ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΓΚΥΚΛΙΟΥ9 ΤΗΣ ΣΥΝΟΔΟΥ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ (ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΙ 11-12)

visit counter

11.Διά τῆς συγχρόνου ἀναπτύξεως τῶν ἐπιστημῶν καί τῆς τεχνολογίας, ἡ ζωή μας ἀλλάζει ριζικῶς. Καί ὅ,τι ἐπιφέρει ἀλλαγήν εἰς τόν τρόπον ζωῆς τοῦ ἀνθρώπου, ἀπαιτεῖ ἀπό μέρους του διάκρισιν, ἐφ’ ὅσον, ἐκτός τῶν σημαντικῶν εὐεργεσιῶν, ὅπως λ.χ. ἡ διευκόλυνσις τῆς καθημερινότητος, ἡ ἐπιτυχής ἀντιμετώπισις σοβαρῶν ἀσθενειῶν καί ἡ ἔρευνα τοῦ διαστήματος, εἴμεθα ἐπίσης ἀντιμέτωποι καί μέ τάς ἀρνητικάς ἐπιπτώσεις τῆς ἐπιστημονικῆς προόδου. Ὑπάρχει ὁ κίνδυνος χειραγωγήσεως τῆς ἀνθρωπίνης ἐλευθερίας, χρήσεως τοῦ ἀνθρώπου ὡς ἁπλοῦ μέσου, σταδιακῆς ἀπωλείας πολυτίμων παραδόσεων, ἀπειλῆς ἤ καί καταστροφῆς τοῦ φυσικοῦ περιβάλλοντος. Ἡ ἐπιστήμη, ἀπό τήν ἰδίαν τήν φύσιν της, δέν διαθέτει δυστυχῶς τά ἀναγκαῖα μέσα διά τήν πρόληψιν καί τήν θεραπείαν πολλῶν ἐκ τῶν προβλημάτων, τά ὁποῖα προκαλεῖ ἀμέσως ἤ ἐμμέσως. Ἡ ἐπιστημονική γνῶσις δέν κινητοποιεῖ τήν ἠθικήν βούλησιν τοῦ ἀνθρώπου, ὁ ὁποῖος, καίτοι γνωρίζει τούς κινδύνους, συνεχίζει νά δρᾷ ὡς ἐάν δέν ἐγνώριζεν. Ἡ ἀπάντησις εἰς τά σοβαρά ὑπαρξιακά καί ἠθικά προβλήματα τοῦ ἀνθρώπου καί εἰς τό αἰώνιον νόημα τῆς ζωῆς αὐτοῦ καί τοῦ κόσμου, δέν εἶναι δυνατόν νά δοθῇ χωρίς μίαν πνευματικήν προσέγγισιν. 12. Διάχυτος εἶναι εἰς τήν ἐποχήν μας ὁ ἐνθουσιασμός διά τάς ἐντυπωσιακάς ἐξελίξεις εἰς τόν χῶρον τῆς Βιολογίας, τῆς Γενετικῆς καί τῆς Νευροφυσιολογίας τοῦ ἐγκεφάλου. Πρόκειται δι’ ἐπιστημονικάς κατακτήσεις, τό εὖρος τῶν ἐφαρμογῶν τῶν ὁποίων ἐνδέχεται νά προκαλέσῃ σοβαρώτατα ἀνθρωπολογικά καί ἠθικά διλήμματα. Ἡ ἀνεξέλεγκτος χρῆσις τῆς Βιοτεχνολογίας εἰς τήν ἀρχήν, τήν διάρκειαν καί τό τέλος τῆς ζωῆς, θέτει εἰς κίνδυνον τήν αὐθεντικήν πληρότητα αὐτῆς. Ὁ ἄνθρωπος πειραματίζεται ἐντονώτερον μέ τήν ἰδίαν του φύσιν κατά ἀκραῖον καί ἐπικίνδυνον τρόπον. Κινδυνεύει νά μετατραπῇ εἰς μίαν βιολογικήν μηχανήν, εἰς μίαν ἀπρόσωπον κοινωνικήν μονάδα ἤ εἰς μίαν συσκευήν ἐλεγχομένης σκέψεως. Ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία δέν εἶναι δυνατόν νά παραμείνῃ εἰς τό περιθώριον τῆς συζητήσεως τόσον σπουδαίων ἀνθρωπολογικῶν, ἠθικῶν καί ὑπαρξιακῶν ζητημάτων. Στηρίζεται εἰς θεοδίδακτα κριτήρια, ἀναδεικνύουσα τήν ἐπικαιρότητα τῆς ὀρθοδόξου ἀνθρωπολογίας ἀπέναντι εἰς τήν σύγχρονον ἀνατροπήν τῶν ἀξιῶν.Ἡ Ἐκκλησία ἡμῶν δύναται καί ὀφείλει νά ἐκφράσῃ ἐν τῷ κόσμῳ τήν προφητικήν αὐτῆς συνείδησιν ἐν Ἰησοῦ Χριστῷ, ὁ ὁποῖος ἐν τῇ Ἐνανθρωπήσει προσέλαβεν ὅλον τόν ἄνθρωπον καί εἶναι τό ἀπόλυτον πρότυπον τῆς ἀνακαινίσεως τοῦ ἀνθρωπίνου γένους. Προβάλλει τήν ἱερότητα τῆς ζωῆς καί τόν χαρακτῆρα τοῦ ἀνθρώπου ὡς προσώπου ἐξ αὐτῆς ταύτης τῆς ἀρχῆς τῆς συλλήψεως. Τό δικαίωμα εἰς τήν γέννησιν εἶναι τό πρῶτον μεταξύ τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων. Ἡ Ἐκκλησία ὡς θεανθρωπίνη κοινωνία, εἰς τήν ὁποίαν ἕκαστος ἄνθρωπος ἀποτελεῖ μοναδικήν ὀντότητα, προωρισμένην εἰς προσωπικήν κοινωνίαν μετά τοῦ Θεοῦ, ἀντιστέκεται εἰς πᾶσαν προσπάθειαν ἀντικειμενοποιήσεως τοῦ ἀνθρώπου, μετατροπῆς του εἰς μετρήσιμον μέγεθος. Οὐδέν ἐπιστημονικόν ἐπίτευγμα ἐπιτρέπεται νά θίγῃ τήν ἀξιοπρέπειαν τοῦ ἀνθρώπου καί τόν θεῖον προορισμόν αὐτοῦ. Ὁ ἄνθρωπος δέν προσδιορίζεται μόνον ἀπό τά γονίδιά του. Ἐπί τῆς βάσεως αὐτῆς θεμελιοῦται ἡ Βιοηθική ἐξ ἐπόψεως ὀρθοδόξου. Εἰς μίαν ἐποχήν ἀλληλοσυγκρουομένων εἰκόνων περί τοῦ ἀνθρώπου, ἡ ὀρθόδοξος Βιοηθική προβάλλει, ἀπέναντι εἰς θύραθεν αὐτονόμους καί συρρικνωτικάς ἀνθρωπολογικάς θεωρήσεις, τήν κατ’ εἰκόνα καί καθ’ ὁμοίωσιν Θεοῦ δημιουργίαν τοῦ ἀνθρώπου καί τόν αἰώνιον προορισμόν αὐτοῦ. Συμβάλλει οὕτως εἰς τόν ἐμπλουτισμόν τῆς φιλοσοφικῆς καί ἐπιστημονικῆς συζητήσεως τῶν βιοηθικῶν θεμάτων διά τῆς βιβλικῆς ἀνθρωπολογίας καί τῆς πνευματικῆς ἐμπειρίας τῆς Ὀρθοδοξίας.

