Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή των Παπικών και οι διαφορές με την Ορθόδοξη Μεγάλη Τεσσαρακοστή

visit counter

.πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή των Παπικών είναι η περίοδος νηστείας και πνευματικής προετοιμασίας των Παπικών  πριν από το Πάσχα. Αρχίζει την Τετάρτη των Τεφρών και διαρκεί σαράντα ημέρες, χωρίς να υπολογίζονται οι Κυριακές, και ολοκληρώνεται με τη Μεγάλη Εβδομάδα, που είναι αφιερωμένη στα Πάθη του Χριστού. Η περίοδος αυτή θυμίζει τόσο τα σαράντα χρόνια των Ισραηλιτών στην έρημο όσο και τις σαράντα ημέρες νηστείας του Ιησού Χριστού πριν από την έναρξη του δημόσιου έργου Του και καλεί τους πιστούς σε μετάνοια, προσευχή και ελεημοσύνη.

Η Τετάρτη των Τεφρών είναι η πρώτη ημέρα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Ονομάζεται έτσι επειδή κατά τη λειτουργία ο ιερέας θέτει στάχτη στο μέτωπο των πιστών, σχηματίζοντας το σημείο του Σταυρού. Η στάχτη συμβολίζει τη μετάνοια, τη θνητότητα του ανθρώπου και την ανάγκη επιστροφής στον Θεό. Είναι ημέρα αυστηρής νηστείας και περισυλλογής.

Ο τρόπος νηστείας στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία περιλαμβάνει, την Τετάρτη των Τεφρών και τη Μεγάλη Παρασκευή, περιορισμό της τροφής σε ένα πλήρες γεύμα μέσα στην ημέρα και δύο ελαφρότερα που μαζί δεν ισοδυναμούν με κανονικό γεύμα, καθώς και αποχή από το κρέας. Επιπλέον, όλες τις Παρασκευές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής οι πιστοί απέχουν από το κρέας, ως ένδειξη σεβασμού και συμμετοχής στα Πάθη του Χριστού. Η νηστεία αυτή έχει κυρίως πνευματικό χαρακτήρα και συνδέεται με την εσωτερική κάθαρση και την προετοιμασία για την εορτή του Πάσχα.

Πέρα από τη διατροφή, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην προσευχή, στη συχνότερη συμμετοχή στη θεία λατρεία, στο μυστήριο της εξομολόγησης και στην έμπρακτη αγάπη προς τον συνάνθρωπο μέσω της ελεημοσύνης. Οι πιστοί ενθαρρύνονται να αφιερώνουν περισσότερο χρόνο στην προσωπική προσευχή και στη μελέτη της Αγίας Γραφής, ιδίως των περικοπών που αναφέρονται στα Πάθη και στη Σταύρωση του Χριστού. Η περίοδος αυτή θεωρείται κατάλληλη για αυτοεξέταση, αναγνώριση λαθών και ουσιαστική αλλαγή τρόπου ζωής.

Σε πολλές ενορίες τελείται η ευσεβής άσκηση της Οδού του Σταυρού, κατά την οποία οι πιστοί αναλογίζονται διαδοχικά τα γεγονότα από την καταδίκη του Χριστού έως την Ταφή Του. Η άσκηση αυτή περιλαμβάνει δεκατέσσερις στάσεις, καθεμία από τις οποίες αναφέρεται σε συγκεκριμένο γεγονός του Πάθους, όπως η καταδίκη, η άρση του Σταυρού, η συνάντηση με τη Μητέρα Του, η Σταύρωση και η Ταφή. Οι πιστοί προσεύχονται μπροστά σε εικόνες ή παραστάσεις που απεικονίζουν κάθε στάση, συμμετέχοντας έτσι με κατάνυξη και περισυλλογή στο σωτηριώδες έργο του Χριστού. Η ακολουθία αυτή βοηθά στην πνευματική συμμετοχή στο Πάθος και στη βαθύτερη κατανόηση της θυσίας Του για τη σωτηρία του ανθρώπου.

 Παράλληλα, οργανώνονται κηρύγματα, κατηχητικές συνάξεις και πνευματικές ομιλίες που αποσκοπούν στην ενίσχυση της πίστης.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η ιερή περίοδος των τριών τελευταίων ημερών πριν από την Ανάσταση, κατά τις οποίες τιμώνται ο Μυστικός Δείπνος, η Σταύρωση και η Ταφή του Κυρίου, με κατανυκτικές τελετές και συμβολικές πράξεις. Η κορύφωση έρχεται με την αναστάσιμη αγρυπνία, όπου οι πιστοί ανανεώνουν τις υποσχέσεις του βαπτίσματός τους και υποδέχονται το φως της Αναστάσεως.

Έτσι, η Μεγάλη Τεσσαρακοστή δεν περιορίζεται σε εξωτερικές πράξεις νηστείας, αλλά αποτελεί κυρίως περίοδο εσωτερικής κάθαρσης, πνευματικού αγώνα και ανανέωσης της σχέσης του ανθρώπου με τον Θεό. Μέσα από τη νηστεία, την προσευχή και την αγάπη προς τον πλησίον, οι πιστοί προετοιμάζονται ουσιαστικά για τη χαρμόσυνη εορτή της Αναστάσεως και για μια ζωή πιο συνειδητή και σύμφωνη με το ευαγγελικό μήνυμα.

