Οι Κόπτες, η Δ Οικουμενική Σύνοδος και η σημερινή κατάσταση

visit counter

Πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Η πρόσφατη επίσκεψη του Κόπτη Πατριάρχη    στο Οικουμενικό Πατριαρχείο δεν αποτέλεσε απλώς μια τυπική κίνηση εκκλησιαστικής αβροφροσύνης, αλλά μια στιγμή υψηλού συμβολισμού που ανακίνησε μνήμες και ερωτήματα δεκαπέντε αιώνων. Το αόρατο αλλά στιβαρό τείχος της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου της Χαλκηδόνας (451 μ.Χ.) στεκόταν και πάλι στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος.

 

Οι Κόπτες: Οι Απευθείας Απόγονοι των Αρχαίων Αιγυπτίων

Οι Κόπτες αποτελούν έναν από τους αρχαιότερους χριστιανικούς πληθυσμούς στον κόσμο, όντας οι άμεσοι εθνοτικοί και πολιτισμικοί απόγονοι των αρχαίων Αιγυπτίων. Η ταυτότητά τους σφυρηλατήθηκε μέσα από την παράδοση που θέλει τον Ευαγγελιστή Μάρκο να ιδρύει την Εκκλησία της Αλεξάνδρειας γύρω στο 42 μ.Χ., μετατρέποντας την Αίγυπτο σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του πρώιμου χριστιανισμού και της μοναστικής ζωής.

Η ιστορία τους σημαδεύτηκε ανεξίτηλα από τη Σύνοδο της Χαλκηδόνας το 451 μ.Χ., η οποία οδήγησε σε ένα από τα πρώτα και βαθύτερα σχίσματα στην ιστορία της Εκκλησίας. Η διαφωνία ήταν δογματική και αφορούσε τη φύση του Χριστού: η επίσημη Αυτοκρατορική Εκκλησία (Βυζάντιο) υιοθέτησε το δόγμα των δύο φύσεων, ενώ οι Κόπτες επέμεναν στη «μία φύση του Θεού Λόγου σεσαρκωμένη». Αυτή η ρήξη οδήγησε σε αμοιβαίους αναθεματισμούς που κράτησαν για 1.500 χρόνια, με την κάθε πλευρά να θεωρεί την άλλη αποκλίνουσα από την ορθή πίστη.

Παρά τη θρησκευτική απομόνωση και την αραβική κατάκτηση του 7ου αιώνα, οι Κόπτες κατάφεραν να διασώσουν τη μοναδική τους κληρονομιά. Η Κοπτική Γλώσσα, η τελευταία εξέλιξη της γλώσσας των Φαραώ, διατηρήθηκε ως η ιερή γλώσσα της λατρείας τους, ενώ η τέχνη και η αρχιτεκτονική τους παρέμειναν διακριτές.

 

Γιατί καταδικάστηκαν οι Μονοφυσίτες από την Δ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΣΥΝΟΔΟ.

Η καταδίκη των μονοφυσιτών — γνωστή ως Τρίτη Σύνοδος της Εφέσου (449 μ.Χ.) και η επιβεβαίωσή της στη Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας (451 μ.Χ.) — δεν ήταν απλώς θεολογική διαφωνία, αλλά η κρισιμότερη στιγμή για τον ορισμό της χριστολογίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία.

Το δόγμα που αναθεματίστηκε

Οι μονοφυσίτες (με επικεφαλής τον Ευτυχή) δίδασκαν ότι στο πρόσωπο του Χριστού υπάρχει μία μόνο φύση — η θεία — και ότι η ανθρώπινη φύση είτε απορροφήθηκε πλήρως από τη θεία, είτε ήταν τόσο αλλοιωμένη ώστε να μην είναι πλέον αληθινά ανθρώπινη.

Γιατί αναθεματίστηκαν

Οι μονοφυσίτες αναθεματίστηκαν για τέσσερις θεμελιώδεις λόγους. Πρώτον, για την άρνηση της πλήρους ανθρωπότητας του Χριστού: αν ο Χριστός δεν είναι πλήρως άνθρωπος, δεν μπορεί να εκπροσωπήσει την ανθρωπότητα ούτε να σώσει τον άνθρωπο. Δεύτερον, για την άρνηση του πάθους και του σταυρού ως πραγματικών: η σωτηρία απαιτεί αληθινό ανθρώπινο πάθος — αν το πάθος ήταν «φαινομενικό» (δοκησισ), η θυσία είναι άκυρη. Τρίτον, για την ανατροπή της Τριαδολογίας: η ενότητα προσώπου απαιτεί διατήρηση των δύο φύσεων, όχι σύγχυσή τους. Τέταρτον, για την κατάλυση της μεσολαβητικής λειτουργίας: ο Χριστός ως Μεσίτης πρέπει να είναι και Θεός και άνθρωπος, όχι κάτι ενδιάμεσο.