 

ΣΧΟΛΙΑ

Το κείμενο υποστηρίζει ότι τα προβλήματα της επιστήμης δεν λύνονται μόνο επιστημονικά, αλλά απαιτούν «πνευματική προσέγγιση».

Α.Τι ακριβώς σημαίνει «πνευματική προσέγγιση» ως εφαρμόσιμη λύση; Το κείμενο δεν διευκρινίζει αν πρόκειται για ατομική ηθική στάση, για θεσμικό έλεγχο από την Εκκλησία, ή για κάποιο είδος νομοθετικής παρέμβασης βασισμένης σε θρησκευτικά κριτήρια. Η «πνευματικότητα» παραμένει μια ευρεία έννοια που δεν μεταφράζεται σε συγκεκριμένους μηχανισμούς διακυβέρνησης ή ρύθμισης της τεχνολογίας.

Β. Αναφέρονται οι εξελίξεις στη Βιολογία και τη Γενετική ως πηγές «σοβαρότατων διλημμάτων». Δεν διακρίνει μεταξύ διαφορετικών πεδίων εφαρμογής. Για παράδειγμα, η γενετική για τη θεραπεία μιας ανίατης ασθένειας και η γενετική για «βελτίωση»  του ανθρώπου ενέχουν διαφορετικά ηθικά βάρη. Η γενική καταδίκη της «ανεξέλεγκτης χρήσης της Βιοτεχνολογίας» δεν καθορίζει ποια όρια θεωρούνται αποδεκτά και ποια απαγορευτικά.

Γ. Το κείμενο επικρίνει τη μετατροπή του ανθρώπου σε «βιολογική μηχανή» ή «μετρήσιμο μέγεθος». Πού ακριβώς τοποθετείται η γραμμή μεταξύ της επιστημονικής κατανόησης του σώματος (που είναι απαραίτητη π.χ. στην ιατρική) και της «αντικειμενοποίησης»; Αν η ιατρική αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως βιολογικό οργανισμό για να τον θεραπεύσει, αυτό θεωρείται αντικειμενοποίηση ή αναγκαία επιστημονική μέθοδος; Το κείμενο δεν προσφέρει ένα κριτήριο διάκρισης μεταξύ της αντικειμενικής μελέτης και της απανάνθρωπης χρήσης.

Δ. Το κείμενο καλεί την Εκκλησία να εκφράσει την «προφητική της συνείδηση» απέναντι στην ανατροπή των αξιών.  Ο όρος «προφητική» είναι εδώ μεταφορικός και θεολογικός. Στο πλαίσιο του δημόσιου διαλόγου, δεν είναι σαφές αν αυτό σημαίνει ότι η Εκκλησία προτείνει μια εναλλακτική πολιτική δράση ή αν περιορίζεται σε μια ηθική κριτική που απευθύνεται στη συνείδηση του κάθε πιστού ξεχωριστά.

Ε. Αναφέρεται ότι «ο άνθρωπος δεν προσδιορίζεται μόνο από τα γονίδιά του». Πρόκειται για μια διαπίστωση που βρίσκει σύμφωνους και πολλούς βιολόγους (λόγω της επίδρασης του περιβάλλοντος και της επιγενετικής). Η ασάφεια έγκειται στο τι «προσδιορίζει» τελικά τον άνθρωπο πέρα από τα γονίδια: η ψυχή, η ελεύθερη βούληση, η κοινωνική ένταξη ή η Θεία Χάρη; Το κείμενο συνδυάζει αυτούς τους όρους χωρίς να τους ιεραρχεί ή να τους αναλύει.

ΣΤ. Οι ασαφείες του κειμένου πηγάζουν από το γεγονός ότι χρησιμοποιεί θεολογική γλώσσα για να κρίνει επιστημονικά δεδομένα. Ενώ ο σκοπός του είναι σαφής (να θέσει όρια στην τεχνολογία μέσω της πίστης), τα εργαλεία που χρησιμοποιεί για την επιχειρηματολογία του παραμένουν σε αξιακό και φιλοσοφικό επίπεδο, αποφεύγοντας την τεχνική ή νομική ανάλυση που απαιτείται για τη διευθέτηση των συγκεκριμένων προβλημάτων (όπως η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή ή η γονιδιακή επεξεργασία).

Για να γίνει το κείμενο πιο σαφές, πρέπει να μετατρέψουμε τις θεολογικές και φιλοσοφικές έννοιες σε πρακτικά κριτήρια. Το παρακάτω κείμενο διατηρεί το πνεύμα του αρχικού, αλλά ορίζει με ακρίβεια τις προϋποθέσεις και τα όρια που θέτει.

