Κυριακή 15 Νοεμβρίου 2026

Η Νηστεία των Χριστουγέννων.


Πρωτοπρεβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

Η Ιστορική και Θεολογική Διαμόρφωση της Νηστείας των Χριστουγέννων

Σε αντίθεση με τις «καθολικές» νηστείες της Εκκλησίας —όπως η Μεγάλη Τεσσαρακοστή και οι εβδομαδιαίες νηστείες της Τετάρτης και της Παρασκευής, οι οποίες θεμελιώνονται άμεσα στο Πασχάλιο Μυστήριο και το Θείο Πάθος—, η Νηστεία των Χριστουγέννων ανήκει στην κατηγορία των «ειδικών» ή «μικρών τεσσαρακοστών».

Όπως τεκμηριώνεται στην ιστορική έρευνα, η Νηστεία των Χριστουγέννων δεν διέθετε εξαρχής υποχρεωτικό ή καθολικό χαρακτήρα για το σύνολο των λαϊκών πιστών. Η γένεσή της εντοπίζεται κατά τον 4ο αιώνα μ.Χ. στους μοναχικούς κύκλους, όπου διαμορφώθηκε ως περίοδος ειδικής πνευματικής προπαρασκευής, κάθαρσης και προσευχής ενόψει της μεγάλης δεσποτικής εορτής της Σαρκώσεως του Θεού Λόγου.

Κατά την περίοδο της μέσης βυζαντινής περιόδου (8ος–9ος αιώνας μ.Χ.), η τήρηση της νηστείας των Χριστουγέννων είχε πλέον σταθεροποιηθεί στη μοναστική πράξη και απέκτησε βαθύ θεολογικό συμβολισμό. Ο Όσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης, στη Χρονική Διδασκαλία του, αναφέρει ότι στην εποχή του οι τρεις κύριες νηστείες του έτους ήταν η Νηστεία των Χριστουγέννων, η Νηστεία του Πάσχα (Μεγάλη Τεσσαρακοστή) και η Νηστεία των Αγίων Αποστόλων. Οι τρεις αυτές νηστίσιμες περίοδοι θεωρήθηκαν ότι προτυπώνουν και αναφέρονται συμβολικά στα τρία Πρόσωπα της Αγίας Τριάδος:

  • Η Νηστεία των Χριστουγέννων αναφέρεται στον Πατέρα.
  • Η Νηστεία του Πάσχα αναφέρεται στον Υιό και το απολυτρωτικό Του Πάθος.
  • Η Νηστεία των Αγίων Αποστόλων αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα και την επιφοίτησή Του κατά την Πεντηκοστή.

Η Συνοδική Θεσμοθέτηση του 12ου Αιώνα και η Ποιμαντική Οικονομία (Ενδημούσα Σύνοδος)

Από το τέλος του 9ου αιώνα μ.Χ. και εντεύθεν, άρχισε να επικρατεί στην Ανατολική Εκκλησία η τάση εξίσωσης των μοναστικών νηστειών με τις υποχρεωτικές περιόδους νηστείας για το σύνολο του χριστεπώνυμου πληρώματος (κληρικούς και λαϊκούς), παρά τις θεμελιωμένες επιφυλάξεις και αντιρρήσεις μεγάλων Πατέρων της Εκκλησίας.

Το οριστικό κομβικό σημείο για την κανονική καθιέρωση της Νηστείας των Χριστουγέννων υπήρξε ο 12ος αιώνας μ.Χ. Συγκεκριμένα, η Ενδημούσα Σύνοδος της Κωνσταντινουπόλεως επί Οικουμενικού Πατριάρχου Λουκά Χρυσοβέργη (1156–1169 μ.Χ.) αποφάσισε την επίσημη εισαγωγή των ειδικών νηστειών (Χριστουγέννων, Αγίων Αποστόλων, Θεοτόκου) στη λατρευτική ζωή των λαϊκών πιστών.

Ωστόσο, η Σύνοδος έδρασε με έντονο αίσθημα ποιμαντικής διακρίσεως, θεσμοθετώντας παράλληλα σημαντικές παρεκκλίσεις από την αυστηρότητα των καθολικών νηστειών. Ορίστηκε ότι κατά τη Νηστεία των Χριστουγέννων δεν επιβάλλεται η αυστηρή ξηροφαγία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, αλλά επιτρέπεται η κατάλυση οίνου, ελαίου και ιχθύων μέχρι την 17η Δεκεμβρίου (εορτή του Αγίου Δανιήλ) ή την 20ή Δεκεμβρίου (προεόρτια Χριστουγέννων).