Η χαλκηδόνειος οριοθέτηση

Η Σύνοδος της Χαλκηδόνας διατύπωσε τον όρο: «Ομοούσιον τω Πατρί κατά την θεότητα, και ομοούσιον ημίν κατά την ανθρωπότητα» και επικύρωσε την έκφραση του Λέοντα Α΄ (τόμος προς Φλάβιανον): «ἀσυγχύτως, ἀτρέπτως, ἀδιαιρέτως, ἀχωρίστως» — δύο φύσεις σε ένα πρόσωπο, χωρίς σύγχυση, χωρίς μεταβολή, χωρίς διαίρεση, χωρίς χωρισμό.

Ποιοι αναθεματίστηκαν,

Ο  Διόσκορος αναθεματίστηκε στη Χαλκηδόνα. Ήταν Πατριάρχης Αλεξανδρείας, πρωταγωνιστής της Ληστρικής Συνόδου της Εφέσου (449 μ.Χ.), όπου είχε αποκαταστήσει τον Ευτυχή και φονεύσει τον Άγιο Φλαβιανό .

Στη Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας (451 μ.Χ.) αναθεματίστηκαν επίσημα:

• Νεστόριος — ήδη καταδικασμένος από τη Γ΄ Οικουμενική Σύνοδο της Εφέσου (431 μ.Χ.), αλλά επαναβεβαιώθηκε το αναθεματισμός του
• Ευτυχής — αρχιμανδρίτης Κωνσταντινουπόλεως, ο κύριος εκφραστής του μονοφυσιτισμού
• Διόσκορος — Πατριάρχης Αλεξανδρείας, προστάτης του Ευτυχή και οργανωτής της Ληστρικής Συνόδου

Οι Πατέρες της Συνόδου αναφώνησαν προς τον αυτοκράτορα: «Νεστορίω και Ευτυχεί ανάθεμα. Ανάθεμα και Διοσκόρω...» και επανέλαβαν: «Νεστορίω και Ευτυχεί και Διοσκόρω ανάθεμα»

. Η Σύνοδος καθαίρεσε τον Διόσκορο, καταδίκασε τον Ευτυχή και αποκατέστησε τους αναθεματισμένους επισκόπους της Ληστρικής Συνόδου

Αργότερα, το 787 μ.Χ., η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος αποκάλεσε επίσης αιρετικό τον Διόσκορο

Οι συνέπειες

Το αναθεματισμό ακολούθησε ο μεγάλος σχισμός της Ανατολής: οι μονοφυσίτες αποτέλεσαν τις σημερινές «Παλαιές Ανατολικές Εκκλησίες» (Κοπτική, Συριακή, Αρμενική, κ.ά.), που μέχρι σήμερα απορρίπτουν τη Χαλκηδόνα.

ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

Στον 20ό και 21ο αιώνα, η σχέση των Κοπτών με την υπόλοιπη Ορθοδοξία εισήλθε σε μια νέα εποχή. Μέσα από τον επίσημο θεολογικό διάλογο, αναγνωρίστηκε ότι οι ιστορικοί αναθεματισμοί βασίζονταν σε μεγάλο βαθμό σε γλωσσικές παρεξηγήσεις και όχι σε πραγματική διαφορά πίστης. Σήμερα, αν και η πλήρης μυστηριακή ένωση δεν έχει ακόμα αποκατασταθεί, οι Κόπτες αναγνωρίζονται ως «Ανατολικοί Ορθόδοξοι» (Oriental Orthodox) και διατηρούν στενούς αδελφικούς δεσμούς με τις υπόλοιπες Ορθόδοξες Εκκλησίες. Με πληθυσμό που αγγίζει το 10-15% της Αιγύπτου, συνεχίζουν να αποτελούν έναν ζωντανό πνευματικό φάρο, συνδέοντας το χριστιανικό παρόν με το αρχαίο αιγυπτιακό παρελθόν.

