκρισία έναντι του θείου θυσιαστηρίου, αφαιρεί την παρρησία ενώπιον του Κυρίου, στερεί την ασφάλεια της σωτηρίας και χωρίζει τον άνθρωπο από τον Θεό. Ο Όσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης τονίζει ότι, ενώ ο αιρετικός είναι ήδη εν ζωή εχθρός του Θεού λόγω του ναυαγίου της πίστεως και ο ορθοφρονών που κοινωνεί μαζί του καθίσταται και ο ίδιος υπεύθυνος και εχθρός Θεού. Η διατήρηση της κοινωνίας από τους πιστούς και τους κληρικούς νομιμοποιεί την κακοδοξία εντός του εκκλησιαστικού οργανισμού, εθίζει το ποίμνιο στην πλάνη και εμποδίζει την έγκαιρη θεραπεία του κακού.

Γ. Η σχέση και η σύγκριση μεταξύ της Κανονικής Αποτείχισης και της Εκκλησιαστικής Εισπήδησης (καθώς και της Παρασυναγωγής) (35ος Αποστολικός Κανόνας, 13ος/22ος Αγκύρας) στοιχειοθετείται, όταν ένας κληρικός (επίσκοπος ή πρεσβύτερος) επεμβαίνει αυθαίρετα στη δικαιοδοσία άλλης  Μητροπόλεως  επιχειρώντας να ασκήσει εξουσία, ή να σφετεριστεί ενοριακούς ναούς και θρόνους.

Δ. Η κανονική αποτείχιση δεν παρέχει σε πρεσβυτέρους ή επισκόπους τη διοικητική εξουσία να κινούνται ανεξέλεγκτα σε αλλότριες επαρχίες. Το αποτειχισμένο τμήμα δεν οικειποιείται δόλια  τα κυριαρχικά δικαιώματα της Εκκλησίας.

5. Ωστόσο, η τέλεση ακολουθιών ή η διαποίμανση σε αλλότρια περιοχή ΔΕΝ στοιχειοθετεί αντικανονική εισπήδηση, όταν συντρέχουν οι εξής προϋποθέσεις:

1. Γίνεται κατόπιν ρητής προσκλήσεως αποτειχισμένων πιστών που στερούνται αδιάβλητου ορθόδοξου λειτουργού.
2.  Οι ιεροπραξίες τελούνται σε ευκτήριους οίκους, ιδιωτικά παρεκκλήσια ή υπαίθριους χώρους («τεθέντος θυσιαστηρίου» / Αγίου Αντιμινσίου).
3.  Δεν επιχειρείται βίαιη κατάληψη ή οικειοποίηση των θεσμικών ενοριακών ναών της επιχώριας Μητροπόλεως.

Ε. Εάν η ομάδα των αποτειχισμένων υπερβεί τα παραπάνω όρια και προχωρήσει σε:

• Σύσταση παράλληλης αυτόνομης δικαιοδοσίας («πήξι ίδιου θυσιαστηρίου»),
• Αυθαίρετες χειροτονίες νέων επισκόπων ή καθαγιασμό Αγίου Μύρου (πράξεις αποκλειστικής επισκοπικής αρμοδιότητας),
• Αυτοανακήρυξη ως της μόνης «αυθεντικής Εκκλησίας»,

τότε εκπίπτει από την προστασία του 15ου Κανόνα (2ο μέρος) και εμπίπτει στις αυστηρές ποινές του 1ου μέρους του ίδιου Κανόνα και των Αποστολικών Κανόνων περί παρασυναγωγής, φατρίας και σχίσματος .

ΣΤ. Η Ορθόδοξη Πατερική Αποτείχιση διατηρεί τον αμιγώς ομολογιακό, αγιαστικό και προσωρινό της χαρακτήρα. Διακόπτει τον πνευματικό συμμολυσμό της κακοδοξίας, μνημονεύει «υπέρ πάσης επισκοπής Ορθοδόξων» και αναμένει τη σύγκληση Ορθοδόξου Συνόδου, αποφεύγοντας τόσο τον συμμολυσμό της αιρέσεως, όσο και τις εκτροπές της εισπήδησης και της παρασυναγωγής.