----------------------------------------------------------------------

Πλαίσιο Ορθόδοξης Βιοηθικής για τη Σύγχρονη Τεχνολογία

Η ταχεία ανάπτυξη της Βιοτεχνολογίας, της Γενετικής και της Τεχνητής Νοημοσύνης απαιτεί μια νηφάλια στάση, που δεν θα απορρίπτει την επιστήμη, αλλά θα θέτει σαφή όρια προστασίας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Η Εκκλησία προτείνει το εξής πλαίσιο αξιολόγησης των επιστημονικών επιτευγμάτων:

1.       Κάθε βιοϊατρική παρέμβαση που οδηγεί στην καταστροφή εμβρύων (π.χ. στην έρευνα βλαστοκυττάρων ή στην αλόγιστη εξωσωματική γονιμοποίηση) θεωρείται ηθικά απαράδεκτη. Η ζωή δεν είναι «βιολογικό υλικό» προς πειραματισμό, αλλά πρόσωπο με μοναδική αξία από τη στιγμή της σύλληψης.

2.  Η επιστήμη οφείλει να υπηρετεί τη θεραπεία των ασθενειών. Διαχωρίζουμε την ιατρική πράξη (που αποκαθιστά τη χαμένη υγεία) από τη γενετική τροποποίηση ή τον τεχνολογικό «εμπλουτισμό» του ανθρώπου, που αποσκοπούν στη δημιουργία ανώτερων βιολογικών χαρακτηριστικών. Η προσπάθεια υπέρβασης της ανθρώπινης φύσης μέσω της τεχνολογίας (transhumanism) θεωρείται επικίνδυνη αλλοίωση της ανθρώπινης ταυτότητας.

3.  Ο άνθρωπος δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως «δεδομένο» ή «συσκευή». Αυτό σημαίνει ότι κάθε τεχνολογία που επιτρέπει τον έλεγχο της σκέψης, τη μαζική χειραγώγηση των συνειδήσεων ή τη χρήση των ανθρώπων ως εργαλείων για την επίτευξη οικονομικών ή ερευνητικών στόχων, πρέπει να απορρίπτεται ως αντίθετη προς την ελευθερία του προσώπου.

4.  Η επιστημονική πρόοδος χωρίς ηθικό έλεγχο είναι τυφλή. Δεν αρκεί η τεχνική ικανότητα («μπορούμε να το κάνουμε;») για να νομιμοποιηθεί μια πράξη. Η ερώτηση πρέπει να είναι: «είναι αυτή η πράξη συμβατή με τον σεβασμό στην ανθρώπινη φύση και την ελευθερία του προσώπου;». Η ιατρική οφείλει να συνοδεύεται από σεβασμό στην ψυχοσωματική ενότητα του ανθρώπου.

5.  Η Εκκλησία δεν προτείνει μια θεοκρατική νομοθεσία, αλλά συμμετέχει στον δημόσιο διάλογο προσφέροντας τα «κριτήρια του προσώπου». Η θέση της είναι ότι η τεχνολογία πρέπει να υποτάσσεται στις ανάγκες του ανθρώπου και όχι ο άνθρωπος στις απαιτήσεις της τεχνολογικής εξέλιξης.

Συνοπτική διαφορά

Ενώ το αρχικό κείμενο χρησιμοποιούσε όρους όπως «προφητική συνείδηση» και «θεοδίδακτα κριτήρια», το παρόν κείμενο μεταφράζει αυτές τις έννοιες σε πρακτικά όρια:

• Αντί για γενική «πνευματικότητα» $\rightarrow$ Σεβασμός στην ιερότητα της σύλληψης.
• Αντί για γενική «ανησυχία για το μέλλον» $\rightarrow$ Διάκριση μεταξύ θεραπείας και βελτίωσης.
• Αντί για αόριστη «αντίσταση στην αντικειμενοποίηση». Απόρριψη του ελέγχου της σκέψης και της χρήσης ανθρώπων ως εργαλείων.