Κριτική θεώρηση της σημερινής κατάστασης

Η παραδοσιακή Ορθόδοξη θεολογία απορρίπτει την ιδέα ότι το σχίσμα του 451 μ.Χ. ήταν μια απλή «γλωσσική παρεξήγηση». Αντιθέτως, υποστηρίζει ότι πρόκειται για μια βαθιά δογματική αλλοίωση που θέτει σε άμεσο κίνδυνο τη σωτηρία του ανθρώπου. Η κριτική αυτή εστιάζει σε τέσσερις θεμελιώδεις πυλώνες:

1. Η Πλάνη του Μονοφυσιτισμού και η Σωτηριολογία

Η σκληρή κριτική υποστηρίζει ότι οι Κόπτες δεν είναι θύματα σύγχυσης, αλλά υποστηρικτές του Μονοφυσιτισμού. Η επιμονή στη φράση «μία φύση», ακόμα και αν ορίζεται ως σύνθετη, οδηγεί αναπόφευκτα στην απορρόφηση της ανθρώπινης φύσης από τη θεία.

Αν η ανθρωπότητα του Χριστού αλλοιώθηκε, τότε ο Χριστός δεν είναι πλέον «ομοούσιος ημίν» (της ίδιας ουσίας με εμάς). Αν ο Θεός Λόγος δεν προσέλαβε την πλήρη και ακέραιη ανθρώπινη φύση, τότε αυτή παραμένει αθεράπευτη. Όπως δίδαξαν οι Πατέρες: «Το απρόσληπτον και αθεράπευτον» – ό,τι δεν προσλήφθηκε από τον Χριστό, δεν σώθηκε.

2. Η Εκκλησιολογική Ακυρότητα

Η άρνηση της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου της Χαλκηδόνας από τους Κόπτες δεν είναι μια τυπική διαφωνία, αλλά μια άρνηση της εν Αγίω Πνεύματι καθοδήγησης της Εκκλησίας. Επιπλέον, η απόρριψη της ΣΤ΄ Οικουμενικής Συνόδου οδηγεί στον Μονοθελητισμό. Χωρίς την αποδοχή των δύο θελήσεων (θεϊκού και ανθρώπινου) και των δύο ενεργειών του Χριστού, η ανθρώπινη βούληση ακυρώνεται, μετατρέποντας τον Θεάνθρωπο σε μια θεϊκή «μαριονέτα» χωρίς ελεύθερη ανθρώπινη βούληση.

3. Η Κριτική στον Σύγχρονο Διάλογο

Σύμφωνα με πνευματικές μορφές όπως ο Άγιος Ιουστίνος Πόποβιτς και η Ιερά Κοινότητα του Αγίου Όρους, οι «Κοινές Δηλώσεις» του 20ού αιώνα (π.χ. Σαμπέζυ 1990) αποτελούν προϊόντα «διπλωματικής αμφισημίας».Επιχειρείται ένας τεχνητός συμβιβασμός που θυσιάζει την ακρίβεια του δόγματος στον βωμό μιας επιφανειακής ενότητας.  Η άρση των αναθεμάτων κατά προσώπων όπως ο Διόσκορος ή ο Σεβήρος θεωρείται αδύνατη, καθώς θα σήμαινε ταυτόχρονη ακύρωση των Αγίων Πατέρων (όπως ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής) που αγωνίστηκαν μέχρι θανάτου για να αποδείξουν τις πλάνες τους.

4. Μυστήρια και Πνευματική Ταυτότητα

Για την αυστηρή δογματική γραμμή, δεν υφίσταται «μερική» Ορθοδοξία. Από τη στιγμή που οι Κόπτες αποκόπηκαν από την Καθολική Εκκλησία, θεωρούνται ακοινώνητοι και στερούμενοι της μυστηριακής χάρης της Μιάς Εκκλησίας. Η χρήση του τίτλου «Ορθόδοξος» από τις Προχαλκηδόνιες Εκκλησίες εκλαμβάνεται ως οικουμενιστική πλάνη και «κλοπή» μιας πνευματικής ταυτότητας που ανήκει αποκλειστικά σε όσους αποδέχονται το πλήρωμα των Επτά Οικουμενικών Συνόδων.

Η  αγάπη προς τους Κόπτες ως πρόσωπα είναι επιβεβλημένη, αλλά η εκκλησιαστική ένωση χωρίς την πλήρη μετάνοια και αποδοχή της Χαλκηδόνας αποτελεί προδοσία της πίστης. Οποιαδήποτε ενότητα βασίζεται σε γλωσσικούς ελιγμούς είναι ψευδής και στερείται θεμελίου Αληθείας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1.Β.ΦΕΙΔΑΣ-ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

2.Η βιβλιογραφία που υποστηρίζει την αυστηρή δογματική γραμμή (συχνά αναφερόμενη ως «αντι-οικουμενιστική» ή «παραδοσιακή») εστιάζει στην αδιαπραγμάτευτη αποδοχή των Επτά Οικουμενικών Συνόδων και στην πεποίθηση ότι οι Χριστολογικές διαφορές με τους Αντιχαλκηδόνιους (Κόπτες, Αρμένιους κ.λπ.) δεν είναι απλώς γλωσσικές, αλλά βαθιά δογματικές.

Ανδρούτσος Χρήστος, Δογματική της Ορθοδόξου Ανατολικής Εκκλησίας, Εκδ. Αστήρ (διάφορες εκδόσεις). Αναλύει διεξοδικά γιατί η Χαλκηδόνια διατύπωση είναι η μόνη ορθόδοξη οδός.

• Τρεμπέλας Παναγιώτης, Δογματική της Ορθοδόξου Καθολικής Εκκλησίας (3 Τόμοι), Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ». Εξετάζει την ιστορία των αιρέσεων και την αποκοπή των Μονοφυσιτών/Μιαφυσιτών από το σώμα της Εκκλησίας.

• Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Έκδοσις Ακριβής της Ορθοδόξου Πίστεως. Το κατεξοχήν έργο αναφοράς για την οριοθέτηση της Ορθοδοξίας έναντι των αποκλίσεων της εποχής του.

2. Σύγχρονη Αντι-οικουμενιστική Θεολογία

Ειδικά έργα που γράφτηκαν ως απάντηση στους σύγχρονους θεολογικούς διαλόγους:

• Πρωτοπρεσβύτερος Θεόδωρος Ζήσης, Ορθοδοξία και Αντιχαλκηδόνιοι: Η πλάνη του γλωσσικού ελιγμού. Ο π. Θεόδωρος είναι από τους πιο ένθερμους επικριτές των κοινών δηλώσεων, θεωρώντας τες προδοσία της πίστης.

• Πρωτοπρεσβύτερος Γεώργιος Μεταλληνός, Εκκλησία και Πολιτεία στην Ορθόδοξη Παράδοση. Αν και ευρύτερο, τα κείμενά του για τον Οικουμενισμό (π.χ. στο περιοδικό Θεοδρομία) καταδικάζουν κάθε ένωση χωρίς δογματική ταύτιση.

• Ιερά Κοινότης Αγίου Όρους, Υπόμνημα περί του Διαλόγου Ορθοδόξων και Αντιχαλκηδονίων. Το Άγιο Όρος έχει εκδώσει επίσημες ανακοινώσεις που εκφράζουν σοβαρές επιφυλάξεις για τις συμφωνίες του Chambésy (1990), τονίζοντας ότι οι Κόπτες πρέπει να αποδεχθούν ρητά τις Σύνοδους Δ', Ε', ΣΤ' και Ζ'.

3. Μελέτες για τη Χριστολογία και τη Χαλκηδόνα

• π. Ιωάννης Ρωμανίδης, Δογματική και Συμβολική Θεολογία της Ορθοδόξου Καθολικής Εκκλησίας. Εστιάζει στην εμπειρική θεολογία και στο γιατί η ορολογία των Πατέρων δεν είναι διαπραγματεύσιμη.

• Μοναχός Λάζαρος (Moore), The Council of Chalcedon and the Oriental Orthodox. Μια ανάλυση που εξετάζει από αυστηρή ορθόδοξη σκοπιά τις αποκλίσεις των Προχαλκηδονίων.

4. Περιοδικές Εκδόσεις & Συλλογικοί Τόμοι

• Περιοδικό «Θεοδρομία»: Φιλοξενεί συχνά άρθρα που αναλύουν γιατί η «Μιαφυσίτικη» ορολογία παραμένει προβληματική για την ορθόδοξη συνείδηση.

• Σύναξις Ορθοδόξων Κληρικών και Μοναχών, Ομολογία Πίστεως κατά του Οικουμενισμού (2009). Ένα κείμενο-σταθμός για τη γραμμή που περιγράψατε, με εκατοντάδες υπογραφές ιερωμένων και θεολόγων.