Ζ. Το πρόβλημα το οποίο επίσης τέθηκε είναι αν οι ΨΕΥΔΟΕΠΙΣΚΟΠΟΙ ΑΣΚΟΥΝ ΚΑΝΟΝΙΚΗ ΔΙΚΑΙΟΔΟΣΙΑ ΣΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΤΟΥΣ ΜΕΧΡΙ ΝΑ ΚΑΘΑΙΡΕΘΟΥΝ. Άποψη του γράφοντος είναι ότι ΑΣΚΟΎΝ. Επειδή δεν έχει ακόμη καθαιρεθεί δικαστικά από Σύνοδο, διατηρεί ο ΨΕΥΔΕΠΙΣΚΟΠΟΣ  εξωτερικά/διοικητικά την κατοχή του θρόνου. Το αν, όμως, η δικαιοδοσία αυτή είναι έγκυρη ή στερείται πνευματικής ισχύος,  θα το αποφασίσει η Σύνοδος Ορθοδόξων επισκόπων  που θα τους κρίνει μελλοντικά.

Όταν, όμως, χρησιμοποιεί το επισκοπικό του αξίωμα, για να εμποδίσει την Ορθόδοξο Ομολογία ή να απαγορεύσει στα τέκνα της Εκκλησίας να λατρεύουν τον Θεό καθαρά από τον μολυσμό της αιρέσεως, η διοικητική του διαταγή στερείται κανονικού κύρους. Ο πιστός οφείλει υπακοή στον Θεό και στους Ιερούς Κανόνες, και όχι στην παράνομη βούληση ενός «ψευδεπισκόπου». Η απαγόρευση που επιβάλλει ένας ψευδεπίσκοπος στους αποτειχισμένους από αυτόν ιερείς της μητρόπολης, στην οποία ανήκουν,  δεν αποτελεί κανονική δικαιοδοσία, αλλά αντικανονικό εξαναγκασμό. Οι πιστοί και οι ιερείς που εμμένουν στην κανονική αποτείχιση προστατεύονται πλήρως από τον 15ο Κανόνα της ΑΒ΄ και τον 3ο Κανόνα της Γ΄ Οικουμενικής Συνόδου.

 Ο 3ος Κανόνας της Γ΄ Οικουμενικής ακύρωσε  όλες τις ποινές που επέβαλε ο Νεστόριος, αποκατέστησε τους αποτειχισμένους ιερείς και διακήρυξε την καθολική αρχή: «κελεύομεν τοῖς ἀποστατήσασιν ἢ ἀφισταμένοις Ἐπισκόποις μηδ’ ὅλως ὑποκεῖσθαι κατὰ μηδένα τρόπον» (οι ορθόδοξοι κληρικοί δεν υπόκεινται καθ' οιονδήποτε τρόπο στους αιρετίζοντες επισκόπους).

Παρότι ο ακατάκριτος επίσκοπος διατηρεί το ενυπόστατο της ιερωσύνης του μέχρι τη ζώσα συνοδική του δίκη, οποιαδήποτε ποινή ή απαγόρευση επιχειρήσει να επιβάλει εναντίον των ορθοφρονούντων, θεωρείται από τους Ιερούς Κανόνες παντελώς άκυρη, ανυπόστατη και ανενέργητη.

Η. Το ιερατικό αξίωμα που διατηρεί ο ακατάκριτος επίσκοπος ΔΕΝ του παρέχει το δικαίωμα ή την κανονική εξουσία να απαγορεύσει τη λειτουργική διακονία σε αποτειχισμένο ιερέα  είτε της δικής του, είτε άλλης  Μητροπόλεως. ΕΔΩ ΟΜΩΣ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΠΡΟΣΟΧΗ. Εφόσον οι ακολουθίες τελούνται σε ευκτήριους οίκους, ιδιωτικά παρεκκλήσια ή υπαίθριους χώρους («κατ’ οἶκον συνάξεις» / «τεθέντος θυσιαστηρίου») και ο ιερέας δεν καταλαμβάνει ενοριακούς ναούς, ούτε σφετερίζεται  δικαιώματα, δεν διαπράττει αντικανονική εισπήδηση (35ος Αποστολικός Κανόνας). (Όσον αφορά τα ιδιωτικά παρεκκλήσια, επειδή εμπλέκονται στο θέμα και ΚΡΑΤΙΚΟΙ ΝΟΜΟΙ, το θέμα θέλει ιδιαίτερη προσοχή).

Κατά τις περιόδους της Εικονομαχίας και της Μοιχειανικής έριδος, ο Όσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης ανέπτυξε ένα οργανωμένο δίκτυο λειτουργικής διακονίας. Οι ορθόδοξοι αυτοί ιερείς ταξίδευαν μεταμφιεσμένοι ακόμη και με λαϊκά ενδύματα («μεταμφιασαμένους ἐσθῆτα λαϊκῶν»), εισερχόμενοι κρυφά σε σπήλαια, οικίες και ευκτήριους οίκους, για να διακονήσουν και να μεταδώσουν τα Αχραντα Μυστήρια.

Η αναφορά στις μεταμφιέσεις των ορθοδόξων αποτειχισμένων ιερέων και μοναχών περιέχεται σε Επιστολή του Οσίου Θεοδώρου του Στουδίτου προς τον μοναχό Ναυκράτιο, η οποία αναφέρεται στην περίοδο της Μοιχειανικής αιρέσεως. Στην επιστολή αυτή, ο Όσιος Θεόδωρος απαριθμεί τους διωγμούς και τις εξορίες των ομολογητών και γράφει χαρακτηριστικά για τους ιερείς και μοναχούς που διακονούσαν κρυφά: **«...ὡς τούς μέν ἐν σπηλαίῳ κατακρυβῆναι διά τήν πρός ἡμᾶς λανθανόντως διακονίαν, μεταμφιασαμένους ἐσθῆτα λαϊκῶν...»** Δηλαδή, αναφέρει ότι εξαιτίας του διωγμού, ορισμένοι αναγκάζονταν να κρύβονται σε σπήλαια και να μεταμφιέζονται φορώντας λαϊκά ενδύματα, προκειμένου να διατοιχίζουν και να διακονούν μυστικά («λανθανόντως») τους διωκόμενους αδελφούς και να τους προσφέρουν τα Αχραντα Μυστήρια

 

Η ίδρυση παράλληλης ενορίας συνιστά Παρασυναγωγή και Σχίσμα (31ος Αποστολικός Κανόνας, 11ος Καρθαγένης, 15ος Κανόνας – 1ο μέρος). Οι συνάξεις σε ευκτήριους οίκους («κατ’ οἶκον συνάξεις») οφείλουν να διατηρούν αμιγώς έκτακτο, αγιαστικό και ομολογιακό χαρακτήρα εν αναμονή της συγκλήσεως Ορθοδόξου Συνόδου, και όχι τη μορφή μόνιμου παράλληλου ενοριακού θεσμού.

Θ. Σε περίπτωση που ο ιερέας δημιουργήσει «παράλληλη ενορία» καταδικάζεται αυτόματα από τους ίδιους τους Ιερούς Κανόνες της Εκκλησίας. Το γεγονός ότι ο επιχώριος Μητροπολίτης ελέγχεται ως αιρετίζων δεν παρέχει στον ιερέα το δικαίωμα να παραβιάζει τους Ιερούς Κανόνες ιδρύοντας παράλληλη ενοριακή δομή («πήξι ίδιου θυσιαστηρίου») ή ασκώντας αυθαίρετη μόνιμη διαποίμανση σε ξένη  επαρχία.

 Η ενέργεια του ιερέα να συγκροτήσει παράλληλη ενορία εμπίπτει στις αυστηρές ποινές του 31ου & 35ου Αποστολικού Κανόνα, του 11ου της Καρθαγένης και του 15ου Κανόνα (1ο μέρος) περί Παρασυναγωγής, Σχίσματος και Εισπήδησης (αν ανήκει σε άλλη Μητρόπολη).

 Επομένως, ο ιερέας δεν ελέγχεται, επειδή αποτειχίστηκε, αλλά επειδή αυτοανακηρύχθηκε σε αυτόνομη  Αρχή, πράξη που συνιστά προτεσταντίζουσα εκτροπή. Ο ιερέας δεν βρίσκεται στο «απυρόβλητο». Ακόμη κι αν ο τοπικός Μητροπολίτης στερείται πνευματικής αυθεντίας, λόγω κακοδοξίας, ο ιερέας παραμένει υπόδικος έναντι των Ιερών Κανόνων και της Καθολικής Συνείδησης της Εκκλησίας. Η διάγνωση των παραπτωμάτων της παρασυναγωγής και της εισπήδησης, καθώς και η επιβολή των προβλεπόμενων καθαιρέσεων, ανήκει στη δικαιοδοσία μιας Ορθοδόξου Συνόδου.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ.Ένας αποτειχισμένος ιερέας ΔΕΝ καταδικάζεται ποτέ από τους Ιερούς Κανόνες για την ίδια την πράξη της αποτείχισης (διακοπής μνημοσύνου), όταν αυτή γίνεται για λόγους Πίστεως. Αντίθετα, καταδικάζεται αυστηρά, όταν υπερβεί τα όρια της κανονικής αποτείχισης και διολισθήσει σε αντικανονικές πράξεις. Η  κανονική κάλυψη ισχύει αποκλειστικά για την αποτείχιση και όχι για αντικανονικές εκτροπές (όπως η ίδρυση παράλληλης ενορίας ή η εισπήδηση), οι οποίες καταδικάζονται αυτοδικαίως από τους Ιερούς Κανόνες.