Η διαφορά μεταξύ της Ορθόδοξης και της Ρωμαιοκαθολικής (Παπικής) θεολογίας σχετικά με τη Μεγάλη Σαρακοστή  βρίσκεται στον σκοπό της περιόδου και κυρίως στον τρόπο με τον οποίο κατανοείται η σωτηρία, η αμαρτία και η πνευματική πορεία του ανθρώπου.

Στην Ορθόδοξη θεολογία, η Μεγάλη Τεσσαρακοστή εντάσσεται μέσα στη γενικότερη πορεία του ανθρώπου προς τη θέωση, δηλαδή προς τη μετοχή στη ζωή και στη χάρη του Θεού. Η σωτηρία δεν νοείται ως απλή απαλλαγή από ενοχή, αλλά ως θεραπεία της ανθρώπινης φύσεως που έχει τραυματιστεί από την αμαρτία. Η αμαρτία θεωρείται πνευματική ασθένεια και όχι πρωτίστως νομική παράβαση. Γι’ αυτό και η νηστεία, η προσευχή και η άσκηση έχουν θεραπευτικό χαρακτήρα· αποβλέπουν στην κάθαρση της καρδιάς, στον φωτισμό του νου και στην αποκατάσταση της κοινωνίας με τον Θεό. Η έμφαση δίνεται στην Ανάσταση ως νίκη κατά του θανάτου και ως ανακαίνιση ολόκληρης της ανθρώπινης ύπαρξης. Η κατανυκτική ατμόσφαιρα των ακολουθιών, η χρήση λιτής υμνογραφίας και οι ειδικές λειτουργίες της περιόδου εκφράζουν αυτήν ακριβώς τη θεραπευτική και μυσταγωγική πορεία.

Αντίθετα, στη  Δυτική  θεολογία η σωτηρία έχει διατυπωθεί περισσότερο με όρους δικαιοσύνης και ικανοποιήσεως. Η αμαρτία θεωρείται κυρίως προσβολή της θείας δικαιοσύνης, η οποία χρειάζεται αποκατάσταση. Η μετάνοια συνδέεται με την έννοια της επανόρθωσης και της ικανοποιήσεως για την αμαρτία. Η Μεγάλη Σαρακοστή, που αρχίζει με την Τετάρτη των Τεφρών, τονίζει ιδιαίτερα τη συνειδητοποίηση της ανθρώπινης φθαρτότητας και την ανάγκη ηθικής μεταστροφής. Η στάχτη στο μέτωπο υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος είναι πρόσκαιρος και καλείται να επιστρέψει στον Θεό με πράξεις μετανοίας.

Επιπλέον, στην Ορθόδοξη Εκκλησία η πνευματική ζωή κατά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή έχει έντονα ασκητικό και κοινοτικό χαρακτήρα. Η νηστεία είναι αυστηρότερη και συνδέεται άμεσα με τη συνολική άσκηση του σώματος και της ψυχής. Η συχνή συμμετοχή στις κατανυκτικές ακολουθίες, η βαθιά ποιητική υμνογραφία και η εμπειρία του μυστηρίου της θείας Ευχαριστίας εκφράζουν μια θεολογία που βλέπει τον άνθρωπο να μεταμορφώνεται σταδιακά μέσα στο σώμα της Εκκλησίας.

Στη Δυτική  παράδοση, αν και επίσης τονίζεται η προσευχή και η ελεημοσύνη, παρατηρείται ιστορικά μεγαλύτερη έμφαση στην ατομική ευθύνη και στην ηθική διάσταση της μετανοίας. Η περίοδος χαρακτηρίζεται από έντονη αναφορά στο Πάθος του Χριστού και στη θυσιαστική διάσταση της Σταυρώσεως ως πράξης που ικανοποιεί τη θεία δικαιοσύνη.

Αξιοσημείωτο είναι και το γεγονός της μη χρήσης την Μεγάλη Τεσσαρακοστή από τους Παπικούς του Ακαθίστου ύμνου και των Χαιρετισμών της Θεοτόκου.

Οι  Παπικοί  έχουν άλλους ύμνους προς τη Θεοτόκο, όπως το Ave Maria και το Salve Regina, που έχουν διαφορετική μορφή και σκοπό. Θεολογικά, ενώ η Μαρία αναγνωρίζεται και στην Δυτική  Παράδοση ως Μητέρα του Θεού, η έντονη έμφαση του Ακάθιστου στη Θεοτόκο ως μεσολαβήτρια και η εβδομαδιαία ψαλμωδία δεν υπάρχει στη Δυτική Λατρεία. Επομένως, ο Ακάθιστος Ύμνος παραμένει αποκλειστικά προϊόν της βυζαντινής και ορθόδοξης παράδοσης, με συγκεκριμένο λειτουργικό και θεολογικό πλαίσιο που δεν υιοθετήθηκε από την Δυτική θεολογία.