ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΓΚΥΚΛΙΟΥ ΤΗΣ ΣΥΝΟΔΟΥ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ (ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΙ 13-14)

visit counter

13. Εἰς μίαν παγκόσμιον κοινωνίαν, προσανατολισμένην εἰς τό «ἔχειν» καί τόν ἀτομοκεντρισμόν, ἡ Ὀρθόδοξος Καθολική Ἐκκλησία προβάλλει τήν ἀλήθειαν τῆς ἐν Χριστῷ καί τῆς κατά Χριστόν ζωῆς, τήν ἐλευθέρως σαρκουμένην εἰς τήν καθημερινήν ζωήν ἑκάστου ἀνθρώπου διά τῶν ἔργων αὐτοῦ «ἕως ἑσπέρας» (Ψαλμ. ργ’, 23), διά τῶν ὁποίων οὗτος καθίσταται συνεργός τοῦ αἰωνίου Πατρός – «Θεοῦ ἐσμεν συνεργοί» (Α’ Κορ. γ‘, 9) – καί τοῦ Υἱοῦ Αὐτοῦ, «ὁ Πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται κἀγώ ἐργάζομαι» (Ἰωάν. ε´, 17). Ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ ἁγιάζει διά τοῦ Ἁγίου Πνεύματος τά ἔργα τῶν χειρῶν τοῦ συνεργοῦντος τῷ Θεῷ ἀνθρώπου, ἀναδεικνύοντας τήν ἐν αὐτοῖς κατάφασιν τῆς ζωῆς καί τῆς ἀνθρωπίνης κοινωνίας. Ἐντός αὐτοῦ τοῦ πλαισίου τοποθετεῖται καί ἡ χριστιανική ἄσκησις, διαφέρουσα ριζικῶς ἀπό κάθε δυϊστικόν ἀσκητισμόν, ὁ ὁποῖος ἀποκόπτει τόν ἄνθρωπον ἀπό τήν ζωήν καί ἀπό τόν συνάνθρωπον. Ἡ χριστιανική ἄσκησις καί ἡ ἐγκράτεια, αἱ ὁποῖαι συνδέουν τόν ἄνθρωπον μέ τήν μυστηριακήν ζωήν τῆς Ἐκκλησίας, δέν ἀφοροῦν μόνον εἰς τόν μοναχικόν βίον, ἀλλά εἶναι χαρακτηριστικόν τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς εἰς ὅλας τάς ἐκφάνσεις αὐτῆς, ἁπτή μαρτυρία τῆς παρουσίας τοῦ ἐσχατολογικοῦ πνεύματος εἰς τήν εὐλογημένην βιοτήν τῶν πιστῶν. 14. Αἱ ρίζαι τῆς οἰκολογικῆς κρίσεως εἶναι πνευματικαί καί ἠθικαί, ἐνδιάθετοι εἰς τήν καρδίαν ἑκάστου ἀνθρώπου. Αὐτή ἡ κρίσις ἐπιδεινοῦται κατά τούς τελευταίους αἰῶνας ἐξ αἰτίας τῶν ποικίλων διχασμῶν προκαλουμένων ἀπό ἀνθρώπινα πάθη, ὅπως ἡ πλεονεξία, ἡ ἀπληστία, ὁ ἐγωισμός, ἡ ἁρπακτική διάθεσις καί ἀπό τάς ἐπιπτώσεις αὐτῶν ἐπί τοῦ πλανήτου, ὡς ἡ κλιματική ἀλλαγή, ἡ ὁποία πλέον ἀπειλεῖ εἰς μεγάλον βαθμόν τό φυσικόν περιβάλλον, τόν κοινόν ἡμῶν «οἶκον». Ἡ ρῆξις τῆς σχέσεως ἀνθρώπου καί κτίσεως εἶναι διαστρέβλωσις τῆς αὐθεντικῆς χρήσεως τῆς δημιουργίας τοῦ Θεοῦ. Ἡ ἀντιμετώπισις τοῦ οἰκολογικοῦ προβλήματος ἐπί τῇ βάσει τῶν ἀρχῶν τῆς χριστιανικῆς παραδόσεως ἀπαιτεῖ ὄχι μόνον μετάνοιαν διά τήν ἁμαρτίαν τῆς ἐκμεταλλεύσεως τῶν φυσικῶν πόρων τοῦ πλανήτου, ἤτοι ριζικήν ἀλλαγήν νοοτροπίας καί συμπεριφορᾶς, ἀλλά καί ἀσκητισμόν, ὡς ἀντίδοτον εἰς τόν καταναλωτισμόν, εἰς τήν θεοποίησιν τῶν ἀναγκῶν καί εἰς τήν κτητικήν στάσιν. Προϋποθέτει ἐπίσης καί τήν μεγίστην εὐθύνην ἡμῶν νά παραδώσωμεν εἰς τάς ἐπερχομένας γενεάς βιώσιμον φυσικόν περιβάλλον καί τήν χρῆσιν αὐτοῦ κατά θείαν βούλησιν καί εὐλογίαν. Εἰς τά μυστήρια τῆς Ἐκκλησίας καταφάσκεται ἡ δημιουργία καί ὁ ἄνθρωπος ἐνδυναμώνεται διά νά λειτουργῇ ὡς οἰκονόμος, φύλαξ καί «ἱερεύς» αὐτῆς, προσάγων ταύτην δοξολογικῶς τῷ Δημιουργῷ – «Τά Σά ἐκ τῶν Σῶν, Σοί προσφέρομεν κατά πάντα καί διά πάντα» – καί καλλιεργῶν εὐχαριστιακήν σχέσιν μέ τήν κτίσιν. Ἡ ὀρθόδοξος αὐτή εὐαγγελική καί πατερική προσέγγισις στρέφει ἐπίσης τήν προσοχήν μας εἰς τάς κοινωνικάς διαστάσεις καί τάς τραγικάς ἐπιπτώσεις τῆς καταστροφῆς τοῦ φυσικοῦ περιβάλλοντος.

 

ΣΧΟΛΙΑ

Οι παραπάνω «ασάφειες» δεν αποτελούν αστοχίες του κειμένου, αλλά αντικατοπτρίζουν τη διαφορά μεταξύ της κοσμικής γλώσσας (που βλέπει το περιβάλλον ως οικονομικό/διαχειριστικό μέγεθος) και της θεολογικής γλώσσας (που βλέπει το περιβάλλον ως «κτίση» και κοινωνία σχέσεων).

Α. Στην παράγραφο 13 γίνεται λόγος για «δυϊστικόν ασκητισμόν» από τον οποίο διαφοροποιείται η χριστιανική άσκηση. Τι εννοεί το κείμενο με τον όρο «δυϊστικό»; Το κείμενο αναφέρεται σε φιλοσοφικές ή αιρετικές τάσεις (όπως ο Μανιχαϊσμός ή ο Γνωστικισμός), οι οποίες θεωρούσαν την ύλη και το σώμα «κακά» και το πνεύμα «καλό». Η ορθόδοξη θέση που προβάλλεται εδώ είναι ότι η άσκηση δεν αποσκοπεί στην απαξίωση του κόσμου ή του σώματος, αλλά στην απελευθέρωση από τα πάθη, ώστε ο άνθρωπος να χρησιμοποιεί την ύλη με ευχαριστιακό τρόπο.

Β. Ο όρος «Εσχατολογικό Πνεύμα» αναφέρεται ως χαρακτηριστικό της εκκλησιαστικής ζωής.

Ο όρος «εσχατολογικός» συχνά παρερμηνεύεται ως κάτι που αφορά αποκλειστικά το «τέλος του κόσμου». Στη θεολογία, το εσχατολογικό πνεύμα σημαίνει ότι η βασιλεία του Θεού είναι ήδη παρούσα «εδώ και τώρα» μέσα στην Εκκλησία. Η άσκηση δεν είναι μια προετοιμασία για μετά θάνατον, αλλά μια μετοχή στην αιώνια ζωή μέσα στην καθημερινότητα.

Γ. Στην παράγραφο 14, γίνεται λόγος για «θεοποίηση των αναγκών» ως μέρος της κρίσης.  Πώς μια βιολογική ανάγκη μπορεί να γίνει «θεός»;  Το κείμενο καταγγέλλει τον καταναλωτισμό, όπου οι δευτερεύουσες, τεχνητές ή αλόγιστες επιθυμίες του σύγχρονου ανθρώπου τίθενται στο επίκεντρο της ζωής του, υποκαθιστώντας τη σχέση με τον Θεό και τον συνάνθρωπο. Η ανάγκη γίνεται «είδωλο» όταν ο άνθρωπος ορίζει την ευτυχία του αποκλειστικά μέσω της απόκτησης πραγμάτων.

Δ, Οι έννοιες «Κτίση» και «Ιερεύς της Δημιουργίας»¨. Ο όρος «ιερεύς» χρησιμοποιείται εδώ μεταφορικά για κάθε άνθρωπο. Το κείμενο δεν αναφέρεται στον ιερέα-κληρικό, αλλά στον ρόλο του ανθρώπου ως «μεσάζοντα». Ο άνθρωπος, σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, λειτουργεί ως ο «ιερεύς» της φύσης όταν μεταφέρει τον φυσικό κόσμο (την κτίση) στο Θεό μέσω της ευχαριστίας και της υπεύθυνης διαχείρισης, και όχι της εκμετάλλευσης. Η  οικολογική κρίση δεν είναι μόνο ένα τεχνικό ή πολιτικό πρόβλημα, αλλά ένα πρόβλημα που πηγάζει από την «καρδιά» του ανθρώπου, δηλαδή από την ηθική του κατάσταση. Η κρίση είναι το εξωτερικό αποτέλεσμα μιας εσωτερικής πνευματικής διάβρωσης.

Για να γίνει το κείμενο πιο κατανοητό στον σύγχρονο αναγνώστη, απογυμνώνοντάς το από την πυκνή θεολογική ορολογία χωρίς να χάσει το νόημά του, μπορεί να αποδοθεί ως εξής:

Η Σχέση του Ανθρώπου με τη Ζωή και το Περιβάλλον: Μια Σύγχρονη Προσέγγιση

1. Η Ποιότητα της Ζωής και ο Σκοπός της Σε μια κοινωνία που δίνει βάση μόνο στο «να έχουμε» (υλικά αγαθά) και στον ατομισμό, η Εκκλησία προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο ζωής. Ο άνθρωπος δεν υπάρχει για να καταναλώνει, αλλά για να συνεργάζεται με τον Θεό μέσα στην καθημερινότητά του. Κάθε έργο που προσφέρει ο άνθρωπος —από την εργασία του έως τις κοινωνικές του σχέσεις— αποκτά νόημα όταν γίνεται με αγάπη και υπευθυνότητα. Αυτό σημαίνει ότι η πνευματικότητα δεν είναι κάτι που συμβαίνει μόνο στο μοναστήρι ή στην εκκλησία, αλλά εκφράζεται μέσα από το πώς ζούμε, πώς εργαζόμαστε και πώς συμπεριφερόμαστε στους άλλους κάθε μέρα. Η αληθινή «άσκηση» δεν είναι να απομονωθεί κανείς από τον κόσμο, αλλά να μάθει να ζει με μέτρο, αυτοσυγκράτηση και σεβασμό, αρνούμενος τον εγωισμό που μας αποξενώνει από τους συνανθρώπους μας.

2. Η Οικολογική Κρίση ως Ηθικό Πρόβλημα Η οικολογική καταστροφή που βιώνουμε σήμερα δεν είναι μόνο τεχνικό πρόβλημα, αλλά πηγάζει από τον τρόπο που σκεφτόμαστε και λειτουργούμε ως άνθρωποι. Η πλεονεξία, η απληστία και η τάση μας να εκμεταλλευόμαστε τα πάντα γύρω μας για το δικό μας όφελος έχουν οδηγήσει σε φαινόμενα όπως η κλιματική αλλαγή, που απειλεί τον κοινό μας «σπίτι», τον πλανήτη.

Για να αντιμετωπίσουμε αυτή την κρίση, δεν αρκούν μόνο οι τεχνολογικές λύσεις. Χρειάζεται:

• Ριζική αλλαγή νοοτροπίας: Να συνειδητοποιήσουμε ότι η φύση δεν είναι ένα εμπόρευμα προς εξάντληση, αλλά ένα δώρο που μας εμπιστεύτηκαν.
• Αντίδοτο στον καταναλωτισμό: Να υιοθετήσουμε έναν πιο λιτό τρόπο ζωής (ασκητισμό), περιορίζοντας τις αλόγιστες επιθυμίες μας.
• Ευθύνη για το μέλλον: Να αναγνωρίσουμε ότι έχουμε χρέος να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές έναν πλανήτη όπου η ζωή είναι βιώσιμη.

Αντί να λειτουργούμε ως καταστροφείς, καλούμαστε να γίνουμε «φύλακες» και υπεύθυνοι διαχειριστές της φύσης. Οφείλουμε να τη σεβόμαστε και να τη χρησιμοποιούμε με ευγνωμοσύνη, αναγνωρίζοντας ότι η καταστροφή του περιβάλλοντος έχει άμεσες και τραγικές συνέπειες για ολόκληρη την κοινωνία και τους πιο αδύναμους από εμάς.

Τι άλλαξε στο κείμενο για να γίνει σαφέστερο;

1. Μετάφραση εννοιών: Ο όρος «ασκητισμός» αποδόθηκε ως «λιτότητα και αυτοσυγκράτηση», ο όρος «κτίση» ως «φύση/πλανήτης» και η «θεοποίηση των αναγκών» ως «αλόγιστες επιθυμίες».
2. Κατάργηση του «δυϊσμού»: Αντικαταστάθηκε από την εξήγηση ότι η πνευματική ζωή δεν είναι αποκοπή από τον κόσμο, αλλά σωστή στάση μέσα σε αυτόν.
3. Δομή: Το κείμενο χωρίστηκε σε δύο άξονες (Προσωπική ευθύνη και Οικολογική κρίση) για να είναι πιο εύληπτο το μήνυμα.