Η Σύνοδος εξουσιοδότησε ρητά τους κατά τόπους Επισκόπους να περιορίζουν κατά την ποιμαντική τους κρίση τη χρονική έκταση ή την αυστηρότητα της νηστείας, ανάλογα με τις τοπικές συνθήκες και τις σωματικές αδυναμίες των πιστών.

«Η Ενδημούσα Σύνοδος του 12ου αιώνος επέβαλε τις ειδικές νηστείες στους λαϊκούς με άμβλυνση της αυστηρότητας ως προς τη βρώση και την πόση, παρέχοντας παράλληλα στους επισκόπους την εξουσία να αυξομειώνουν την έκτασή τους κατ' εκκλησιαστική οικονομία.»

Οι Σύγχρονες Προσυνοδικές Διεργασίες και οι Αποφάσεις της Συνόδου της Κρήτης (2016)

Κατά τον 20ό και 21ο αιώνα, στο πλαίσιο της μακράς προπαρασκευής για την   Σύνοδο της Κρήτης , το ζήτημα της Νηστείας των Χριστουγέννων αποτέλεσε αντικείμενο εκτενών προσυνοδικών συζητήσεων υπό τον τίτλο «Αναπροσαρμογή των περί νηστείας διατάξεων».

Στην Α΄ Διορθόδοξη Προπαρασκευαστική Επιτροπή (Champésy Γενεύης, 1971), η Εκκλησία της Σερβίας υπέβαλε πρόταση για δραστική ελάφρυνση του κύκλου των νηστειών. Ειδικότερα για τη Νηστεία των Χριστουγέννων προτάθηκε:

  1. Είτε η σύντμηση της διάρκειάς της κατά το ήμισυ (από 40 σε 20 ημέρες) με γενική κατάλυση ιχθύος και ελαίου εκτός των τελευταίων 5 ημερών.
  2. Είτε η διατήρηση των 40 ημερών με πλήρη κατάλυση ιχθύος και ελαίου για όλη την περίοδο, εκτός των τριών πρώτων και των τριών τελευταίων ημερών.

Οι προτάσεις αυτές προκάλεσαν έντονες θεολογικές αντιπαραθέσεις. Ορισμένοι θεολόγοι και εκκλησιαστικοί άνδρες εξέφρασαν την ανησυχία ότι η μείωση των ημερών νηστείας θα αποδυνάμωνε το αγωνιστικό φρόνημα των πιστών και θα οδηγούσε στην εκκοσμίκευση. Αντίθετα, άλλοι μελετητές (όπως ο Χρήστος Καρακόλης και ο Θανάσης Παπαθανασίου) υποστήριξαν την ανάγκη μιας πιο ευέλικτης και προσωποπαγούς προσέγγισης, προσαρμοσμένης στις απαιτήσεις της μετανεωτερικότητας.

Τελικά, η 3η Προσυνοδική Πανορθόδοξη Διάσκεψη (1986) και ακολούθως η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος της Ορθοδόξου Εκκλησίας (Κρήτη, 2016) στο επίσημο κείμενό της «Η σπουδαιότης της νηστείας και η τήρησις αυτής σήμερον» κατέληξαν στις εξής αποφάσεις:

  • Διατήρηση της Ακρίβειας: Αποφασίστηκε η διατήρηση όλων των καθιερωμένων νηστειών του εκκλησιαστικού ενιαυτού, συμπεριλαμβανομένου του 40ημέρου των Χριστουγέννων.
  • Θεσμοθέτηση της Ποιμαντικής Επιείκειας: Επαφίεται στην πνευματική διάκριση και ποιμαντική μέριμνα των κατά τόπους Αυτοκεφάλων Εκκλησιών και των Επισκόπων να καθορίζουν το μέτρο της φιλάνθρωπης οικονομίας για πιστούς που αντιμετωπίζουν δυσκολίες τήρησης (λόγω ασθένειας, γήρατος, στρατεύσεως, συνθηκών εργασίας ή διαβίωσης στη Διαπορά).

 


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου